Interview

Schaatser Heideman neemt afscheid van winnen

Hij reed de Elfstedentocht van 1997 op klapschaatsen, won 77 marathons, waarvan ooit 15 in één seizoen. Nu is het genoeg: na twintig jaar neemt Jan Maarten Heideman afscheid van zijn sport.

Jan-Maarten Heideman in Dronten (06-01-2016)Beeld Klaas Jan van der Weij

Afscheid

Het eerst nam Jan Maarten Heideman afscheid van het vele winnen. 'Dan ga je over naar geluk hebben om af en toe te winnen.' Vervolgens nam hij afscheid van de wekelijkse interviews. Daarna volgde het afscheid van vaste strijdmakkers als Erik Hulzebosch en Henri Ruitenberg. Een nieuwe generatie schaatsers deed zijn intrede. En nu, zegt Heideman, neemt hij 'alleen maar afscheid van dit jaar'. 'Het is mooi geweest.' Vandaag rijdt hij voor het laatst de alternatieve Elfstdedentocht op de Weissensee.

In zijn hoogtijdagen schaatste hij naar vijftien overwinningen in één seizoen. Hij won in twintig jaar marathonschaatsen in totaal 77 wedstrijden op kunstijs, meer dan wie ook.

42 jaar is hij, en fit. Gelukkig maar, het leek hem vreselijk achteraf te moeten zeggen dat hij een jaar te lang is doorgegaan en met pijn en moeite in de rondte had gereden. Dat is niet het geval. Hij reed dit seizoen zelfs een keer in de kopgroep, op zijn thuisbaan in Dronten, terwijl hij inmiddels veertig uur per week werkt. Hij heeft een combinatiebaan als schaatstrainer, schaats- en fietsenverkoper, personal trainer en afnemer van fietstesten.

1998: winst in GroningenBeeld ANP

Vraag hem niet naar zijn mooiste overwinning. Die heeft hij niet. Heideman: 'Die 200 kilometer in Finland spreekt vaak tot de verbeelding, maar ik vind zo veel mooi.' Het lukt hem niet zich al zijn zeges te herinneren. Daar zijn het er te veel voor.

De marathonwereld heeft zijn littekens. Een jaar geleden belandde voormalig ploeggenoot Cristijn Groeneveld tijdens een schaatstraining in de kussens en liep een dwarslaesie op. 'Hij knokt om weer te kunnen lopen.'

Twee jaar geleden overleed Sjoerd Huisman na een hartstilstand en in 1999 zakte Willem Poelstra na de finish van een door Heideman gewonnen marathon ineen. Ook hij overleed aan een hartstilstand. Heideman: 'Dan kun je weleens denken: en ik schaats maar door. Er rijden nu jongens in het peloton die nooit van Poelstra hebben gehoord.'

Zelf mag hij in zijn handen knijpen, beseft Heideman. Hij sneed een keer een pees door en werd geholpen aan hartritmestoornissen. Zijn geloof - hij is christen - speelde een belangrijke rol tijdens zijn sportcarrière. 'Als ik niet lekker in mijn vel zat, hielp dat mij erbovenop.'

Innovaties

Hij wordt al jaren de Willie Wortel van het schaatsen genoemd, al kan Heideman zich niet in die benaming vinden. 'Willie Wortel bedacht alles zelf, ik niet. Ik ging naar mensen toe die nieuwigheden uittekenden en ontwierpen. Ik vind het wel leuk te denken over nieuwe ontwikkelingen.'

Bij elke innovatie die de laatste twintig jaar haar intrede deed in het schaatsen, was Heideman een van de eersten die begonnen met testen. In 1997 was hij een van de twee wedstrijdrijders in de Elfstedentocht op klapschaatsen. Met innovaties is die tocht te winnen, daarvan is Heideman overtuigd. 'Stel dat op een gedeelte veel zand ligt, iedereen vervolgens met botte schaatsen moet doorrijden, maar dat ik scherpe schaatsen onder mijn voeten kan binden', zegt Heideman. Dan is hij in het voordeel. Hij schaatste jarenlang op de wisselschaats, een schaats die het mogelijk maakt halverwege een wedstrijd snel van onderstel te veranderen. Heideman: 'Ik verbaas me erover dat niemand daar nu iets mee doet. Als je de Elfstedentocht wint, ben je in Nederland nog bekender dan wanneer je olympisch kampioen wordt.'

Toch rijdt Heideman zelf inmiddels niet meer met opvallende attributen. Hij viel een paar jaar geleden hard als gevolg van een productiefout in een nieuwe wisselschaats. 'Daar had ik zo veel last van dat ik dacht: ik kan wel altijd met vernieuwing bezig zijn, maar het kan ook in je nadeel werken. Laat anderen die het leuk vinden dit nu maar oppakken. Ik stop mijn energie nu in iets anders.'

2004: winst in AssenBeeld ANP

Commercialisering

Toen Heideman twintig jaar geleden begon met marathonschaatsen, had het hele peloton een baan. Het trainen was iets voor erbij. Heideman: 'Per jaar was er meer geld en kreeg je meer uren vergoed. Steeds meer jongens begonnen minder te werken.'

In eerste instantie werkte Heideman nog 32 uur per week als fysiotherapeut, al snel ging dat via 28 uur naar 18 en zelfs naar nul. Dat was in 2007, de tijd dat hij toetrad tot de DSB-ploeg van Dirk Scheringa. Mooi was dat, zo'n profcontract. Zijn drie dochters waren nog klein, dus papa kon mee naar het zwembad en ging ze ophalen van school. Sinds de economische crisis gaat er weer minder geld om in het marathonschaatsen. 'Maar de benadering van de sport blijft net zo serieus.'

In feite kun je naast zijn sport makkelijk werken, vindt Heideman. 'Het is anders dan langebaanschaatsen. Zij gaan naar Japan, naar Calgary en op trainingskamp. Wij gaan op zaterdagavond voor een wedstrijd naar Amsterdam en een week later naar Groningen.'

2006: winst in Alkmaar.Beeld Nederlandse Freelancers

De Elfstedentocht

In 1997 stond Heideman om 3.00 uur 's nachts in zijn eentje in een kooi in Leeuwarden te wachten op de start van de Elfstedentocht. Hij maakte destijds nog maar net deel uit van het marathonpeloton. Als ik bij de start maar vooraan sta, had hij vooraf gedacht. Dan heb ik in ieder geval alvast een stukje voorop gelopen.

Die eerste meters waren zijn overwinning, nooit durfde hij te hopen op meer. Een week eerder was hij helemaal kapotgegaan bij het NK op natuurijs. Die wedstrijd ging over 100 kilometer, de helft van de Elfstedentocht, dus zijn doel in Friesland was simpel: uitrijden en ervaring opdoen voor de volgende keer. Heideman: 'Ik wist niet dat je een week later fitter kon zijn (na zware inspanning gevolgd door (relatieve) rust treedt in het lichaam supercompensatie op, red.). En ik dacht: die Elfstedentocht komt nog wel.'

In de jaren erna legde hij acht paar schaatsen op zolder klaar, voor het geval het zover zou komen. En Heideman ging hardlopen op momenten dat de meeste marathonschaatsers voor hun conditie een fietstraining deden. 'Als je het niet gewend bent om 2 kilometer volle bak te rennen, wat moet bij het begin van de Elfstedentocht, is dat niet handig.'

Ondertussen reeg hij de overwinningen op kunstijs en natuurijs in het buitenland aaneen. 'Dan fietste ik van de Veluwe naar de Achterhoek, waar mijn ouders wonen en zag ik veel ganzen naar het zuiden vliegen. Dan dacht ik: 'Zo, die winter komt eraan!' Maar op de terugweg gingen ze de andere kant op, bleken ze rondjes te vliegen.'

Heideman was niet de enige die durfde te hopen op de tocht der tochten. Collega-schaatser Henri Ruitenberg zei in de auto naar de ijsbaan eens: 'Onze kat heeft zo'n dikke vacht, we krijgen een strenge winter.' Heideman: 'Aan het eind van de winter werd die vacht steeds dunner en hadden we nog geen Elfstedentocht gehad.'

En zo eindigt de carrière van Heideman dit jaar, hoogstwaarschijnlijk zonder herkansing op 1997. Denk niet dat bij er bij hem sprake is van een Elfstedentrauma. Heideman won twee keer de alternatieve tocht in Finland. 'Dan denk je wel: gunst, als deze dag in Friesland was geweest, had ik dus een superdag gehad. Maar het is niet zo en dit was ook mooi om mee te maken.'

Laatst bij een verhuizing vond hij zijn Elfstedenkruisje van 1997 weer. 'Heb 'm maar in mijn nachtkastje gelegd.'

2010: winst in FinlandBeeld ANP

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden