InterviewSportfilosoof Sandra Meeuwsen

Sportfilosoof: je kunt veel leren van de schaduwkanten in de sport

De Spelen en het WK hebben Brazilië bijna omvergetrokken, ethische argumenten om in Qatar geen WK te houden, hebben niet geholpen. Commercie overheerst alles, zegt zegt filosoof Sandra Meeuwsen. Hoog tijd dat sport weer van het volk wordt.

Een voetbalstadion in aanbouw voor het WK in Qatar in 2022. Beeld Reuters

‘Ik probeer de repeterende breuken in de sport te ontkrachten’, zegt filosoof Sandra Meeuwsen, die onlangs promoveerde op Kritiek van de Sportieve Rede, een filosofische archeologie van de moderne sport.  Een les uit haar onderzoek? ‘Het inzicht dat sport destructieve kanten in zich draagt, die kunnen helen als je ze erkent. Sport is geen geweldige fabriek van geluk. Je kunt juist veel leren van de schaduwkanten.’

Meeuwsen benoemt de problemen van de turnbond, met zijn onthullingen over misstanden bij de begeleiding van minderjarige meisjes. ‘Alles dat in het turnen naar boven komt, heeft te maken met repressie. Die is extremer dan in andere sporten. Het zit diep in het dna van het turnen. 

‘Als je ver teruggaat, zie je dat turnen en gymnastiek zijn voortgekomen uit training voor militaire arbeid. Dat geeft van meet af aan een martiaal en disciplinair karakter. Een drilsport. Dan moet je niet verrast zijn dat het, gemengd met ambitie om de toptien te halen, leidt tot misstanden.’

Zeker als je die kenmerken combineert met zware training vanaf jonge leeftijd. ‘Als je wil disciplineren en kinderen geneugten ontzegt, komt er een moment van terugslag. Dat gebeurt nu. De beerput staat wijd open. Voormalig technisch manager van de turnbond Hans Gootjes zegt zelfs nu nog: we moeten vooruit. 

‘Maar als je niet rouwt om iets wat gigantisch is misgegaan, blijven de demonen zich melden. De meiden die ellende hebben ervaren, zullen om erkenning blijven vragen. Verlies, in welke vorm ook, is iets om van te groeien en zodoende het dna te veranderen, te reconstrueren.’

Uit de bocht

Meeuwsen dook voor haar onderzoek in gediskwalificeerde aspecten van sport. Ze noemt dat de figuurlijke beerput. ‘Veel is verklaard tot onbegaanbaar gebied, en dan moet je niet verrast zijn dat er excessen plaatsvinden. Wat er niet mag zijn, wil zich manifesteren. Dat is een van de redenen waarom het in het voetbal soms uit de bocht vliegt. Wat niet is toegestaan, wordt onderdrukt. 

‘We hebben veel rapporten over de kracht en maatschappelijke impact van sport. We hameren steeds op hetzelfde aambeeld zonder voldoende besef van de keerzijde. Dan weet je zeker dat wat er niet mag zijn in die krachten zich gaat roeren. Dat komt in verzet.’

Sandra Meeuwsen.

Ook zij dacht in het begin van het coronatijdperk: gaat alles anders worden? Maar nee, iedereen snakt naar normaal, naar toernooien en evenementen. De kalender is voller dan ooit. ‘We zijn afhankelijk van de magie van sport. Toernooien zitten in je biologische klok. Ik veroordeel niets, maar ik houd een spiegel voor, dat we dit sportcircus met zijn allen creëren en in stand houden.

‘Coaches, atleten, sponsoren, journalisten. Velen sluiten de ogen of zeggen: ‘Voetbal is oorlog. Ben maar blij dat we die op het veld uitvechten.’ Het begint ermee te erkennen dat sport een duale structuur heeft, met een mooie kant: de gladiolen. Maar ook met een keerzijde: de dood. De dood en de gladiolen zijn één, daarom is sport ook zo mooi.

‘Wijs niet naar anderen dat spreekkoren van buiten komen, nee, die spreekkoren zijn ook een product van de sport. Dan is het niet genoeg om een campagne te voeren. Je moet erkennen dat die spreekkoren er niet voor niets zijn. Misschien zijn het echt supporters, want het kost best moeite om een kaartje te kopen. Dan ga je er anders naar kijken, bijvoorbeeld door eigen supporters in te zetten. De keerzijde van sport is niet te bezegelen met een campagne, een brochure of een theatertour. Je moet dieper die cultuur in.’

Lastige vraagstukken

Meeuwsen adviseert gemeenten, bonden, beleidsmakers. Ze geeft les. ‘Het gaat steeds vaker over lastige vraagstukken. Integriteit. Misstanden. Governance.’ Ze heeft contact met Houssin Bezzai, bij de KNVB benoemd om de strijd tegen racisme en discriminatie aan te voeren. ‘Hij heeft het zwaar op die plek. Hij is als oud-speler en als mens al veel meer verbindend dan het dna in Zeist, dat niet verbindend is. Het is daar primair strijd. Zwart of wit. Je hoort erbij of je hoort er niet bij. 

‘Als ik naar Zeist ging, deed ik een mantelpakje aan om aan te sluiten bij de cultuur. Die is driedelig grijs, al is het wel aan het veranderen. Je ziet meer vrouwen en meer besef dat voetbal midden in de maatschappij staat. Het is heel comfortabel zo, midden in de bossen. En dan is het handig om te zeggen: die ellende in de sport, dat komt van buiten, dat doen anderen. Erkennen dat het niet zo is, is het begin van de weg naar herstel. Dat geldt niet alleen voor voetbal. Geen enkele sport is heilig.’

Ze heeft topsporters begeleid als mental coach, die op hun 25ste ontdekten dat ze te veel opgaven. ‘In een keer gaat de wereld open en is de magie verbroken. Dan stoppen ze, of ze gaan juist door, meer in balans. Het hele theater valt weg, terwijl wij dat drama juist willen. 

‘Ik heb Ronaldo een tijd gevolgd op sociale media. Dat is één groot theaterstuk, maar waar de echte persoon is, weet ik niet. Misschien op Madeira, als het licht uitgaat. Hij is een product geworden van wat het voetbal tegenwoordig is. Een spektakel. 

‘Het is best moeilijk om authentiek te blijven, terwijl we dat juist willen van sporters. Dan genieten we het meest; de wending in de Tour, op de voorlaatste dag. Alles is gecalculeerd, maar dan komt er een jonge gast (Pogacar) die iedereen opvreet. We hopen dan maar dat hij niet is geprepareerd, dat het sprookje blijft.

‘Corona zet dat sprookje enorm onder spanning. We zijn vragen opnieuw aan het stellen, over doorgeschoten commerciële verdienmodellen die we misschien niet in stand moeten willen houden. Ik bepaal niet dat het uur U geslagen heeft, maar ik verwacht een kaalslag, net als in het gewone bedrijfsleven. 

Circus in stand houden

‘Je kunt je afvragen of het betaald voetbal als bedrijfstak gezond is. En dat heeft ook met salarissen te maken. Anderzijds willen we weer de Champions League. Zolang die behoefte blijft bestaan, is er een legitimatie om dit circus in stand te houden.’

Meeuwsen pleit voor kleinschaliger sport, met minder reizen, met een andere organisatie en opzet van grote sportfederaties, van NOCNSF tot Fifa. ‘De Spelen en het WK hebben Brazilië bijna omvergetrokken en wij hebben Brazilië ook niet tegen zichzelf willen beschermen. Het is volledig uit de bocht gevlogen. Terug naar het volk, dat is mijn term. We hebben sport steeds meer gerelateerd aan externe doelstellingen. Citymarketing, economische groei.’

Neem het WK in Qatar. Ethische argumenten om daar geen WK te houden, hebben niet geholpen. ‘Commercie overheerst alles. Maar het is niet het geld dat de sport heeft laten escaleren, dat zijn wij zelf. Wij hebben iets gecreëerd waarvan we zo afhankelijk zijn geworden dat we toestaan dat geld alles bepaalt. 

Pierre de Coubertin had de beste intenties met de stichting van de Olympische Spelen. Hij wilde een tegenhanger bieden voor de Victoriaanse moraal. Het lichaam vieren. Dat was revolutionair. Maar vanaf de eerste Olympische Spelen kwamen er projectontwikkelaars bij. Zo van: wauw, we doen er een Eiffeltoren bij en bouwen een feestje rond de stad Parijs. 

‘In die modus zitten we nog steeds. We moeten afpellen en ontbloten. Terug naar de basis. Dat is de grootste uitdaging voor de komende decennia. Gewoon weer lekker bezig zijn met zijn allen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden