Interview

Verslaafd aan basketbal (en hij weet het)

De ene basketbalfreak: 'Ben jij verslaafd aan het spelletje?' De ander knikt: 'Maar jij schrijft en praat er ook nog altijd over!' Mart Smeets in gesprek met bondscoach Toon van Helfteren (64) aan de vooravond van het EK voor landenploegen.

Toon van Helfteren.Beeld Klaas Jan Van Der Weij

Om Toon van Helfteren goed te leren kennen moet je heel wat bloedbanen in de vaderlandse basketballerij kunnen volgen. Van Helfteren speelde in 1976, in het Canadese Hamilton, de beroemde wedstrijd waarin Nederland het machtige Brazilië uit de Olympische Spelen van Montreal hield, aan de zijde van Kees Akerboom. Van Helfteren coacht nu de zoon, Kees jr., wel de oudste speler van zijn ploeg.

Van Helfteren (64) speelde ooit tegen opa Wim Franke, speelde met en tegen diens zoon Rolf Franke, bestond het dezelfde Rolf als coach buiten de nationale ploeg te laten en coacht nu kleinzoon Yannick Franke, de benjamin van Oranje.

Van Helfteren speelde ooit competitiebasketbal tegen vader Philip Schaftenaar en coacht nu zoon Roeland.

Enkele mannen die nu de organisatie rond NMT (Nederlands Mannen Team) vormen, hebben tegen of met van Helfteren gespeeld, ze hebben zijn puntige ellebogen gevoeld, zijn geknor en gevloek moeten aanhoren en zijn luimen moeten meemaken. 'Toon' is voor velen echter de logische keuze Oranje te coachen.

Met een herkenbare Brabantse tongval vertelt hij dat hij bij de fraters in Tilburg vandaan komt, dat er op zijn lagere school geen enkele gymnastiekles werd gegeven en dat hij, eenmaal op de middelbare school, zijn ogen uitkeek toen hij een gymnastieklokaal van binnen zag: dát was zijn toekomst, hij wist het zeker.

'Niets is onmogelijk'

Als Nederland zaterdag de eerste wedstrijd speelt op het EK in Zagreb zijn er maar twee spelers die weten hoe dit is. En zij staan langs de kant. De laatste keer dat Nederland deelnam aan een EK is meer dan 25 jaar geleden, alleen bondscoach Toon van Helfteren en teammanager Peter van Noord kennen de druk van een kampioenschap. Het Nederlands team is ingedeeld in een zware poule van zes, met daarin titelfavorieten Griekenland en Kroatië. Zagreb is een van de vijf speelsteden van het EK. De overige poulewedstrijden vinden plaats in Berlijn, Riga en Montpellier. De beste vier per poule gaan door naar de knock-outfase in Lille. Het is onwaarschijnlijk dat Nederland zich plaatst voor de tweede ronde. Aan het EK doen 24 landen mee, Nederland behoort niet eens tot de eerste dertig Europese landen op de wereldranglijst. ‘Maar’, zei Van Helfteren, ‘niets is onmogelijk.’ Cruciaal zijn de eerste twee duels: zaterdag tegen Georgië en zondag Macedonië. De beste prestatie van Nederland op een EK was in 1983. Het team werd vierde. De laatste keer in 1989, toen het toernooi toevallig ook in Zagreb was, werd het Nederlands team achtste. De selectie: Kees Akerboom, Yannick Franke, Nicolas de Jong, Worthy de Jong, Mohamed Kherrazi, Charlon Kloof, Henk Norel, Ralf de Pagter, Roeland Schaftenaar, Arvin Slagter, Robin Smeulders en Leon Williams.

Hij voetbalde eerst, stapte over naar volleybal en monsterde later aan bij BC Poulus, de basketbalclub. Vanaf dat moment is het iedere dag van zijn leven basketbal geworden. Hij kan niet anders en wil het ook niet.

Komend schooljaar maakt hij een fraaie loopbaan van 40 jaar als leraar lichamelijke opvoeding af op het hem zo aan het hart liggende Stedelijk Dalton Lyceum in Dordrecht. Ja, hij is altijd blijven werken: als speler, als coach, als bondscoach, want een mens moet werken en bezig zijn. De mens Van Helfteren vindt van zichzelf dat hij moet opleiden, lesgeven en anderen vaardigheden moet bijbrengen.

(Tekst gaat verder onder foto).

Waarom deed je dat?

'Het was de perfecte balans. Opvoeder op school en mijn eigen sportieve prestaties in de avonduren. Sociale zekerheid dus ook, maar vooral liefde voor het vak.'

Kun je niet zonder?

'Om eerlijk te zijn... neen. Niet zonder school, niet zonder basketbal. Ik heb school langzaam afgebouwd, maar ik rijd nog altijd met plezier naar Dordrecht.'

Je was speler, international, later overal clubcoach, je werd bondscoach, je was bijna je hele leven elke avond van het jaar bezig.

'Ja, en ik bleef werken op school, dat klopt. Een prachtige balans. Ik heb er geen seconde spijt van. De magnetron werd mijn beste vriend. Clubniveau, nationale ploeg, maar ook de allerkleinsten, vrouwen, junioren, beginners. Toen mijn kinderen gingen spelen, zei ik na drie weken dat ik ze wel ging trainen en coachen.'

Ik herinner me dat je in de jaren tachtig of zo in Delft met een ploeg begon die een week voor de start van de competitie nog niet eens bestond.

'We hebben toen een prachtig jaar gedraaid. Iedereen was nieuw en vreemd voor elkaar. Ik coachte en probeerde er iets van te maken. We vonden een sponsor en gingen ineens wedstrijden winnen. Heel leerzaam en kenmerkend voor basketbal in Nederland

'Er is hier weinig continuïteit, toch? Veel is hapsnapwerk. Toen ik begon waren er 35 duizend leden ingeschreven bij de NBB en dat aantal staat er nog steeds. Geen groei, niets. En er is overal, zeker na de rijke jaren zeventig en tachtig, een bijna structureel tekort aan energie, ideeën en ja, ook aan geld.

'Dat kreeg ridicule vormen toen de NBB-bestuursleden eerst de nationale jeugdploegen afschoten en toen ook maar met de nationale mannenploeg wilden ophouden. Het had geen zin meer daar nog in te investeren, dacht men.'

Toen ben je kwaad geworden?

'To put it mildly. Wat een onzin. Opgeven, wat een idiote gedachte. We hebben net tegen IJsland gespeeld. Er wonen op dat eiland 335 duizend mensen en 7 duizend van hen spelen georganiseerd basketbal. IJsland kwalificeerde zich wél voor de komende EK. Gewoon omdat er hard gewerkt werd, omdat er mensen met een plangerichte aanpak kwamen, omdat men wilde. Omdat 'nee' geen antwoord was.'

Van Helfteren speelde negentien jaar eredivisie basketbal voor drie clubs. Hij is recordinternational met 207 caps en op zijn coachlijst staan in elk geval eredivisieteams uit Delft, Werkendam, Den Bosch, Amsterdam, Rotterdam en Leiden. Met laatstgenoemde ploeg won hij twee nationale titels en tweemaal de beker. Hij werd er in 2014 pardoes op straat gezet.

Hoe ging dat?

'We hadden de halve finale op zondag verloren, op maandag was de jaarlijkse afscheidsavond van alle spelers en toen werd me gevraagd op dinsdag even langs te komen. Ik dacht om te evalueren, maar het werd ontslag. De club wilde een andere richting op; dat was de enige uitleg. Meer werd er niet gezegd. Ik kon gaan en stond perplex.'

Toen was je al onbezoldigd bondscoach voor je tweede termijn.

'Ook dat is juist, hoewel er wel veel nadruk op 'onbezoldigd' werd gelegd in die dagen, maar feit is dat ik toen inderdaad niets verdiende. Er was gewoon ook niets, geen dubbeltje zelfs en men vroeg mij toch maar te gaan beginnen met een ploeg. Ik vroeg 'welke ploeg?', maar dat was niet duidelijk. Niemand wilde trainen of spelen. Ik heb dagen zitten bellen om de eerste training een beetje vol te krijgen. Er was geen enkele animo. Onbegrijpelijk.

'De Nederlandse basketbalwereld was compleet tot stilstand gekomen. Er zat nergens nog beweging in, niemand wenste te werken. Echt, ik had soms zeven spelers op training, jongens die hun uiterste best deden en die er ook helemaal niets voor kregen. Ja, een shirtje en twee broodjes na afloop. Die jongens die toen kwamen opdagen, hebben mijn volste respect. Zij kwamen wél, terwijl velen van hun collega's afzegden of zelfs nooit antwoordden. Ja, er waren momenten dat ik dacht: waar ben ik aan begonnen?'

Geen geld, is dat het?

'Daar wil ik iets over zeggen. Geen mens gaat direct beter spelen omdat er ergens geld beschikbaar is. Het begint bij de wil er iets van te maken. Ik heb het hele circuit in Nederland meegemaakt. Vanaf 1989, de laatste keer dat we naar het EK gingen, is er structureel slecht gewerkt, zonder enige beleving, zonder inzet, zonder verantwoordelijkheid. Met geld kun je randvoorwaarden invullen, maar de basis is toch de lol in het spelletje. Dat plezier is bijna drie decennia weggeweest, weet je dat? Nu is het terug.'

En jij voelde die verantwoordelijkheid wel?

'Uhhh, nou ja, eigenlijk wel. Ik heb gesteld dat ik ging helpen, aan de slag ging met wie wilde komen. Ja, het was een zooitje ongeregeld, maar het waren wel jongens die wilden trainen en spelen. Neen, natuurlijk was er niets van luxe, we stelden immers helemaal niets voor, we verloren dik van België en Oostenrijk, er was geen geld om goed te trainen, om naar toernooien te gaan. Ik had gelukkig nog de tankpas van mijn club die ik mocht gebruiken.

'Ja natuurlijk moest er geld bij. Ik weet hoe idioot dat klinkt. Ik kan me ze nog wel herinneren, die vergelijkingen die in de pers werden gemaakt: de salarissen van Hiddink en Advocaat als bondscoach en dan dat van mij ertegenover. Het was natuurlijk onzin, die vergelijking, al die miljoenen tegenover helemaal niets, maar toch: het schuurde.'

Waar sta je nu? En hoe sta je in dat proces?

'Eerst kwam er hulp van Sport1, dat was een opsteker, later kwamen KPN en die organisatie die dus NMT heet. Er is nu meer armslag. Ik krijg een salaris, de spelers ook, we kunnen nu trainen, reizen en toernooien spelen. Maar of dat voor de lange termijn is, weet ik niet.

'Het proces is boeiend, temeer omdat we ineens worden gevolgd. We hebben onlangs drie maal voor een uitverkochte zaal in Leiden gespeeld, de spelers moesten een ereronde lopen, high fives geven. Er kwamen veel oud-internationals kijken. Allemaal mannen met en tegen wie ik ooit heb gespeeld. Ze kwamen allen even bij me langs. Dat was grappig en het gaf me een goed gevoel.'

Nederland basketballand. We hebben gemiddeld de langste mensen ter wereld.

'De ploeg die nu in Zagreb gaat spelen is maximaal qua bezetting. Er zijn vijf jongens uit buitenlandse competities bij gehaald. Nee, niemand uit het Amerikaanse collegebasketbal. Iedereen speelt als prof in Europa, maar dat is dus vanaf heel erg modaal-prof in Nederland tot redelijk betaald in Frankrijk, Spanje of op Kreta.

'Amerika gaat in de nabije toekomst goede Nederlandse spelers opleveren, dat staat voor mij vast, maar een aantal van die talenten was voor dit toernooi nog niet zo ver dat ik ze kon laten meetrainen, laat staan spelen.

'Ik zou blij zijn als we nu ergens een winstwedstrijd kunnen meepikken. Als we op het niveau van Polen of Finland kunnen uitkomen. Wij moeten helemaal niet denken dat we gelijk op kunnen spelen tegen Spanje, Kroatië of Frankrijk. Dat zijn landen die we vroeger, (zachte lach) toen ik nog speelde, weleens versloegen, maar dáár heeft de basketbalwereld dus niet dertig jaar stilgestaan.'

Dat zit je hoog, hè?

'Het is onbegrijpelijk. We hadden hier een competitie met topsponsoren, er speelden heel goede Amerikanen, natuurlijk was er even die schijnopleving door al die Nederlandse Amerikanen, maar 'we' werden toch gewoon vierde bij de EK van 1983. Vierde.

Soms denk ik: als we nou voor elke ton aan sponsorgeld 10 procent in een opleidingsfonds hadden gestopt en gewerkt hadden zoals in Spanje en Frankrijk, dan was basketbal een leuke, gezonde sport in het middensegment van de Nederlandse sport geweest.

'Een sport met structuur, natuurlijk met oplevingen en met tegenslagen, maar wel anders dan nu. Hoe klinkt het: voor het eerst sinds 1989 naar het EK? Er lopen mensen rond die zich rot moeten schamen. Dat men het zo ver heeft laten komen. Nee, ik spuug niet in mijn eigen soep, want het elan bij de nieuwe mensen is prachtig, maar wat hebben we hier de afgelopen dertig jaar in hemelsnaam met al die kleinere sporten gedaan, want basketbal is niet de enige sport in deze situatie.'

Dus?

'Hoe haal je dertig jaar stilstand in? Hoe kan ik deze hard werkende, goedwillende jongens het plezier meegeven dat ik zelf al die jaren ondervonden heb. En ik herhaal het, het is niet alleen een kwestie van geld. Het begint bij een juiste instelling. Bij het zoeken naar en vinden van plezier in een leuk spelletje, zoals ik het nog altijd heb en jij blijkbaar ook. Die 'verslaving', zoals jij het noemt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden