Verboden vruchten in het paradijs voor de hardloper

In de marathon van Eindhoven zijn zondag alle ogen gericht op de Keniaanse kanshebbers. Is vals spelen voor hen echt zo makkelijk als oud-atleet Luc Krotwaar beweert? En hoe kunnen de controleurs atleten opsporen? 'Na de bomen linksaf, dan de weg vragen aan de schaapherder.'

Oud-atleet Luc Krotwaar twijfelt aan het Keniaanse wereldrecord Beeld anp
Oud-atleet Luc Krotwaar twijfelt aan het Keniaanse wereldrecordBeeld anp

Doping makkelijk verkrijgbaar in Kenia

'Teleurstellend.' 'Onzin.' 'Jammer dit.' Luc Krotwaar ontlokte weinig positieve reacties toen hij twee weken geleden zijn hart liet spreken. De voormalige atleet had het kunnen weten. Met zijn uitspraken over mogelijk bedrog in de marathon sneed hij een gevoelig onderwerp aan.

Krotwaar zegt een onbestemd gevoel te hebben bij het laatste wereldrecord op de klassieke loopafstand. De 30-jarige Keniaan Dennis Kimetto scherpte de toptijd twee weken geleden in Berlijn aan tot 2.02.57 uur. De Nederlander heeft zijn bedenkingen bij de manier waarop dat gebeurde. Kimetto haalde in Berlijn 26 seconden af van de oude toptijd van Wilson Kipsang. En passant verbeterde de nieuwe wereldrecordhouder zijn persoonlijk record met liefst 45 seconden. 'Dat is abnormaal veel', zei Krotwaar eind september bij Omroep Brabant.

Hij zegt niet meer te geloven dat toptijden op de marathon schoon zijn. Krotwaar wantrouwt alle tijden onder de 2 uur en 5 minuten.

undefined

Het laatste eerlijke wereldrecord dateert volgens hem van 17 april 1988. De 2.06.50 van Belayneh Densamo in Rotterdam bleef iets meer dan tien jaar staan. Zo'n lange periode is nu ondenkbaar. Sinds 1998 is de toptijd negen keer verbeterd, vrijwel zonder uitzondering op het snelle parcours van Berlijn. Dankzij Patrick Makau (2011), Wilson Kipsang (2013) en Kimetto bleef het wereldrecord de laatste jaren in Keniaanse handen. De laatste niet-Keniaan die de toptijd aanscherpte, was de Ethiopiër Haile Gebrselassie, in 2007 en 2008.

Krotwaar beschuldigt niet alleen de Keniaanse toplopers van vals spel. Hij houdt de regering van het land medeverantwoordelijk. Doping zou eenvoudig zijn in Kenia, door een lankmoedige aanpak van het gebruik van verboden middelen.

undefined

Verdacht veel snelle marathonlopers

Dat (Oost-Afrikaanse) lopers steeds korter doen over de 42 kilometer en 195 meter, begrijpt Krotwaar wel. Ze profiteren van betere trainingsmethoden, wetenschappelijke innovaties, uitgebalanceerde voeding en nieuwe, vooral westerse kennis.

Ook sporen jonge atleten in Kenia en Ethiopië elkaar aan zich op het lopen te storten. Zo'n bestaan biedt ze een unieke kans zich aan de armoede te onttrekken. De wedstrijdbonussen in Europa en Amerika leveren Keniaanse en Ethiopische lopers in verhouding veel meer op dan hun Europese collega's. Een bedrag van 10 duizend euro is voor velen voldoende om enkele huizen te bouwen en hun familie te onderhouden.

Krotwaar betwist het looptalent van de Oost-Afrikanen allerminst. 'En freaks of nature die tot superprestaties in staat zijn, heb je altijd.'

Wat hij niet kan verklaren, is dat steeds grotere aantallen atleten in betrekkelijk korte tijd veel harder zijn gaan lopen. 'De parcourrecords van alle grote marathons zijn in een paar jaar met 2.30 minuut verbeterd. Hele groepen halen minuten van hun eigen tijden af. Ze zijn zo veel harder gaan lopen dan de rest. Met de 2 uur en 10 minuten die ik ooit liep, zou ik tegenwoordig niet eens meer worden uitgenodigd voor een marathon.'

Krotwaar spreekt onomwonden van een 'epo-sprong', zoals het wielrennen die in de jaren negentig beleefde. Hij is ervan overtuigd dat over een aantal jaren dopingbekentenissen in de atletiek zullen volgen, vergelijkbaar met die van oud-renners als Lance Armstrong en Michael Rasmussen.

De zevenvoudig Nederlands marathonkampioen doet meer dan beschuldigingen uiten in de media. Krotwaar heeft zijn verhaal gedaan bij de Dopingautoriteit en hoopt dat anderen dat voorbeeld volgen. Hij ontkent met klem ooit zelf doping te hebben gebruikt.

undefined

De 30-jarige Keniaan Dennis Kimetto scherpte de toptijd twee weken geleden in Berlijn aan tot 2.02.57 uur. Beeld epa
De 30-jarige Keniaan Dennis Kimetto scherpte de toptijd twee weken geleden in Berlijn aan tot 2.02.57 uur.Beeld epa

90 procent toplopers aan de doping

Krotwaar heeft een concreet getal op zijn beschuldigingen geplakt: hij vermoedt dat 90 procent van de snelste marathonlopers zich met doping inlaat. Daarmee wijst hij rechtstreeks naar Kenianen en Ethiopiërs. Zij zijn met respectievelijk zes en vier lopers verantwoordelijk voor de tien snelste tijden dit jaar.

Bewijzen heeft de Nederlander niet. Maar hij vindt dat hij recht van spreken heeft, als voormalig atleet die zijn sport op Eurosport en Omroep Brabant heeft becommentarieerd. Met dat werk is hij sinds deze week gestopt. 'Ik wil niet meer betrokken zijn bij een sport waarvan ik hou, maar waarin ik de top niet vertrouw.'

Het is onmogelijk te toetsen in hoeverre Krotwaars schatting klopt. Langeafstandsloper Hugo van den Broek vindt dat hij overdrijft. Hij schat dat 10 tot 20 procent van de snelste lopers vals speelt, al zegt hij dat ook dat slechts vermoedens zijn. Bovendien denkt hij, anders dan Krotwaar, dat het vooral de Keniaanse subtoppers zijn die zich met doping inlaten en niet de absolute toplopers.

Met zijn Keniaanse vrouw, voormalig Europees kampioene veldlopen Hilda Kibet, woont Van den Broek al zeven jaar in Iten. Hij komt al veertien jaar in wat wel het paradijs voor langeafstandslopers wordt genoemd. Ook buitenlandse atleten trainen graag in de Keniaanse Riftvallei, vanwege de ijlere lucht, het gunstige klimaat en de weidse landschappen. Zo bracht tweevoudig olympisch kampioen Mo Farah begin dit jaar drie maanden door in Iten.

De grote golf aan (top-)atleten trekt ook verdachte lieden aan. Volgens Krotwaar zijn er in Kenia nogal wat artsen, apothekers en begeleiders te vinden die zich weinig aantrekken van de dopingreglementen.

Dat zei de op doping betrapte Mathew Kisorio ook tegen de Duitse omroep ARD. Een verslaggever van die omroep had zich eerder voorgedaan als een westerse atletenmanager. Hij kwam al snel in contact met een arts die hem voor sporters verboden middelen als epo aanbood.

undefined

Volgens langeafstandsloper Hugo Van den Broek oordelen de Kenianen scherp over dopinggebruikers. Beeld anp
Volgens langeafstandsloper Hugo Van den Broek oordelen de Kenianen scherp over dopinggebruikers.Beeld anp

Zo snel mogelijk zo veel mogelijk geld verdienen

Ook Krotwaar is stellig: sporters kunnen in Kenia gemakkelijk aan zulke producten komen, als ze dat willen. Hij is er zo zeker van, omdat hem daar zelf doping is aangeboden. Een Oost-Europese arts, van wie de naam bij deze krant bekend is, zei hem aan epo te kunnen helpen. Krotwaar weigerde, net als collega's die volgens hem ook werden benaderd. Hun namen houdt hij voor zich. De arts ontkent per e-mail de beschuldiging met klem.

Volgens Van den Broek is de Oost-Europeaan, die zich op internet onder meer als chirurg presenteert, een bekende in de Keniaanse atletiek. 'Hij behandelde atleten met ernstige blessures en stond erom bekend daarbij graag te injecteren. Dat hij doping aanbood, is voor mij nieuw.'

Ook Kisorio betrok zijn verboden producten bij een arts, van wie de naam niet is genoemd. Hij liet zich verleiden een spuit te zetten waarvan zijn uithoudingsvermogen zou toenemen. In ruil voor een deel van het prijzengeld dat hij zou winnen, was de arts bereid hem te helpen.

Er wordt in Kenia 'absoluut' doping gebruikt, aldus Van den Broek. Er zijn immers atleten uit het land betrapt, in totaal dertien in 2012 en 2013. Dat zijn er in verhouding niet veel: Kenianen domineren de toplaag van atleten die de internationale atletiekfederatie IAAF het vaakst controleert. Al brengt niet elke test doping aan het licht, zo werd in het wielrennen duidelijk.

Volgens Van den Broek oordelen de Kenianen scherp over dopinggebruikers. 'Over zulke bedriegers wordt negatief gepraat. Tussen de lopers onderling heerst veel wantrouwen: subtoppers vertrouwen de toppers niet, omdat die minuten harder lopen. Het verschil tussen Kipsang en ons is doping, hoor je ze dan zeggen.'

Gelijk geeft hij ze lang niet allemaal. 'De subtoppers die je hoort klagen, zijn vaak ook degenen die niet weten wat ervoor nodig is om de top te bereiken. Ga jij eerst maar eens een paar uur rusten overdag en een betere atleet worden, denk ik dan.'

Uiteindelijk staat bij Keniaanse atleten maar één doel voorop, volgens drievoudig wereldkampioen steeplechase Moses Kiptanui: zo snel mogelijk zo veel mogelijk geld verdienen. 'Op een eerlijke manier of op de andere manier', zei hij tegen de BBC.

undefined

Gebrekkige controles in kenia

Krotwaar heeft regelmatig in Kenia verbleven, nooit hoefde hij er een dopingcontrole te ondergaan. 'Ik werd tweemaal per jaar in Nederland gecontroleerd, altijd door de Atletiekunie.'

Hetzelfde geldt voor Van den Broek, al vindt die dat niet gek. 'Ik liep ook niet zo heel hard, dus werd ik minder vaak getest dan de top.'

Zijn vrouw Hilda Kibet moet al sinds het begin van haar carrière in 2004 een paar keer per jaar bloed en urine afstaan, vooral bij wedstrijden buiten Kenia.

De nieuwe wereldrecordhouder Kimetto is volgens zijn Nederlandse manager Gerard van de Veen dit jaar zo'n tien keer gecontroleerd, ook in eigen land. Van de Veen zegt al zijn atleten voor te lichten over de risico's van doping. 'Ze weten dat ze alles kwijt kunnen raken als ze in de fout gaan.'

In Kenia vinden amper bloedcontroles plaats. Dat betreurt Van den Broek, want op die manier kan er volgens hem minder goed op doping worden getest. Middelen als groeihormonen, een transfusie met andermans bloed en de epo-variant cera kunnen bijvoorbeeld alleen via het bloed worden opgespoord.

Volgens directeur Herman Ram van de Dopingautoriteit in Nederland zijn controleurs van bijvoorbeeld de internationale atletiekfederatie in staat om bloedstalen gekoeld mee terug te nemen naar bijvoorbeeld het lab in het Zwitserse Lausanne. 'Alleen is het schreeuwend duur.' En dus wordt er in Kenia vooral in buisjes geplast, in plaats van in aderen geprikt.

undefined

Onvindbare verblijfplaatsen zijn moeilijk te controleren

Het Engelse echtpaar Scott, dat verantwoordelijk is voor veel van de dopingcontroles in Kenia, is een bekende verschijning. Misschien zelfs te bekend; ze kunnen hun werk niet in volledige anonimiteit doen. Van den Broek kan daardoor niet uitsluiten dat kwaadwillende atleten een seintje van collega's krijgen als de controleurs in aantocht zijn.

De wielrenner Tyler Hamilton onthulde ooit dat hij geregeld werd gebeld door een Spaanse dopingcontroleur, die zeker wilde weten dat hij thuis zou zijn. De Scotts doen zoiets nooit, zegt Van den Broek. 'Ze bellen niet, ze komen altijd onverwachts.'

Toch typeert Ram het Keniaanse achterland als een moeilijke plaats om te controleren. In zekere zin is Kenia te vergelijken met Tadzjikistan, zegt hij. 'Ook daar is het razend moeilijk om sporters te testen. Alleen is er een wezenlijk verschil: Tadzjikistan brengt geen kampioenen op de marathon voort.'

Als ze moeten aangeven waar ze verblijven, geven atleten volgens Ram aan de internationale sportbonden plekken door die voor controleurs lastig te herkennen zijn. 'Dan staat er: ga bij het bosje bomen linksaf, en na 800 meter moet je de weg maar vragen aan de schaapherder. Zoiets gebeurt echt.'

Van den Broek: 'Als je in Iten vraagt waar Hilda Kibet woont, kan iedereen je haar huis aanwijzen.' Een ander hardnekkig misverstand, over een gebrek aan computers om hun verblijfplaats door te geven, gaat volgens hem ook niet op. 'Alle toplopers hebben een iPhone of een Samsung Galaxy. Ze kunnen overal op internet om hun verblijfplaatsen aan te passen.'

undefined

Geen serieuze strijd tegen doping

Volgens Krotwaar is de Keniaanse overheid niet wezenlijk geïnteresseerd in het bestrijden van doping. Van den Broek geeft hem grotendeels gelijk. Hij hekelt de laconieke wijze waarop de Keniaanse atletiekfederatie omspringt met dit thema. 'Ze doen doet niet echt wat nodig is. Dat de voorzitter van de bond, Kiplagat, glashard ontkent dat er doping wordt gebruikt in Kenia, slaat nergens op. Kisorio heeft zijn epo daar gekocht, dus zou de bond beter moeten weten.'

Kenia ligt, samen met onder meer Rusland en Jamaica, al jaren op de plank van de hoofdpijndossiers bij de internationale antidopingorganisatie WADA. Die heeft zich, net als het Internationaal Olympisch Comité, geregeld kritisch uitgelaten over het gebrek aan inzet van zulke landen om doping aan te pakken.

Een eigen dopinglaboratorium heeft Kenia niet, om financiële en logistieke redenen. Het land beschikt zelfs niet over een antidopingorganisatie, zoals de Dopingautoriteit in Nederland.

Dat het Oost-Afrikaanse anti-dopingagentschap bijspringt, noemt Ram een pleister op de wonde: 'Het aantal controles dat zij uitvoeren, staat niet in verhouding tot wat een nationale dopingorganisatie zou kunnen.'

undefined

Sommige maatregelen gaan ver en benadelen ook sporters die niets verkeerd doen, aldus Herman Ram van de dopingautoriteit Beeld anp
Sommige maatregelen gaan ver en benadelen ook sporters die niets verkeerd doen, aldus Herman Ram van de dopingautoriteitBeeld anp

Drie manieren om de zaak op orde te krijgen

Ook Van den Broek vindt dat Kenia er goed aan zou doen een eigen anti-dopingorganisatie op te richten. 'Dan kan die de atleten onder de top vaker controleren.'

Hoe kan Kenia worden aangespoord om zijn zaken op orde te krijgen? Volgens Ram zijn er drie manieren denkbaar. Ten eerste kan het IOC het olympisch comité van Kenia schorsen en zelfs sporters van de Spelen weren. Een andere mogelijkheid is dat de internationale atletiekunie de Keniaanse bond schorst, en het zo voor atleten onmogelijk maakt aan wedstrijden mee te doen. Tot slot behoort een beroep op de Unesco tot de mogelijkheden, opdat Kenia de verplichtingen nakomt die zijn opgenomen in het internationale antidopingverdrag dat het land heeft getekend.

Zulke maatregelen gaan ver en benadelen ook sporters die niets verkeerd doen, beseft Ram. De internationale antidopinggemeenschap oefent daarom vooral diplomatieke druk uit. Intussen vliegen controleurs met enige regelmaat het land in om de beste atleten te controleren, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Al kan hun werk Luc Krotwaar niet meer overtuigen.

Met medewerking van Robert Hüsken

undefined

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden