Regisseurs over film en voetbal: 'Slecht voetbal leent zich goed voor film'

Regisseurs zijn net coaches, of bijna dan. Drie voetbalgekke Nederlandse filmregisseurs - Martin Koolhoven, Eddy Terstall en Jean van de Velde - over de wonderlijke relatie tussen voetbal en film. Meer film en voetbal? Komende zondag 1 juni vindt in EYE de WK Volkskrantdag plaats met historische fragmenten, een voetbalquiz, documentaires en films.

Van links af: Jean van de Velde, Martin Koolhoven en Eddy Terstall Beeld Klaas Jan van der Weij

Wat is het hoogste niveau waarop jullie hebben gevoetbald? En in welke postie?
Martin Koolhoven (MK): 'A1 van NWC Asten, in Brabant. Ik was centrumspits, maar ik werd verbannen naar rechtsbuiten. Er was een spits die men beter vond.'

Eddy Terstall (ET): 'Ik was altijd rechtsbuiten. Een pingelaar, zoals Tscheu La Ling. Eén op de tien wedstrijden was ik heel goed. Men dacht dat ik lui was. Dat was niet zo: ik wilde wel, het kwam er alleen slechts af en toe uit. Ik speelde in A1 van Vespucci en Swift, in Amsterdam. Later heb ik nog 1ste klasse zaalvoetbal gespeeld.'

MK: 'Dat is hoger dan Asten, kan ik je vertellen.'

Jean van de Velde (JV): 'Mijn ouders woonden in Afrika, dus ik ging naar een katholiek jongensinternaat. Daar voetbalden we wel, maar niet in competitie. Toen ik écht ging voetballen, rond mijn 24ste, kon ik meteen door naar de veteranen. Velox 8, Utrecht. De club van Van Hanegem hè.'

MK: 'Het is toch de frustratie van iedere man: dat we geen topvoetballer geworden zijn. Filmregisseur zijn is het leukste wat er is, op dat ene na.'

Van links af, met de klok mee: Eddy Terstall, Martin Koolhoven en Jean van de Velde Beeld Klaas Jan van der Weij

De dramatische wetten op het veld
JV: 'Na het EK van '88 heb ik colleges gegeven aan de Universiteit van Amsterdam over voetbal en drama. Hoe kan het dat mensen zó geëmotioneerd raken door een voetbalwedstrijd?'

ET: 'Voetbal is de sublimering van het leven.'

JV: 'Je hebt te maken met tegenstanders, met identificatie, met obstakels. Alle dramatische wetten zitten erin verenigd. Dat die tegenstander altijd een stapje groter moet zijn, ook zoiets.'

MK: 'En alles in 90 minuten, de speelfilmlengte. Ik ben nooit vergeten wat Kieft ooit zei na een wedstrijd over de scheidsrechter: die was een beetje de protagonist aan het uithangen. Vond ik zo goed! Gewoon een term uit de dramaturgie.'

JV: 'Uiteindelijk is er maar één plek waar de camera nog niet komt, maar nog wel het nodige aan drama te halen valt: de kleedkamer. Die wil je in.'

MK: 'Dat is het grote taboe. Kan ook saai zijn, in die kleedkamers.'

JV: 'De demystificatie: ze zitten gewoon een beetje veters te knopen.'

MK: 'Of ze zeggen niks, of ze gaan zich vanwege de camera ontzettend aanstellen. Dan worden het acteurs.'

Jean van de Velde, Martin Koolhoven en Eddy Terstall (vlnr) Beeld Klaas Jan van der Weij

Sport in beeld
ET: 'Toen ik voor Deal in China was, waar onze film te zien was op een filmfestival, kreeg ik een rondleiding bij het grootste televisiebedrijf van Shanghai. Sport is daar een heel belangrijke poot. Het nieuwste is dat je als kijker tijdens wedstrijden kunt kiezen uit allerlei vakjes op het scherm: wil je de eigen bank zien of juist die van de tegenstander? Wel of geen close-ups van het supportersvak? Je doet zelf een beetje de regie.'

MK: 'Lijkt me ingewikkeld tijdens de wedstrijd.'

ET: 'Chinezen vinden dat leuk.'

MK: 'Wat ik niet begrijp: dat je op betaalzenders nog altijd niet het commentaar kunt uitzetten terwijl je de rest van het stadiongeluid behoudt. Durven ze niet. Een van die commentatoren, Mark van Rijswijk van FOX, is een vriend van mij. Die werd kwaad toen ik het überhaupt voorstelde. Wel de sfeer, niet het commentaar.'

JV: 'Een soort arthouse-voetbal.'

MK: 'Verder wil ik gewoon fatsoenlijk overzicht hebben. Ik zit niet te wachten op overdreven spectaculaire of dramatische shots.'

JV: 'Close-ups bij een kopduel, die vind ik wel lekker. Of vier, vijf shots achter elkaar geplakt van spelers die elk op hun eigen manier balen, in slowmotion. Dat zie je tegenwoordig weleens bij dood spel, een soort sequentie.'

MK: 'WK's betekenen meer geld, dus ook meer middelen. Dan hangt er zo'n gekke camera boven het stadion, een skycam. In principe heb je er niks aan, maar je kan echt overal filmen.'

ET: 'Op het WK in Frankrijk lieten ze die camera bij strafschoppen tot recht achter de penaltynemer zakken, een meter of wat boven het gras. Je zag 'm ook echt hangen: bij een lange aanloop zou de speler z'n hoofd stoten. Beetje videogame-achtig, maar toch wel mooi. Doen ze niet meer. Dat die railcams langs de lijn weg zijn, waarmee ze in actie konden mee bewegen, daar ben ik wel blij om. Elke keer was ik totaal het overzicht kwijt.'

MK: 'Een paar WK's of wat terug, schakelden ze drie keer in de loop van een penalty. Drie keer! Verschrikkelijk.'

Jean van de Velde, Martin Koolhoven en Eddy Terstall (vlnr) Beeld Klaas Jan van der Weij

De relatie coach-regisseur
JV: 'Met welke coach ik mezelf zou vergelijken? Eerder type Guus Hiddink dan Georg Kessler of Ernst Happel.'

ET: 'Frank de Boer, denk ik. Ik ben redelijk rustig, geen schreeuwer.'

MK: 'Frank de Boer: je bent nog bescheiden. Zal ik dan maar gewoon Mourinho zeggen?'

ET: 'Je kiest je cast en crew, je maakt een opstelling voor op de set. Het zijn vergelijkbare, enigszins dictatoriale functies, regisseur en coach. Het selectiebeleid van een bondscoach, daar gaat die vergelijking het best op.'

JV: 'Blessures, die heb je dan weer niet , bij acteurs.'

ET: 'Wel geestelijke blessures.'

MK: 'Maar als die penalty eenmaal moet worden genomen, kan een coach z'n speler natuurlijk niet nog even snel influisteren: schiet in de rechterhoek. Wij doen dat wel.'

ET: 'Of we zeggen: neem 'm nog maar een keer over.'

MK: 'Wij hebben meer invloed op het eindresultaat, zijn meer de auteur. Al hoeft een filmregisseur daarvoor niet per se iets te kunnen.'

JV: 'Dat is zo.'

MK: 'Regisseren is het makkelijkste én het moeilijkste beroep. Als jij geen beslissing neemt, zet de cameraman die camera zelf ergens neer en iemand gooit er dan wel licht op. Die acteur gaat ook vanzelf wel acteren. Dus als je scenario goed is en je hebt goede mensen om je heen verzameld, hoeft de regisseur niet zoveel te doen. Pas als je wél iets wilt, wordt het moeilijk: dan moet je al die zeer capabele mensen gaan overtuigen van jouw idee.'

De diva's
MK: 'Net als bij een elftal kun je zeggen: als je er twee op de set hebt, heb je een probleem.'

JV: 'We zullen ze onbenoemd laten.'

ET: 'Maar je hebt ook de Gerrie Mührens onder de acteurs. Die een ander beter laten spelen. '

MK: 'Marcel Hensema bijvoorbeeld.'

JV: 'Exact. Daar let je op bij het casten.'

ET: 'Je moet een paar stabiele types hebben die niet de hele tijd als een soort wethouder Hekking met hun hoofd in beeld willen.'

Sjaak Swart, Jan Siemerink en Gerrie Mühren tijdens de open dag van Ajax seizoen 2004-2005 Beeld ANP

De acteur als voetballer
MK: 'Ik ben ervan overtuigd dat voetbal zich niet leent voor film. Tenzij je doet wat Jean deed met All Stars.'

JV: 'Slecht voetbal, dan kan het wel.'

MK: 'All Stars gaat eigenlijk over alle andere zaken dan het voetbal.'

JV: 'Een echt goeie voetbalfilm is Das Wunder von Bern (2003), over de miraculeuze overwinning op het WK van West-Duitsland in de jaren vijftig en wat die winst betekende voor het land.'

MK: 'Sportfilms gaan uiteindelijk nooit over sport. Maar als er een dramatische scène in moet die zich afspeelt tijdens een wedstrijd, lenen individualistische sporten zich daar beter voor. Daarom zijn er zo veel goeie boksfilms. Dat is één iemand tegen iemand anders.'

JV: 'Als filmer wil je, zoals ik bij All Stars ook deed, de camera tussen de spelers zelf plaatsen. Maar voor de kijker klopt dat niet met je visuele bagage van de voetbalsport. Die heeft een wedstrijd altijd van buiten de lijnen bekeken. Dat wringt, voelt onecht.'

ET: 'Een kolkend stadion kun je ook niet nabootsen met achtergrondjes.'

MK: 'En de acteurs die de voetballers moeten spelen zijn nooit goed genoeg, dat zie je.'

JV: 'De filmrechten van de biografie van Andy van der Meijde zijn verkocht. Het lijkt me lastig. Als je dat goed wilt doen, heb je toch ook die giraffen en zebra's nodig en zo (in Milaan legde Van der Meijde een dierentuin aan om zijn huis, red.). Ik heb een stukje van dat Andy & Melissa gezien, maar die jongen heeft maar één reflex: de seksistische grap. Voor de rest zit er echt niets bij.'

MK: 'Ik hou sowieso niet zo van al die biopics in Nederland. Het wordt al snel een pruikenshow, een soort Koefnoen.'

ET: 'Zo'n Johan ook, die serie. Áls je dat doet, wees dan zorgvuldig. Dan hangen er bij die met 0-5 gewonnen wedstrijd in Madrid allemaal Barça-vlaggen bij het stadion. Dat klopt niet. Of als Johan dan Danny uitlegt dat Jordi met een keizersnee moet komen, omdat Barcelona-Madrid net zo beladen is als Nederland-Duitsland bij ons. We hadden toen al tien jaar niet meer tegen Duitsland gevoetbald! Dat leefde helemaal niet zo.'

MK: 'Ik zou het zelf nooit doen, maar als je een speelfilm maakt over het Nederlands elftal, is het WK van 1990 een interessante achtergrond. Op papier misschien wel het beste elftal dat we ooit hebben gehad: Van Basten was beter dan ooit. Alles liep mis. Libregts werd eruitgegooid, de spelers wilden Cruijff, maar daar ging Michels voor liggen...'

ET: 'Een koningsdrama, Shakespeariaans.'

Beeld Filmposter Das Wunder von Bern

De voetballer als acteur
MK: 'Wie is onze Vinnie Jones? (de snoeiharde middenvelder die een filmcarrière verwierf als slechterik, red.). Heb ik vaak over nagedacht. Edgar Davids is een optie, die heeft in elk geval de uitstraling.'

JV: 'Zie ook Éric Cantona, in Looking for Eric. Het kan wel. Winston Bogarde misschien, in zo'n Vinnie Jones-rol. Kevin Strootman heeft ook wel een goeie kop. Is 24, ziet eruit als 84. Dat werkt wel op film.'

ET: 'Ik heb Nigel de Jong een keer geregisseerd voor een televisie-item van Vrienden van Van Zwieten. Moest hij er een beetje omheen lullen op de vraag wie nou de grootste boef in het voetbal was. Deed hij vrij aardig.'

JV: 'Ik heb wel eens met Danny Blind gewerkt.'

ET: 'Ik met Danny én Daley. Commercials.'

MK: 'Overigens bestaat er een Nederlandse profspeler die ook acteerde: Hans Boskamp.'

ET: 'Ik vind dat Van der Vaart een steeds betere kop krijgt. Maar niemand is zo filmgeniek als Andrea Pirlo. Die zie je zo voor je in zo'n trieste, vochtige stad in Noord-Italië, waar hij dan zijn huwelijksleed moet verwerken in een arthousedrama. Of in een spaghettiwestern, past hij ook in.'

MK: 'In het buitenland heb je ze wel ja. Balotelli ook. Of Zlatan: bij hem kun je van alles bedenken als filmster. Die kan ook gewoon een KGB-agent spelen in de jaren zestig.'

JV: 'Dat soort gevaarlijke en een beetje foute mannen, die hebben we niet in Oranje. De huidige selectie, dat zijn toch vrij brave jongens. Antihelden.'

Vinnie Jones Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden