Analyse Tweekamp schaken

Tovenaar Carlsen strijdt tegen rekenmachine Caruana om wereldtitel schaken: ‘Saai wordt het niet’

De schakers Magnus Carlsen en Fabiano Caruana spelen vanaf vrijdag in Londen de tweekamp om de wereldtitel. De Nederlandse grootmeester Anish Giri voorspelt een botsing van speelstijlen. ‘Ik denk dat de schaakwereld verandert met Caruana als wereldkampioen.’

Magnus Carlsen (R) en Fabiano Caruana speelden eerder tegen elkaar in Noorwegen (2015). Beeld EPA

Met Magnus Carlsen (27) en Fabiano Caruana (26) strijden vanaf vrijdag in Londen voor het eerst twee twintigers om de wereldtitel schaken. Het wordt Europa tegen Amerika, de briljante grootmeester uit Noorwegen die op zijn gevoel en intuïtie vertrouwt tegen een Amerikaans/Italiaanse ‘rekenmachine’ met de kracht van een computer. De Nederlandse grootmeester Anish Giri voorspelt bij de WK-match een botsing van speelstijlen.

De confrontatie

Na een schitterend gevecht tijdens Tata Steel Chess in januari in Wijk aan Zee eindigde de 24-jarige Giri met zijn generatiegenoot Carlsen op de eerste plaats. In het snelschaken was hij niet opgewassen tegen de nummer 1 van de wereld, die eind 2017 tevens wereldkampioen ‘blitzschaken’ werd met partijen van 3 minuten en 2 seconden extra speeltijd per zet.

Giri: ‘De tiebreak is voor Carlsen een psychologisch spel geworden. Hij wint ze altijd en dat weten zijn tegenstanders ook. Magnus is een sterke snelschaakspeler, het past bij zijn speelstijl. Ik verloor in Wijk aan Zee het eerste potje snelschaken en ik was verrast hoe nerveus Carlsen was tijdens de tweede partij.

‘Ik zag zijn handen trillen. Onverslaanbaar is hij niet. Ik betwijfel of het zo ver komt in de WK-match, maar Carlsen kan het zich permitteren om het tegen Caruana op een tiebreak te laten aankomen.

‘Bij de Gasjimov Memorial in april verloor ik kansloos van Carlsen. Bij een zege zou ik het toernooi winnen, daardoor ging ik forceren. Normaal neem ik geen grote risico’s, dat is de juiste tactiek tegen hem. Nu moest ik iets doen om de partij tot leven te brengen, ik had niks aan remise. Het werkte averechts, het ging al mis in de opening toen Carlsen iets speelde wat ik niet had verwacht.’

Caruana is de voornaamste protegé van schaakmecenas Rex Sinquefield, die van St. Louis een schaakstad maakte. Het sterk bezette toernooi in St. Louis draagt ook de naam van de multimiljonair. Uitgerekend bij de Sinquefield Cup betoverde Caruana zijn tegenstanders met een ongekende serie van zeven overwinningen in zeven partijen.

‘Je had in Amerika eerst Nakamura, die het schaken vooral online leerde’, aldus Giri. ‘Zijn ontwikkeling verliep niet standaard. Kasparov zag hem nooit als potentiële wereldkampioen. Caruana is opgeleid om de wereldtitel te veroveren, al heeft hij nog geen status opgebouwd. Een legende wordt hij pas als wereldkampioen.’

Een bijzondere partij van Giri tegen Caruana dit jaar zal Carlsen ongetwijfeld hebben bestudeerd. Na een fraaie demonstratie van manoeuvreerkunst versloeg Giri de nummer 2 van de wereld in de Duitse Bundesliga met de witte stukken. ‘Ik wilde daar zijn, Caruana niet. Het kwam hem slecht uit in een drukke periode.’

Caruana werd langzaam gewurgd door Giri. Het was een modelpartij die Carlsen zou willen spelen tijdens de WK-match. ‘Klopt, het was een typische Carlsenpartij. Ik speelde risicoloos en buitte een klein voordeeltje uit. Tijdens de WK-match zal Caruana een iets mindere stelling wel moeten verdedigen, anders maakt hij geen kans. Het is vaak een mentale kwestie, je moet energie steken in zo’n gevecht.’

Het karakter

Giri: ‘Carlsen heeft gevoel voor humor, als schaker heb ik groot respect voor hem. Verder ken ik Magnus niet zo goed, hij blijft vrij gesloten tegenover zijn tegenstanders. Hij stuurde me wel een videoboodschap voor mijn huwelijk. We houden een beetje afstand, ik heb jaren geleden een uitnodiging van Carlsen afgeslagen om samen te werken voor een toernooi. Ik wilde niet te veel kennis delen.

‘Carlsen gedraagt zich soms als een verwend kind. Hij kan soms zo weglopen, terwijl een jonge fan uren op hem heeft staan wachten voor een handtekening. Hij ging ook snel weg bij de sluitingsceremonie na zijn wereldtitel blitz in Saoedi-Arabië en maakte na een paar foto’s een vreemd handgebaar. Ik kan het me wel voorstellen als je zo lang wereldkampioen bent en iedereen iets van je wil. Daarom wil ik niet te hard oordelen.

‘Carlsen kan ook moeilijk iedereen een handtekening geven, dan is hij twee dagen bezig. Ik zag laatst op een Russische website een bericht van een vrouw. Haar schakende zoon is groot fan van Magnus, hij wilde alleen samen met hem op de foto. En dan loopt Magnus zo weg, het ziet er niet mooi uit.’

Giri deelde enige tijd coach Vladimir Tsjoetsjelov met Caruana. ‘In die periode was Fabiano nogal introvert, hij had nauwelijks contact met andere spelers. Hij was alleen bezig met schaken. Fabiano reisde naar toernooien met zijn vader, die hem wilde beschermen tegen de buitenwacht. Pas toen hij zijn coach meenam en niet langer zijn vader, kreeg hij meer vrijheid.’

Prompt onderging Caruana een metamorfose, aldus Giri. ‘Hij opende zich voor zijn collega’s, begon te feesten. Hij werd een sociaal beest en maakte zich geliefd bij de organisaties van toernooien. Caruana werd een publiekslieveling. Ik heb een interessante relatie met Fabiano. Achter het bord haten we elkaar, we zien elkaar graag verliezen. Raken we in gesprek, dan zijn we bijna vrienden.’

Giri is een kind van drie culturen, met een Nepalese vader, een moeder uit Rusland en opgegroeid in Nederland. Caruana werd geboren in Miami en leerde schaken in New York, waarna het gezin naar Europa verhuisde voor zijn verdere opleiding. ‘Fabiano heeft net als ik zoveel gereisd in zijn jeugd dat het normaal werd om geen vaste verblijfplaats te hebben’, zegt Giri.

‘Ik bond mezelf niet aan een land, ik voelde me meer een wereldburger. Hetzelfde gold voor Caruana, hij switchte gemakkelijk naar Amerika. De Italiaanse schaakfederatie heeft hem veel geholpen, hij had zich ook een verrader kunnen voelen. Maar zo voelt hij het niet. En het klopt ook niet. Zijn vader is een Amerikaan, zijn moeder een Italiaanse. Caruana spreekt Engels als een Amerikaan en beheerst het Italiaans minder goed.’

En dus omhelst Amerika de uitdager van Carlsen als de nieuwe Bobby Fischer, de legendarische grootmeester die in 1972 de wereldtitel veroverde door in Reykjavik de Rus Boris Spasski te verslaan. Giri: ‘Amerika is en blijft een land van immigranten, hoewel die cultuur nu met president Trump onder druk staat. Caruana moet oude tijden laten herleven. Het enige probleem is dat hij niet tegen een Rus schaakt. In feite speelt Caruana ook tegen een Bobby Fischer, het wordt een strijd tussen twee Fischers.’

Caruana. Beeld AFP

Fabiano Caruana

Geboren: 30 juli 1992, miami, Verenigde Staten

Hoogste rating: 2.844, oktober 2014

Huidige rating: 2.832

Wereldranglijst: 2

Voor het eerst uitdager

De WK-tweekamp vindt plaats tussen 9 en 28 november en gaat over twaalf partijen. Bij een gelijke stand volgen tiebreaks.

De kracht

Giri: ‘Bij Carlsen is zijn gevoel voor positie ongeëvenaard. Hij is de verbeterde versie van oud-wereldkampioen Anatoli Karpov. Bij het snelschaken gaan de stukken binnen een seconde de goede kant op, echt indrukwekkend om te zien. Carlsen is bovendien veelzijdig.

‘Het spel van Caruana is gebaseerd op rekenen. Dat type schaker kan heel gevaarlijk zijn, rekenaars spelen als computers. Carlsen is net als ik intuïtief, soms voel ik dat een stelling goed of slecht is. Caruana ziet een stelling en begint te rekenen. Caruana speelt als een machine en is soms niet af te stoppen.

‘Het is bovendien een groot voordeel voor Carlsen dat hij al drie WK-matches heeft gespeeld. Hij weet hoe het is om zich te herpakken na een verloren partij, hoe je de laatste partij speelt bij een gelijke stand. Voor Caruana is alles nieuw.’

De zwakte

Giri weet hoe Carlsen de ‘machine’ tegenover zich kan ontmantelen. ‘Als zijn rekenkracht afneemt, komt er bij Caruana zand in de motor. Carlsen kan altijd nog terugvallen op zijn gevoel als hij vermoeid raakt. Caruana kan dan totaal ontsporen, zoals bij het toernooi in Wijk aan Zee.

‘In die zin is de kracht van Caruana ook zijn zwakte, bij hem valt en staat alles met rekenkracht. Als het misgaat, gaat alles mis. Toch is juist een type spelers als Caruana gevaarlijk voor Carlsen. Magnus wordt zeker zenuwachtig in een stelling waarin het om rekenen gaat. Hij zal er alles aan doen om zo’n stelling te vermijden.

‘Het is de droom van Carlsen om tegen Caruana een partij te spelen zoals ik in de Bundesliga. Er viel niet veel te rekenen, het draaide om het gevoel voor de juiste zetten. Het is ook de strategie van Carlsen om een partij vanaf de opening zijn kant op te draaien, naar zijn favoriete stellingen. De openingen worden cruciaal in de WK-match.

‘Maar Carlsen kan soms mentaal zwak zijn, dan heeft hij zijn emoties niet in bedwang. Hij heeft tijdens partijen soms breakdowns, ziet cruciale zetten over het hoofd en maakt dan blunders.’

Magnus Carlsen

Geboren: 30 november 1990 Tønsberg, Noorwegen

Hoogste rating: 2.882, mei 2014

Huidige rating: 2.835

Wereldranglijst: 1

Wereldkampioen sinds 2013

De nalatenschap

Giri: ‘Het is moeilijk om boven Karpov en Kasparov uit te stijgen, maar Carlsen hoort als wereldkampioen echt in dat rijtje. Hij regeert de schaaksport, stond ooit 50 Elo-punten voor op de nummer 2 van de wereldranglijst. De dominantie van Carlsen is iets verminderd, de nieuwe generatie heeft hem uitgedaagd. Maar hij is nog altijd de beste.

‘Ik denk dat de schaakwereld verandert met Caruana als wereldkampioen. De meeste grootmeesters volgen toch het pad van de nummer 1. Toen Carlsen begon te winnen, veranderden vele schakers van tactiek. Kasparov koos altijd voor scherpe openingen, Carlsen speelde behoedzaam en velen volgden zijn spoor. Wie weet wordt rekenen de nieuwe mode als Caruana nummer 1 wordt.

‘Het schaken in Amerika zal een enorme impuls krijgen met Caruana als boegbeeld. Meer toernooien, meer aandacht in de Amerikaanse pers. Ik ben ook benieuwd hoe Noorwegen omgaat met Carlsen als hij zijn wereldtitel kwijtraakt. En wat doet Carlsen in dat geval? Speelt hij het kandidatentoernooi om weer de uitdager te worden of probeert hij de WK-cyclus te veranderen?

‘Carlsen wilde de privileges van de wereldkampioen afschaffen en pleitte voor de invoering van een knock-out-toernooi ter vervanging van de WK-tweekamp. Zal hij er nog meer op hameren als hij straks geen wereldkampioen meer is? Carlsen heeft nog steeds veel invloed in de schaakwereld.

‘Ik ben ook benieuwd of een Amerikaanse wereldkampioen de dynamiek zal veranderen bij de wereldschaakbond Fide, waar net weer een Russische voorzitter is gekozen. Caruana is geen man van conflicten als Bobby Fischer, ook Fide-president Arkadi Dvorkovitsj is een gematigd mens. Ik voorzie geen Koude Oorlog in de schaakwereld met Caruana als wereldkampioen.

‘Caruana past ook in het rijtje met Karpov, Kasparov en Carlsen. Hij heeft al vele toernooien gewonnen, had met zijn hoogste rating van 2850 Elo-punten alleen Kasparov en Carlsen voor zich. Caruana wordt bovendien de nieuwe nummer 1 van de wereld als hij Carlsen verslaat. Dan heeft hij alles bewezen. Maar Caruana zal een minder stabiele wereldkampioen zijn dan Carlsen.’

De favoriet

Vlak voor zijn vertrek naar Shenzen in China, waar hij een sterk bezette zeskamp speelt, denkt Giri in het hotel op Schiphol even na. Carlsen of Caruana? ‘Carlsen is nog net favoriet, het komt ook door Tata Steel in Wijk aan Zee waar Caruana verschrikkelijk slecht speelde. Bij dat toernooi kwamen al zijn zwaktes aan het licht. Voor Carlsen staat bij de WK-match veel op het spel. 

‘Hij heeft veel te verliezen, staat onder een enorme druk. Toch heeft Carlsen een manier gevonden om daarmee te leven. Het wordt een geweldige match tussen twee ambitieuze spelers. Niemand gelooft zo in zichzelf als Carlsen en Caruana. Saai wordt het niet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.