Van Negro Leagues tot 'Fc aap'; sport en racisme door de jaren heen

Met de selfie van Memphis Depay is in Nederland een nieuwe racistische voetbalrel geboren. De foto van negen donkere spelers van het Nederlands Elftal leidde tot heftige reacties: 'Fc aap', 'Bananen shake', '9 zwarte pieten'. Waar hebben we racisme in de sport eerder gezien? Een zeer onvolledige opsomming.

Jesse Owens heeft in 1936 goud gewonnen tijdens de Olympische Spelen in Duitsland. Beeld ap

Neem geen Afro-Amerikanen mee

In april raakte de langstzittende eigenaar van een NBA-club, Donald Sterling, in grote problemen toen audiofragmenten opdoken van een gesprek dat Sterling voerde met zijn vriendin. De schatrijke Amerikaan zei onder meer dat zij niet met zwarte mensen op de foto moest gaan en geen Afro-Amerikanen moest meenemen naar wedstrijden van zijn basketbalteam LA Clippers. 'Je mag met ze naar bed, maar geen zwarten bij mijn wedstrijden.'

Die racistische uitlatingen leidden tot een enorme rel in de Verenigde Staten. President Barack Obama noemde de uitspraken van Sterling 'ongelooflijk kwetsend en racistisch' en riep op tot maatregelen. Die kwamen er ook. Naast een levenslange schorsing kreeg hij de hoogst mogelijke boete (2,5 miljoen dollar). De gedwongen verkoop van LA Clippers kwam uiteindelijk tot stand via zijn vrouw Shelly. 'Dit is een geweldige dag voor de Clippers en al onze fans', zei sterspeler Blake Griffin.

Donald Sterling (R) met zijn vriendin, die het racismeschandaal aan het rollen bracht. Beeld ap

Racisme op en rond Europese voetbalvelden

In Europa spant voetbal de kroon wat betreft recente racisme-incidenten in de sport. De reacties daarop zijn even wisselend als de racistische ongein op en rond de velden. FC Barcelona-speler Dani Alves werd eerder dit jaar geprezen om zijn assertieve actie tegen racisme. Hij kreeg in de wedstrijd tegen Villareal een banaan naar zijn hoofd geslingerd. Hij dacht niet na, pakte de banaan, nam er een hap van en trapte de corner.

Italië is veelvuldig het toneel voor racisme. Vorig jaar liep AC Milan van het veld tegen de Italiaanse vierdedivisieclub Pro Patria na racistisch gezang richting Milan-spelers. De Ghanees Kevin-Prince Boateng was er na een klein half uur spelen helemaal klaar mee en schoot woedend een bal richting de racistische fans. Vervolgens trok hij zijn shirt uit en verliet het veld. De andere Milanezen, waaronder Urby Emanuelson, volgden de Ghanees naar de kleedkamer. Ook Mario Balotelli heeft het zwaar gehad in Italië. Toen hij voor Inter Milan voetbalde waren er geregeld spandoeken te zien die verkondigden dat 'een neger geen Italiaan kan zijn'. Bij de overgang van Kenneth Vermeer van Ajax naar Feyenoord, hing er een spandoek met 'Ebola Vermeer' bij de Kuip.

Ook onder spelers zijn er racistische incidenten. In 2011 noemde toenmalig Liverpool-speler Luis Suàrez Manchester United-speler Patrick Evra in een wedstrijd vijf keer 'negro'. Later verklaarde hij dat die benaming voor donkere mensen heel normaal is in zijn land Uruguay. Suàrez bood niet zijn excuses aan en in de eerst volgende ontmoeting weigerde hij de hand van Evra te schudden.

Bestuurders kunnen er ook wat van. De Europese voetbalbond UEFA heeft voorzitter Carlo Tavecchio van de Italiaanse voetbalfederatie vorige maand gestraft voor de racistische opmerkingen die hij afgelopen zomer maakte. Hij sprak van over het gemak waarmee Afrikaanse voetballers in de Serie A komen te spelen. Hij voerde een denkbeeldige speler op die 'vroeger bananen at en nu ineens voor Lazio speelt'. In Nederland raakte Johan Cruijff in 2011 in opspraak. 'Jij zit hier alleen maar omdat je zwart bent', zou hij tijdens een vergadering van de Raad van Commissarissen van Ajax hebben gezegd tegen Edgar Davids. Cruijffs reactie op de commotie die ontstond: 'Die kale, die schele, die rooie, wat maakt het uit? Dat is spreektaal in de voetballerij. Als je maar normaal doet.'

(Tekst gaat verder na video.)

De Italiaanse premier Matteo Renzi en de Italiaanse bondscoach Cesare Prandelli eten samen een banaan. Ze protesteren daarmee tegen racisme in de sport. Beeld epa

De kabel 1996

Tijdens het EK in 1996 komt een probleem tussen spelers van Oranje en Ajax bovendrijven. Een groep donkere spelers, Winston Bogarde, Edgar Davids, Patrick Kluivert, Michael Reiziger en Clarence Seedorf, zou zich afsluiten van de groep tijdens het EK. In de media worden ze 'De Kabel' genoemd. De benaming voor deze groep is voor het eerst te horen bij Barend en Van Dorp. Davids, Kluivert en Seedorf komen zelf met deze term om hun onderlinge vriendschap weer te geven.

De suggestie dat er zwart-wit tweedeling is in Oranje (en het Ajax van Louis van Gaal) neemt tijdens het EK in Engeland een vlucht als bondscoach Guus Hiddink Edgar Davids naar huis stuurt na diens beledigende uitspraken in de media. Tegen een Zwitserse journalist zegt Davids dat Hiddink 'zijn hoofd uit de kont van bepaalde spelers moet halen'; de bondscoach zou te veel luisteren naar spelers als Ronald de Boer en Danny Blind.

Een foto van de etende spelersgroep versterkte in 1996 (gek genoeg) het beeld van de tweedeling in Oranje. Op de foto zitten Kluivert en Bogarde aan dezelfde tafel met nog een aantal donkere spelers. Maar 'Kabelleden' Davids, Seedorf en Reiziger zitten niet aan die tafel. Bovendien was een andere tafelgenoot de blanke Richard Witschge.

Het Nederlands Elftal dat speelt tegen Zwitserland op het EK in 1996. Na de wedstrijd zal Edgar Davids naar huis worden gestuurd door coach Guus Hiddink. Beeld anp
Guus Hiddink met Winston Bogarde en Patrick Kluivert ter voorbereiding op de beslissende kwalificatiewedstrijd voor het EK in 1996. Beeld anp

Mandela zorgt voor donkere rugbyfans

Tot 1995 werd het Zuid-Afrikaanse rugbyteam gehaat door donkere Zuid-Afrikanen. In dat jaar werd het wereldkampioenschap georganiseerd in het land waar Nelson Mandela een jaar eerder werd gekozen als de eerste zwarte president. Rugby, de sport voor 'witte mannen', gaf tijdens de Apartheid de scheidslijn tussen zwart en blank Afrika feilloos aan. Mandela wist die barrière te doorbreken door, na de winst van Zuid-Afrika op Nieuw-Zeeland, de wereldbeker te overhandigen aan aanvoerder Francois Pienaar. Om aan te geven dat ze beiden een en hetzelfde land vertegenwoordigen, droeg Mandela hetzelfde Zuid-Afrikaanse spelersshirt als Pienaar. Zuid-Afrika had er een paar miljoen donkere rugbyfans bij.

De Zuid-Afrikaanse President Nelson Mandela heeft de wereldbeker rugby overhandigd aan zijn landgenoot Francois Pienaar. Mandela draagt hetzelfde shirt als Pienaar om de eenheid tussen blank en zwart anno 1995 in zijn land te symboliseren. Beeld getty

Stanley Menzo en oerwoudgeluiden

Eind jaren tachtig, begin jaren negentig komen de oerwoudgeluiden op in het voetbal. Die worden door supporters gemaakt als donkere spelers aan de bal komen. Met name de Nederlandse keeper Stanley Menzo heeft veel last van die geluiden en scheldpartijen. In 1991 somde Stanley Menzo, toen nog doelman van Ajax, in NRC Handelsblad op met welke woorden hij werd uitgescholden. Kankerneger. Hoerenjong. Pleurisnikker. Baviaan. Vuile jood. Menzo verhaalde van de oerwoudgeluiden, van de bananen, de zakjes pinda's en allerhande exotische vruchten die hij kreeg toegeworpen.

De oerwoudgeluiden houden aan. De donkere Ajax-spelers van Louis van Gaal krijgen er tijdens hun Europese zegetocht van midden jaren negentig veelvuldig mee te maken. Van Gaal was serieus van plan Ajax tijdens de wedstrijd met het Hongaarse Ferencvaros van het veld te halen en niet meer te laten terugkeren.

In 1998 heeft Menzo het er helemaal mee gehad. Hij is dan doelman van Lierse SK en, zo schreef Volkskrant-verslaggever John Volkers in de Volkskrant, 'toonde de schaamteloos joelende aanhang van Sporting Lokeren na afloop het formidabele achterwerk'.

Menzo voor Ajax in actie tegen FC-Groningen. Aron Winter kijkt toe hoe Foeke Booy van Groningen probeert te scoren. Beeld anp

Amerikaanse Negro Leagues tot 1949

De Verenigde Staten hielden lange tijd vast aan speciale honkbalcompetities voor donkere sporters. Die hadden zij aan het einde van de 19de eeuw zelf opgezet, omdat ze werden uitgesloten van de nationale honkbalbond. De zogeheten 'Negro Leagues' werden een groot succes en stonden symbool voor het doorzettingsvermogen van Afrikaanse Amerikanen. Het duurde tot 1949 voor de Negro Leagues werden afgeschaft en spelers werden geaccepteerd in de Major League Baseball. Met dank aan Jackie Robinson, die tegen de regels in op 15 april 1947 zijn debuut maakte bij de Brooklyn Dodgers in de nationale competitie. Het bleek twee jaar later de nagel aan de doodskist van de Negro Leagues.

Roosevelt Jackson (95), de oudste honkballer die nog in de Negro Leagues heeft gespeeld. Beeld anp

Olympische Spelen 1936 (Jesse Owens) en 1968 (Tommie Smith en John Carlos)

De donkere Amerikaan Jesse Owens won tijdens de Olympische Spelen van 1936 vier gouden medailles. Dat was tegen het zere been van Adolf Hitler, die namens Duitsland alleen atleten van het arische ras liet uitkomen. Zo werd Margaret Bergmann Lambert uitgesloten van het hoogspringen omdat ze joods was. Afrikaanse Amerikanen werden in de Duitse media 'zwarte hulptroepen' genoemd en Hitler wilde ze het liefst uitsluiten van de Spelen. Dat gebeurde niet, waarna kon worden getornd aan Hitlers gedachtengoed dat het arische ras superieur is.

Dat waren ze allerminst op de 100 en 200 meter, het verspringen en de vier keer 100 meter estafette. Eén man was wel : Jesse Owens. Zijn zegetocht leidde niet alleen in Duitsland tot gefronste wenkbrauwen. Ook in veel Amerikaanse kringen kon hij niet rekenen op een warm onthaal. Owens beklaagde zich dat zijn eigen president, Franklin D. Roosevelt, hem niet eens een telegram stuurde, laat staan op het Witte Huis wilde ontvangen. Gezien worden met Owens zou electoraal gezien niet verstandig zijn, zo was de gedachte.

Waar zilverenmedaillewinnaar Lutz Jong in 1936 naast Jesse Owens nog de Hitlergroet bracht, brachten Tommie Smith en John Carlos 32 jaar later de 'Black Salute' tijdens de Olympische Spelen in Mexico. Tijdens de huldigingsceremonie van de 200 meter steken de twee Amerikaanse atleten hun vuist met zwarte handschoen in de lucht als het Amerikaanse volkslied klinkt. Ze staan voor de beweging 'Black Power' en protesteren tegen racisme in hun thuisland.

Jesse Owens heeft in 1936 het verspringen gewonnen tijdens de Olympische Spelen in Duitsland. Bij de huldiging brengt de Duitse atleet Lutz Long de Hitlergroet. Beeld ap
Tommie Smith en John Carlos maken de 'Black Salute' tijdens de Olympische Spelen in 1968 in Mexico. De Australische winnaar van het zilver op de 200 meter, Peter Norman, steunt hun protest tegen racisme. Beeld ap

Wit poeder in Rio de Janeiro

Voetbal in Rio de Janeiro is lang een aangelegenheid voor blanke mannen. Aan het begin van de negentiende eeuw kwam daar een klein beetje verandering in; donkere spelers maken hun intrede bij diverse clubs in Rio. Zo wordt in 1914 Carlos Alberto de eerste donkere speler bij Fluminese. Om vijandige spreekkoren te voorkomen, poedert hij zijn gezicht wit met 'rijstpoeder'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden