Poem poem poem, dan loopt de spanning op

De hartslag vertelt het verhaal achter de partij. De nieuwe generatie laat zich graag meten, Jan Timman vindt een bandje om zijn pols maar niets.

Baaduur Jobava (R) speelt met een polsbandje dat zijn hartslag meet tegen Jan Timman op het schaaktoernooi in Hoogeveen.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Als proefpersoon draagt de Georgische grootmeester Baadur Jobava zondag een hartslagmeter op het schaaktoernooi in Hoogeveen, maar zijn partij tegen Jan Timman leidt niet tot grote opwinding. Toch gelooft de nieuwe toernooidirecteur Loek van Wely in het experiment om de verborgen emoties van de schaker te registreren. 'Op dat gebied heeft de schaaksport een wereld te winnen.'

Bij de première van de tweekampen in het raadshuis van Hoogeveen laat de techniek Van Wely in de steek. Pas na ruim een uur spelen kan hij Jobava een opgeladen polsbandje omhangen, maar zijn hartslag is als een roerloze vijver. Op de iPad van Van Wely zien we geen enkele schommeling. Geen wonder, want na 27 zetten vlucht de 62-jarige Timman in zetherhaling en berust de 32 jaar jongere Jobava in remise.

'Volgens mij duurt een normale schaakpartij te lang om conclusies te trekken uit de hartslag', zegt Jobava. 'Als ik opgewonden of zenuwachtig ben door een stelling loop ik snel naar buiten om een sigaret te roken. Als ik dan weer achter het bord plaatsneem, is mijn hartslag onder controle. Het is leuker om de hartslag te volgen bij blitz-of rapidpartijen. Dan gieren de emoties van het bord.'

Roman

Je moet de hartslag van de schaker lezen als een roman, stelt Van Wely. 'Het is juist leuk om een bepaalde ontwikkeling in een partij te schetsen via de hartslag van de spelers. Ik weet hoe het voelt als je achter het bord iets hebt gemist. Dan krijg je plotseling een warm gevoel van binnen en schiet de hartslag omhoog.'

Van Wely experimenteerde al tijdens het NK schaken in 2010 met een hartslagmeter, al werd destijds nog een heuse band om zijn middel bevestigd. 'Je hebt soms een fase waarin de hartslag poem poem poem gaat. Dan begint het hart te pompen. Zodra de spanning wegebt, zegt het hart weer tik, tik, tik.

'Ik weet nog dat ik tijdens een partij tegen Benjamin Bok geïrriteerd raakte, omdat hij op zetherhaling aanstuurde. Ik dacht: sukkel, waarom speel je niet op winst? Je zag mijn hartslag omhoog schieten. Daarna volgde de berusting en zakte mijn hartslag weer terug.'

In zijn verzamelbundel De Koning, Schaakstukken beschreef de in 1988 overleden Hein Donner op virtuoze wijze de zichtbare emoties van de (verliezende) schaakgrootmeester. 'Ik heb wel eens een zweetaanval gehad, toen ik ontdekte dat ik een bepaalde variant over het hoofd had gezien', zegt Anish Giri, na zijn zege met de zwarte stukken op de Let Aleksej Sjirov.

Alleen al de mimiek van Garry Kasparov verried zijn gemoedstoestand. De voormalige nummer 1 van de wereld hanteerde zijn gezichtsuitdrukkingen tevens als een psychologisch wapen, vertelt Giri. 'Maar de hartslag verraadt hoe de schaker zich werkelijk voelt.'

Vandaag speelt de 20-jarige Giri, die voor het eerst in de toptien van de FIDE-lijst staat, met een hartslagmeter. Zondag zou ook bij hem geen opwinding zijn waargenomen omdat hij al snel beter stond dan Sjirov. 'Ik was nooit in gevaar en kon rustig op winst spelen. Ik denk dat de hartslag bij Sjirov wat onregelmatiger is geweest. Bij schaken gaat vijf uur van diepe concentratie altijd gepaard met een innerlijke worsteling. Het is boeiend om die in beeld te brengen.'

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Waarom schoot je hartslag plotseling naar 180?, wordt binnenkort een normale vraag, aldus Giri. De hartslagmeter kruipt achter het harnas van de grootmeester om de onzichtbare emoties bloot te leggen. 'Het is de toekomst van de schaaksport', zegt Van Wely. 'We moeten een nieuw publiek aanspreken. De hartslag van de schaker vertelt het verhaal achter de partij. Het gros van de toeschouwers zit thuis achter zijn computer.

'Ook virtueel moet je een partij tot leven brengen, die mogelijkheden heeft de schaaksport onbenut gelaten. Uiteindelijk kun je straks met één blik de hartslag en daarmee het gevoel van de schaker aflezen. Het zou goed zijn om dit ook bij het Tata Steel toernooi in Wijk aan Zee in te voeren. Je moet een hartslagmeter verplicht stellen aan de deelnemers.'

Van Wely hoeft Giri als boegbeeld van de nieuwe generatie niet te overtuigen. Maar de nestor van het schaakgilde moet er niets van hebben. Jan Timman weigert de 'nieuwlichterij' in Hoogeveen, al zou hij evenals zijn vroegere rivaal Anatoli Karpov een hartslagmeter willen dragen bij een simultaan. 'Dan staat er minder op het spel. Scheidsrechter Geurt Gijssen vertelde me dat Karpov tijdens een simultaan in Nijmegen een blunder maakte. Prompt sloeg zijn hart op hol. Bij een match wil ik geen andere zaken aan het hoofd hebben. Ik wil laten zien dat ik nog op topniveau kan schaken. En vandaag is mijn hartslag rustig gebleven.'

Van Wely: 'Jan houdt niet van gedoe aan zijn lijf, hij heeft ook een enorme hekel aan dopingcontroles. Jan is old school, hij is niet meegegaan met de tijd. Hij hoeft slechts een polsbandje om te doen, zo erg is het niet.' En uitdagend: 'Ik vraag Jan toch niet om in zijn onderbroek door Hoogeveen te rennen?'

Volgens Jobava moeten we het effect van de hartslagmeter vooral niet overschatten. 'Mijn hart klopt toch vooral sneller als ik een mooie vrouw zie', zegt hij, lachend. 'Waarom denk je dat ik mijn vriendin heb meegenomen? Zij is opwindender dan een schaakpartij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden