Sjtsjogoljev geeft positie uit handen

In deze slotaflevering over de tweekamp om het Wereldkampioenschap 1961 tussen Sjtsjogoljev en Koeperman staat de beslissende zestiende matchpartij centraal....

Maar zelfs tijdens de zestiende ontmoeting moet Sjtsjogoljev nog steeds goede hoop hebben gehad het dreigende onheil af te kunnen wenden. Want in een mooie klassieke partij trok de Moskoviet met subtiele manoeuvres, waartegen het spel van de uitdager nogal pover afstak, onmiskenbaar de beste kansen naar zich toe.

Het zou echter op een drama uitlopen. In de fase rondom de 40e zet vond Sjtsjogoljev namelijk niet het beste plan, waarop de knap counterende Koeperman eerst het positionele evenwicht herstelde en vervolgens zelfs de leiding overnam. En toen Sjtsjogoljev, in inmiddels toch al mindere positie, een veel te kostbare, volstrekt onverantwoorde doorbraakcombinatie nam, tekende hij daarmee indirect zijn eigen doodvonnis.

Koeperman maakte de vijandelijke dam met schijf- èn partijwinst onschadelijk, en stond toen niet één maar twee winstpartijen (14-18) vóór. Daarmee was de feitelijke beslissing gevallen: de resterende duels, waarin Sjtsjogoljev geen concrete (tegen)kansen meer zou krijgen, eindigden zonder schokkende voorvallen in een puntendeling. Via een 18-22 matchzege heroverde Koeperman 'zijn' wereldtitel!

Sjtsjogoljev-Koeperman (16e matchpartij WK 1961)@QC

1.34-30 20-25 2.31-27 25x34 3.39x30 15-20 4.30-25 20-24 5.44-39 19-23 6.33-28 14-19 7.37-31

Stelt zich zodanig op dat zwart de 'gewonnen' tempi (tussen aanhalingstekens, omdat het hier in feite om een achterstand-in-ontwikkeling gaat) hoe dan ook zal moeten teruggeven.

7...10-14 8.39-33 5-10 9.49-44 17-22 10.28x17 11x22 11.44-39 6-11 12.31-26 22x31 13.26x37 11-17 14.36-31 7-11 15.31-27 1-6 16.41-36 10-15 17.46-41

Een opmerkelijke zet, omdat wit er zijn tegenstander een opsluiting van de linker vleugel mee aanbiedt:

17...17-21 18.36-31 21-26 19.41-36

Het is vooral aan de aanwezigheid van het overtollige stuk op 47 te wijten dat de door Sjtsjogoljev ingenomen opstelling anno 2000 (al zal dat anno 1960 niet heel veel anders zijn geweest) een op z'n minst verdachte indruk maakt. Als gevolg namelijk van die specifieke structuur van wits linker vleugel zal zwart 33-28 doorgaans sterk met 12-17! kunnen beantwoorden: de bomzet (27-21 enz.) is onder dergelijke omstandigheden zelden of nooit goed!

De grap is evenwel dat Sjtsjogoljev in het geheel niet van plan is ooit 33-28 te spelen. Dat moge bijvoorbeeld blijken uit zijn partijen met Andreiko (1964) en Arjan van Leeuwen (1990), waarin de Moskoviet dezelfde vleugelopsluiting aanvaardde maar het centrumveld 28 (of 23) consequent zou mijden. Koeperman besluit dan ook op voorhand zich het nìet te laten bewijzen:

19...12-17 20.27-21 16x27 21.32x12 18x7 22.31-27

Sjtsjogoljev ligt nog steeds op schema: zijn linker vleugel telt geen achtergebleven schijven meer, hij geniet nog altijd een (zij het minieme) achterstand-in-ontwikkeling, terwijl de tegenstander nauwelijks mogelijkheden heeft om de vorming van een gesloten klassieke positie uit de weg te gaan.

22...8-12 23.38-32 14-20 24.25x14 9x20 25.33-28 4-9 26.40-34 12-18 27.37-31(!) 26x37 28.42x31

Om de verbreking van de klassieke structuren middels 18-22x22 zo veel mogelijk te ontmoedigen. Het is, naast het modern aandoende, haast Tsjizjoviaanse mijden van veld 33, bovenal het (tijdelijk) onbezet laten van veld 38 dat op mij zo'n buitengewoon chique indruk maakt.

28...24-29 29.47-42 29x40 30.35x44(!) 20-24 31.42-38 9-14 32.44-40 14-20 33.40-35 7-12 34.45-40 11-16 35.40-34!

Ook in de (opbouw)fase vanaf de 30e zet richt Sjtsjogoljev zich eerst en vooral op de controle over de rechter bordrand, in plaats van klakkeloos het centrum dicht te metselen met cliché-zetten als 39-33. Die speelwijze legt hem geen windeieren, want Koeperman kan nu niet meer goed voorkomen dat hij met een inactieve schijf op 15 wordt opgezadeld.

35...20-25 36.34-30! 25x34 37.39x30 6-11

Zie diagram 1

38.50-44?

Maar nu hij eenmaal - tot op zekere hoogte - beet heeft, benut Sjtsjogoljev zijn kansen niet optimaal. Op de opmars van 11 naar 21 kon wit op drie uiteenlopende manieren reageren: door op 11-17 de 2x2 ruil 27-22 enz. te nemen, door op enig moment de zet 31-26 in te lassen, òf door 48 naar 37 over te hevelen en de linker vleugel voor de tweede maal te laten opsluiten. Van die drie methodes is naar mijn mening de laatste de kansrijkste, op voorwaarde evenwel dat zwart géén gelegenheid krijgt 2-7-11 te spelen.

Ik zou dus - met andere woorden -voor de volgende speelwijze willen pleiten: 38.38-33/43-39! 11-17 39.43-38/39-33! 17-21 40.48-42! 21-26 (niet onbelangrijk is dat 40...15-20? verliest door 41.31-26! 20-25* 42.26x8 3x12 43.28-22! 25x34 44.27-21! 18x27 45.33-29 24x33 46.38x9! 27x47 47.9-3 16x27 48.3x13 en wit wint het 4x2 dammeneindspel!) 41.42-37.

Dankzij de - althans ten op zichte van het partijverloop - snelle bezetting van veld 33 kan wit 2-7 nu steeds met de opstoot 27-22x22! beantwoorden. Een enkel voorbeeldje: 41...3-9 42.50-44! 9-14 43.44-39! (maar onder geen beding 43.30-25? wegens 43...2-7! 44.27-22?? 18x27 45.31x22 12-18! 46.22-17 16-21! 47.17-12 23-29!! enz. met dam op 50) 43...2-7 44.27-22! 18x27 45.31x22 12-18 46.22-17. Zwart verkeert nu in ernstige moeilijkheden, daar 46...16-21 47.17-12! 7-11 faalt op 48.33-29!! (ziedaar de finesse waar alles om draait) 48...24x31 49.36x7 +, terwijl hij in het laat-klassieke afspel na 46...7-12 47.17x8 13x2 48.36-31 enz. eveneens kansloos lijkt.

38...11-17 39.31-26

39.27-22 enz. zie ik inderdaad niet meer winnen, zo min als het vervolg 39.48-42 17-21 40.42-37 21-26 41.44/43-39 2-7(!) enz. Maar de nederlaag waarop Sjtsjogoljev zichzelf min of meer zal tracteren, is op dit moment natuurlijk nog volkomen onnodig.

39...24-29(!)

Het begin van een scherpe tegenactie, waarop wit foutief zal reageren.

40.44-40?

Beter lijkt 40.30-25 en aansluitend 41.44-39.

40...3-9!

Vlecht, behalve 41...2-7, óók de geraffineerde combinatieve dreiging 41...19-24!! enz. in de stand.

41.40-34 29x40 42.35x44 23-29!

Voor de derde maal binnen één en dezelfde partij betreedt Koeperman het kerkhofveld 29. Pas ditmaal gaat van de uitval werkelijk gevaar uit: zwart staat klaar om 43...2-7! dóór te zetten.

43.43-39 29-34! 44.28-22??

De inleiding tot een regelrechte zelfmoord-actie. Zou Sjtsjogoljev inderdaad, zoals oud-kampioen Geert van Dijk destijds in het bondsorgaan Het Damspel veronderstelde, 'voor een ogenblik zijn koelbloedigheid hebben verloren?'

44...17x37 45.36-31 34x21 46.26x8 37x26 47.8-3 19-23!

De even simpele als hardhandige weerlegging.

48.3x32 18-23 49.32x8 2x13

Wit geeft het op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden