Sport in het kalifaat: voetballen zonder bal

Niemand pakt jongens het spelletje af. Ook militante moslims niet. Voetbal is niet te verbieden, net zoals zingen niet te verbieden is, zegt de Afrikaanse filmregisseur Abderrahmane Sissako.

Penalty. De keeper wacht op de bal die niet komen gaat. Beeld
Penalty. De keeper wacht op de bal die niet komen gaat.Beeld

Een jongen in een rood shirt pakt de bal op die geen bal is, omdat er geen bal ligt, en legt 'm goed neer, voordat hij de penalty neemt. Tien jongens op een woestijnveld kijken toe, en de keeper wacht op doel op de bal die niet echt gaat komen. Op oude muurtjes zitten toeschouwers aandachtig toe te kijken.

Dan komt er een ezel tussenbeide, die voor het doel langs loopt, en niemand kijkt er vreemd van op. De muziek zwelt aan, strijkers, er klinkt een triangel. De wedstrijd zonder bal gaat verder, er wordt breed gespeeld, een speler wil de bal hebben die er niet is. Iedereen rent een kant op.

Alsnog voetballen

De voetbal-is-verboden-scene uit de film Timbuktu is pas één minuut onderweg (en duurt uiteindelijk maar twee minuten en 26 seconden) maar maakt al een onuitwisbare indruk. Denk daarbij aan verwarring, ontroering en verontwaardiging om wat in deze film wordt aangestipt. Hier verlevendigt de verbeelding prachtige trage beelden, en wordt op absurdistische manier moslimextremisme neergezet als een lachwekkend standpunt.

En dat is ook wat de 53-jarige Mauretaanse regisseur Abderrahmane Sissako wilde laten zien met deze scene, legt hij uit door de telefoon. 'Eigenlijk lachen ze in hun vuistje om de manier waarop ze alsnog kunnen voetballen, om hun vreugde te beleven', zegt hij. 'Zo vechten ze tegen de macht, samen, met elkaar. De vrije geest heeft geen bal nodig om te voetballen.'

Niet te verbieden

Als jullie jihadisten vinden dat voetbal niet mag, dan doen we het zonder bal, lijken de jongens te willen zeggen. Want voetbal is niet te verbieden, net zoals zingen niet te verbieden is. 'Als het niet mag, dan zing je gewoon verder in je hoofd of voetbal je zonder bal.' Na de aanslag op Charlie Hebdo schreef Sissako: 'Dit was geen anonieme aanslag, maar een poging om de vrijheid te vermoorden, zonder te beseffen dat dat onmogelijk is.'

Dat de woestijnstad Timbuktu als inspiratiebron is gekozen voor deze film, komt door een gebeurtenis uit 2012. Militante moslimextremisten hadden Timbuktu veroverd, en in een andere stad in het noorden van Mali, werden een man en een vrouw gestenigd omdat ze niet waren getrouwd en toch twee jonge kinderen hadden.

Sissako vond het onbegrijpelijk dat er geen wereldwijde verontwaardigde reacties kwamen op deze barbaarse daad. Daarom wilde hij de film in Timbuktu draaien. Maar toen hij zich er eenmaal had geïnstalleerd, werd hij overvallen door de vrees voor zelfmoordaanvallen van extremisten en verplaatste hij de filmset naar Mauritanië, naar de oasestad Oulata. Daar moest hij overigens ook nog beveiligd worden door het Mauretaanse leger.

Twee militante moslims op een brommer rijden naar het voetbalveld. Beeld Gerrit-jan Ek000
Twee militante moslims op een brommer rijden naar het voetbalveld.Beeld Gerrit-jan Ek000

Lenig en creatief

Daar in die karavaanstad zag Sissako elke middag jongens op een zandveldje voetballen, en als voetballiefhebber kwam hij met ze in contact. Zelf voetbalde hij ook altijd in zijn jeugd, hij weet hoe het is om met elkaar achter een bal aan te rennen.

Voor de film wilde hij laten zien hoe lenig en creatief de geest is om verboden te omzeilen. Hoe kon hij de symboliek van het afnemen van alledaagse plezierige activiteiten door jihadisten uitbeelden? Toen bedacht hij de wedstrijd zonder bal, en legde dat aan de jongens op het veld uit.

Bij de eerste repetities was er nog wel een bal, en moesten ze dribbelen en pingelen alsof er niks aan de hand was. En toen haalde Sissako de bal weg, en installeerde hij zijn camera's. 'De kinderen vonden het geweldig om te doen, en het voelde voor iedereen als een magisch moment.'

Glimlach

Dat er opeens een ezel het beeld binnen wandelde, was vooral om het geheel een nog grotere glimlach te geven, zegt Sissako. Trouwens, dat kan ook zomaar gebeuren in het leven, zo'n ezel. Hij houdt er nou eenmaal van om liefde en humor in zijn films te brengen.

Voor de film had hij contact gezocht met Amine Bouhafa, een Frans-Tunesische componist. Normaal speelt in het werk van Sissako de muziek nooit een bepalende rol, en laat hij zeker niet speciaal muziek componeren. Maar juist omdat de muziek ook wordt afgenomen door het jihadisme, vond Sissanko het van groot belang om de voetbalscene van een meeslepende soundtrack te voorzien.

Césars

'De muziek klinkt als de overwinning op het kwaad. Van de triomf van het verzet.' Bij de uitreiking van de Franse Oscars, de Césars, was Timbuktu de grote winnaar en viel ook de muziek in de prijzen. De film was ook genomineerd voor een Oscar als beste buitenlandse film.

De voetbal-is-verboden-scene begint met een man die voor de islamitische sharia-rechtbank zit, en schuldbewust uit zijn doppen kijkt. 'Weet u dat voetbal verboden is?', vraagt de rechter. De man zegt 'ja'. De rechter: 'Omdat je erkent dat voetbal verboden is, krijg je twintig zweepslagen.'

Voetbal is verboden - de vraag is alleen volgens welke islamitische wet? Drie jaar geleden praatte een salafistische geestelijke de dood van 74 voetbal kijkende mensen in het Egyptische Port Said goed, omdat ze nou eenmaal niet voetbal hadden mogen kijken.

De jongens zijn niet langer aan het voetballen, maar doen gymnastiekoefeningen. Beeld Gerrit-jan Ek000
De jongens zijn niet langer aan het voetballen, maar doen gymnastiekoefeningen.Beeld Gerrit-jan Ek000

Verderfelijke sport

Voetbal is een verderfelijke sport van het westen, zei deze woordvoerder, en wie voor sport kiest, kiest voor entertainment en niet voor God. Ook zijn er in de Arabische wereld tallozen die pleiten voor een fatwa tegen voetbal.

Begin dit jaar werden dertien jongens door IS-mitrailleurs neergemaaid omdat ze de voetbalwedstrijd voor de Aziëcup tussen Irak en Jordanië hadden gekeken. De jongens werden publiekelijk geëxecuteerd in Mosul.

Ook de profeet sportte

Volgens de Leidse islamoloog Maurits Berger is er geen eenduidigheid in de islam over de rol van sport. 'In het algemeen kun je stellen dat de meer orthodoxe kanten van de islam - net als die van andere religies - iedere vorm van ontspanning zoals sport, muziek en spel, afwijzen, omdat je al je tijd aan God zou moeten besteden', aldus Berger.

'Vrome moslims hebben hier echter geen probleem mee; ook de profeet zou gezegd hebben dat sport goed is voor lijf en leden. Interessant detail is dat juist de salafistische jongeren in Nederland enorm met voetbal bezig zijn, als spelers en als toeschouwers.'

Messi

Aan het einde van de scene rijden twee militante moslims op een brommer richting het voetbalveld. De jongens zijn niet langer aan het voetballen, maar doen gymnastiekoefeningen, rekken en strekken, knie heffen - dat werk. De militanten rijden rondjes om er absoluut zeker van te zijn dat alhier niet wordt gevoetbald, met of zonder bal.

Ze zijn net te laat, want de mooiste actie zonder bal is dan al geweest, zal je net zien. Want na de penalty ging de wedstrijd verder. Een jochie in een Messi-shirt (FC Barcelona, shirtnummer 10) sprintte. Er was een open kans voor open doel, van een ander, en de keeper redde eenvoudig. En weer kreeg de jongen in het Messi-shirt een diepe bal, hij was niet te stoppen. Een mislukte sliding, een simpel schot, en hij scoorde.

Met een glimlach, en zonder bal - hij maakte met zijn handen een hartje.

Timbuktu is vrijdag de openingsfilm op het festival Moviesthatmatter in Theater aan het Spui in Den Haag. De film draait vanaf 26 maart in de Nederlandse bioscopen.

Met medewerking van Lisette Schmidt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden