nieuws Johan Cruijff

Revolutie van Cruijff is half geslaagd; Ajax eert zijn profeet vooral na zijn dood

Van Real tot Real. Wat is, op de dag van de kraker Ajax – Real Madrid, overgebleven van de revolutie van Johan Cruijff, die begon na een kansloze nederlaag bij Real in 2010?

Beeld Lumine

Sinds zijn dood is Johan Cruijff overal aanwezig in de Arena. Het stadion is herdoopt met zijn naam. Zijn borstbeeld staat sinds kort op een sokkel bij de roltrap achter de hoofdingang. Op de omloop is hij vereeuwigd in graffiti. Hij siert een fotowand. In de nok hangt een majestueus portret van Johan de voetballer. Als het zonlicht door het glazen dak valt, is het net alsof Cruijff uit de hemel meekijkt naar het aardse gestommel.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Maar waar is hij in de praktijk van alledag? Is de geur van zijn revolutie uit 2010 vervlogen in de wind van verandering? Het klinkt wrang, maar het koesteren van de levende legende Cruijff bleek moeilijker voor Ajax dan het eren van de dode. De ledenraad stemde in december 2015, drie maanden voor zijn overlijden, in met het ontslag van hoofd opleidingen Wim Jonk, Cruijffs grootste vertrouweling. Cruijff trok zijn handen daarop van de club af, al was hij al te ziek om zich nog werkelijk met Ajax bezig te houden.

Stel dat Cruijff in de voetbalhemel een stoeltje zou aanschuiven om woensdag om 21.00 uur naar Ajax – Real Madrid te kijken in de achtste finales van de Champions League, wat zou zijn gevoel zijn bij het huidige Ajax? Negen jaar geleden vormde de kansloze nederlaag van Ajax tegen Real (2-0), in de groepsfase van de Champions League, immers de opmaat tot de revolutie. Jaap de Groot, destijds ghostwriter van Cruijffs column in De Telegraaf, toont zich mild: ‘Johan zou aangenaam verrast zijn door de laatste tijd, maar zich ook afvragen of het succes structureel is of toeval.’

Uitgekomen wensen

Op het oog is een aantal van Cruijffs wensen uitgekomen. Al zijn veel door Cruijff uitverkoren oud-voetballers verdwenen uit de organisatie, in de directie zitten op zijn instigatie twee voormalige toppers. Edwin van der Sar en Marc Overmars zijn de belangrijkste directeuren. Ze kennen de mores van de kleedkamer en waren volgens Cruijff bestand tegen de waan van de dag in de sport.

Ook verwezenlijkt: de opleiding rendeert, hoewel dat vaak het geval was, en Ajax is financieel kerngezond door lucratieve transfers. De club boekte in het laatste seizoen voor de revolutie gigantische verliezen, bijna 23 miljoen. Maar wat is al die rijkdom waard, wat is de visie?

Dennis Groen is seizoenkaarthouder sinds 1993 en econoom bij een bedrijf in big data. Hij zat voorheen in een groepje dat geregeld filosofeerde over Ajax en na de ‘revolutie’ in 2010 meepraatte met de groep rond Cruijff. Ter relativering van toekomstige winstcijfers: ‘Voetbal verkoopt zichzelf. Als je Frenkie de Jong, die slechts een paar jaar door Ajax is opgeleid, mede door spectaculaire wedstrijden in het Nederlands elftal verkoopt voor 75 miljoen euro, zit het al gauw goed met de financiën.’

Ajax was Ajax niet meer, liet Cruijff optekenen in De Telegraaf na de nederlaag tegen Real Madrid in 2010. ‘Voetbal en instelling leken nergens op’, oordeelde hij.

‘Johan liet zijn hart spreken’, zegt Jaap de Groot, onlangs opgestapt bij De Telegraaf. Cruijff zinspeelde op ingrijpende hervormingen van de jeugdopleiding, met meer aandacht voor individuele ontwikkeling. Hij streefde naar aansluiting bij de Europese top. Woensdag speelt Ajax voor het eerst sinds dertien seizoenen in de tweede ronde van de Champions League. De Groot: ‘Johan wilde stippen op de horizon zetten. Hij heeft gepionierd met ideeën. Het ene is beter gelukt dan het andere. Johan zette aan tot ander denken.’

Losgelaten principes

Maar toch: Cruijff wilde van de aandelenbeurs af. Dat is niet gebeurd. De nagestreefde koop van de Arena is mislukt. Tal van op initiatief van Cruijff aangestelde jeugdtrainers zijn alweer weg, al dan niet met ruzie. Sowieso is veel leed berokkend onder personeel en andere voormalige dienaars van de club.

De Groot: ‘De achilleshiel blijft dat Ajax een politieke partij is. Als het mis gaat, staat ergens in een hoekje een groepje te juichen. De grootste tegenstanders zitten in de club zelf. Het is elke keer zoeken naar de kleine meerderheid. Als het tegenzit, haakt weer een groep af en is die meerderheid verdwenen.

‘Ajax is nu wel een club van voetballers, maar geen voetbalclub. Cruciale beslissingen als het al dan niet kopen van het stadion zijn door externen genomen. Het sportieve dieptepunt was wat mij betreft het ontslag van trainer Marcel Keizer in het jaar van het ongeluk met Appie Nouri. De een wilde Keizer, een onervaren trainer met een clubhart, de ander niet. Ajax heeft nagelaten om hem veilig naar de overkant te brengen. Dat is kwalijk.’

Van consistent beleid lijkt niet altijd sprake. Qua trainers ging het van Cruijffiaan Peter Bosz, via de onervaren clubman Keizer tot de gestructureerde buitenstaander Erik ten Hag. Van scouten in Scandinavië naar het speuren van talent in Zuid-Amerika. In hoeverre ander, individueler gericht opleiden resultaat opleverde, is lastig te bewijzen omdat het proces vroegtijdig is afgebroken. De accenten liggen anders dan een paar jaar geleden.

Sneller klaarstomen

Voormalig hoofd opleidingen Wim Jonk: ‘Het algehele inzicht was dat de lat omhoog moest, op elk vlak. Ik zei altijd: ik train zoals ik vroeger getraind had willen worden. Het ging om intensiteit van trainen en spelen. Spelers sneller klaarstomen. De pijler was: meer uren maken. Uiteindelijk is zelfs een school gebouwd op het terrein van de Toekomst. Dat was een enorme stap voorwaarts.’

Jonk kreeg ruzie in het zogenoemde technisch hart. Hij verdween, Cruijff volgde. Uiteindelijk verdwenen ook cultuurbewaker Bergkamp en trainer Bosz. Cruijffianen, de een meer dan de ander. Jonk rolt de methode-Cruijff uit tot in de Emiraten toe en is nog in gesprek met de KNVB voor de invulling van een deel van de vernieuwde trainerscursus. De KNVB pakte in navolging van Ajax het jeugdvoetbal in kleinere ruimtes op. Jonk ziet veel terug, maar niet per se bij Ajax. ‘We waren pas op 60, 70 procent bij de uitvoering van onze plannen.’

Cruijff vond dat Ajax alleen spelers moest kopen als het echt niet anders kon. Zeker sinds het vertrek van Bergkamp, in december 2017, ontwikkelt Ajax zich tot koopclub. Ajax heeft het eerder, mede door Cruijff ingevoerde salarisplafond doorbroken met het aantrekken van de routiniers Daley Blind en Dusan Tadic, waarop ook anderen opwaardering van hun salaris kregen.

Commerciële trip 

Tal van principes van Cruijff zijn losgelaten. Volgens Cruijff moest commercie in dienst staan van het eerste elftal. Econoom Groen: ‘In de filosofie van Cruijff was het duidelijk dat het bedrijf facilitair moest zijn aan de voetbaltak. Nu koos Ajax voor een bijna puur commerciële trip naar Florida in de winterstop, waarbij de voetbaltak in dienst stond van de commercie.’

Cruijff is als het ware halfhalf gevolgd. Alleen: bij Cruijff bestond geen halfhalf. Jaap de Groot: ‘Cruijff is in die jaren misschien te weinig op de club geweest. Hij wilde Ajax terugbrengen en dacht dat goede mensen zijn ideeën konden uitvoeren. Dat bleek een illusie. Alles stortte in toen premier Cruijff wegviel. Ajax heeft hem enorm veel energie gekost in de laatste fase van zijn leven.’

Toch is Johan Cruijff woensdag overal. Als muurschildering, borstbeeld of fotowand. Zelfs als stadion.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.