Sport is er vooral als vehikel voor verhalen en dromen

Iedereen kan in de finale van het WK voetbal zijn eigen waarheid vinden over Oranje, Nederland en zichzelf. Nergens gebeurt dat met zoveel evangelisatiedrift als in Nederland....

Elf Nederlandse mannen spelen morgenavond een voetbalwedstrijd tegen elf Spaanse mannen. Twee keer drie kwartier, en wie de bal het vaakst in het doel van de ander heeft geschoten, is de winnaar.

Tot zover de tot op het bot uitgebeende versie van de komende grote gebeurtenis. Nu een wat rijkere interpretatie.

Morgen speelt Nederland in Soccer City in Johannesburg tegen Spanje. Op het spel staat de voetbalhegemonie van de wereld. Dat is niet gering.

De God van het jaar 2010 is een Bal, en morgen beslist Hij wie zich vier jaar lang zijn uitverkoren volk mag noemen. Het ritueel wordt live gevolgd door een miljard mensen – dat is tenminste wat ze zeggen, want niemand die het zeker weet. Het staat in elk geval vast dat nooit eerder in de geschiedenis meer Nederlanders zich tegelijkertijd concentreerden op één gebeurtenis.

De WK-finale! Bestaat er iets groters? Morgenavond even niet, in elk geval.

Ik dacht dat ik een kosmopoliet was, het nationalisme ver voorbij. Maar dat blijkt dus een vergissing. Ik hield het vol tot en met de wedstrijd tegen Slowakije, maar daarna moest ik me overgeven.

Al mijn relativering is gesmolten als sneeuw voor de zon. Ik word achtervolgd door de demonen van 1974 en 1978.

Het is enorm belangrijk dat we morgen winnen van de Spanjolen. Niet vanwege de economie, niet vanwege andere voordelen die de titel met zich meebrengt, maar gewoon: het is belangrijk omdat het belangrijk is en vooral omdat ik even niets liever wil dan de wereldtitel.

Als we de derde WK-finale van mijn leven voor de derde keer verliezen, is er iets wezenlijks misgegaan in mijn leven, zo kijk ik er nu tegenaan. En het is iets onherstelbaars: er komt vast geen vierde keer. Wat zich de afgelopen vier weken heeft afgespeeld, is al een mirakel, iets onwaarschijnlijks dat feitelijk niet is te bevatten. Het is de laatste keer dat zich de kans voordoet dat Nederland wereldkampioen voetbal wordt, dat ík wereldkampioen word, dat staat vast.

Als je Braziliaan bent, of Duitser, dan weet je dat je over vier jaar weer bij de favorieten hoort, maar bij ons ligt dat anders. Wij keren langzaam maar zeker terug naar het amateurvoetbal, alle clubs balanceren op de rand van het faillissement– en binnenkort verliezen we weer van Saarland.

Dat staat er wat mij betreft op het spel, morgenavond. Niet metéén het verschil tussen een zinvol en een waardeloos leven, maar het komt in de buurt.

Nederland-Spanje is veel meer dan een voetbalwedstrijd, veel meer dan een tactische botsing tussen speelstijlen, veel meer dan 11 tegen 11 op een grasveld.

Althans, voor wie het wil zien en voor wie er geen genoegen mee neemt dat het is wat het is, en niet meer dan dat: een potje voetbal.

Een voetbalwedstrijd laat zich gelukkig gemakkelijk volladen met symboliek, met diepere betekenissen, met tradities en historische lijnen, met associaties en parallellen, met visioenen van geluk en voorspoed.

Verhalen en dromen
Dat is leuk, want anders was het maar een kale bedoening, zo’n wedstrijd. En wat ook zo leuk is: het is allemaal onzin en het is allemaal waar. Het is waarvoor we sport hebben uitgevonden: als vehikel voor verhalen en dromen. Iedereen zijn eigen droom en elk verhaal even legitiem.

Het wordt morgen Mondriaan tegen Picasso. Of Vermeer tegen El Greco. Het wordt de strakke, rechtlijnige, heldere spelopvatting van Nederland versus de geniale speelse grilligheid en het voortdurende gevoel van duistere dreiging van de Spanjaarden.

Hij kan er zomaar in liggen, die bal, en dan voltrekt zich de ramp. Dan hebben ze ons toch weer te pakken, zoals destijds op de Mookerhei en bij Heiligerlee, en het beleg van Haarlem. Dan zijn we er toch weer ingetuind.

Het is de leeuw tegen de stier. Het is de van alle tierelantijnen ontdane calvinistische eredienst tegen de opgetuigde Roomse heilige mis.

Ook al heeft Wesley Sneijder zich dan ook bekeerd tot het geloof van zijn half-Spaanse aanstaande echtgenote, en kunnen we ook de halve Spanjaard Rafael van der Vaart niet helemaal vertrouwen in de zaken des geloofs, evenmin als Robin van Persie, wiens geliefde immers een moslima is.

Maar gelukkig is daar Dirk Kuijt, Katwijkse zoon van Calvijn, hoeder van de rechte leer: in het zweet uws aanschijn zult gij uw brood verdienen. En uw doelpunten scoren. En uiteindelijk de hoogste zaligheid deelachtig worden: wereldkampioen. Zo waarlijk helpe Dirk God Almachtig.

Het wordt knoflookland tegen aardappelland. Frivole verspillers van kansen en mogelijkheden tegen droge noordelijke efficiency. We gaan eens kijken hoe levenslust het opneemt tegen soberheid, flamenco tegen horlepiep. Xavier Hernández Creus en Andrés Iniesta Luján tegen Joris Mathijsen en Arjen Robben.

Het is de multiculturele Hollandse stamppot van spelers met Indonesische, Spaanse, Surinaamse, Marokkaanse of Nederlandse roots tegen de Spaanse paella van Basken, Catalanen en andere Spaanse regionalen.

Er zijn mensen die het onzin vinden, voetbal te belasten met de zorgen van de samenleving, laat staan om er de oplossing van die zorgen in te herkennen. Maar een feit is dat ze zich van iemands komaf weinig aantrekken. Wie scoort hoort bij ons. Ze zijn opportunistisch en pragmatisch, en dat is helemaal niet slecht – dat zou buiten de stadions ook van pas komen.

Laat Ibrahim Afellay de winnende treffer maken in de laatste minuut, dan kunnen we zien wat er gebeurt. Meer dan honderd integratienota’s kunnen bewerkstelligen, vermoed ik.

Maar goed, ik ben een optimist. En ik projecteer mijn optimisme op de ploeg, zoals iedereen vooral zijn eigen opvattingen projecteert op het Nederlands elftal – misschien niet meteen de spiegel van onze samenleving, maar wel de spiegel van menig Nederlander.

Liberaal gidsland
Volgens sommigen is de droge speelwijze van Oranje een ‘breuk met ons progressieve verleden’, met de tijd dat we nog zelfbewust waren, over de juiste moraal beschikten en een liberaal gidsland in een achterlijke wereld waren.

Nu spelen we ’reactionair systeemvoetbal’, ‘PVV-voetbal’, schreef Auke Kok in NRC Handelsblad. Dat zegt vermoedelijk meer over Koks visie op het huidige tijdsgewricht dan over de tactiek van Bert van Marwijk, maar het is prima. Kok maakt zijn punt via Oranje, en dat mag. Daar is Oranje óók voor.

Ik zou trouwens ook graag willen weten wat het speelse, liberale en van zelfvertrouwen overlopende voetbal van de Spanjaarden zegt over de huidige Spaanse samenleving. Is het daar nu een soort van Nederland 1974?

Volgens journalist Mark Koster rekent het Oranje van Bert van Marwijk definitief af met de babyboomgeneratie als de ploeg morgen wint. Dat hoorde je 22 jaar geleden ook al, toen Gullit en de zijnen Europees kampioen werden, maar als Koster zijn ergernis over de babyboomers wil projecteren op het Nederlands elftal: voortreffelijk. Kan heel goed. Ook al staat dat elftal dan ook onder leiding van babyboomer Van Marwijk (1952).

Misschien is het onzin, misschien zit er een kern van waarheid in – de absolute zekerheden van de babyboomers zijn in elk geval inmiddels volkomen achterhaald. Bert van Marwijk krijgt soms iets spiritueels als hij het heeft over het geloof in de wereldtitel: die komt er als je er maar écht in gelooft. Daar had je bij de cynische, zakelijke geboortegolfgeneratie niet mee hoeven aan te komen. Die hadden zich juist van het geloof bevrijd.

De mogelijkheden zijn eindeloos. Elke voetbalwedstrijd, elk elftal, laat zich duiden als een gedicht, als een abstract schilderij. Hoe groter de wedstrijd, hoe meer het elftal drager is van onze stoutste dromen, des te scherper tekenen de contouren van ieders waarheid zich af.

Volgens Kok is Van Marwijk een saaie provinciaal, volgens Koster juist een onderkoelde coach die het heel wat beter voor elkaar heeft dan de bewierookte bluffende Amsterdammer Rinus Michels. Mooi! De rijkdom van het voetbaldebat kent geen grenzen en biedt ons eindeloos vermaak.

Enfin, Nederland-Spanje dus.

Nederland-Duitsland was pas een écht beladen wedstrijd geweest. Daar hadden we weer eens écht los kunnen gaan in een psychologische, sociologische en historische duiding. Dan hadden we na 65 jaar eindelijk het definitieve einde van de naoorlogse periode kunnen afkondigen, met een mooie finale als symbool van afsluiting en nieuw begin. Dat kan natuurlijk alsnog, maar belangrijke voetbalwedstrijden zijn nu eenmaal handig om overgangen naar een nieuw tijdperk te markeren.

Maar Nederland-Spanje is ook mooi, en de Duitsers moeten eerst maar eens helder zien te krijgen wat de nederlaag zegt over henzelf en hun land.

Nederland-Spanje, wat ís dat nog meer, behalve de finale van het wereldkampioenschap voetbal?

Glazen bol
Het is iets mysterieus. Soccer City is morgenavond een glazen bol waarin iedereen zijn eigen waarheid kan vinden, over Oranje, over Nederland en over zichzelf. Het kan anderhalf uur duren, twee uur of twee uur plus penalty’s. Maar daarna weten we het en kunnen we aan de exegese beginnen.

Wat betekent de zege (of de nederlaag) voor ons? Wat zegt ze over ons en onze tijd? Want dat is natuurlijk wat we voortdurend aan het doen zijn: wedstrijd en elftal lezen zoals we eeuwenlang de Statenbijbel hebben gelezen.

In andere landen doen ze het ook, de prestaties van het nationaal elftal toepassen op de samenleving, maar niet zoals wij dat doen, met die geloofsijver en evangelisatiedrift.

Zoals we in de bijbel achter de woorden naar de waarheid hebben gezocht, zo doen we dat nu met de passeerbeweging van Robben, de genadeloze tackle van Van Bommel of het schot van Sneijder. We belijden ons geloof in de bal, maar niet zonder de geloofscatechesatie onder leiding van Jack of Wilfred.

Ik wens u een prettige wedstrijd; dat de beste moge winnen, en dat wij dat mogen zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden