Martin Nijkamp heeft oplossing voor blessures onder jonge topturners

Topturnen is verraderlijk gevaarlijk voor kinderen. Blessures en slijtage liggen op de loer. De oplossing van fysiotherapeut Martin Nijkamp? De jonge lichamen meer ontzien. 'De uitval was vroeger veel groter.'

Chantysha Netteb tijdens een oefening in Antwerpen. Beeld AFP

Toen Martin Nijkamp een dochter kreeg, dacht de omgeving dat het meisje op turnen zou gaan. Was vader niet sinds 1990 fysiotherapeut van het Nederlandse topturnen? En was zijn vrouw ook niet groot geworden in de gymnastiek?

Bij die bewering schoot Nijkamp in een kramp. 'Nou, nee, die gaat niet turnen. Die gaat iets anders doen', was de reactie waarmee hij iedereen verbaasde. Zichzelf trouwens ook. 'Het is toch wel raar dat ik zo reageer', bedacht de Achterhoeker over zijn eigen gedrag.

Het werd het startpunt van een zelfanalyse. Hij had veelbelovende carrières kapot zien gaan door zware blessures. Nederlandse turnsters piekten op te jonge leeftijd en verlieten vervolgens te snel het grote wedstrijdcircuit. Blessures, slijtage en voortijdig fysiek en mentaal opbranden waren oorzaken. Zelfs Verona van de Leur, tot de komst van Sanne Wevers de beste turnster aller tijden van Nederland, moest voortijdig stoppen. Oorzaak: een kapotte enkel.

Nijkamp: 'Het begon mij in die jaren steeds meer dwars te zitten. Ik ben als fysiotherapeut aan het dweilen met de kraan open. Ik ben continu turnsters aan het oplappen. Ze gaan weer in het trainingsproces en raken weer geblesseerd. We hadden op een gegeven moment echt veel blessures in de nationale ploeg. Ook wel heftige dingen, vrije jonge kinderen die al een of twee operaties achter de rug hadden. Dit moeten we toch niet willen, was mijn mening.'

Er werd dertig uur per week getraind door jonge meisjes op turntoestellen zoals senioren die gebruikten. 'We trainden al zo veel vóór de puberteit. Dat heet vroegtijdige complexe motorische scholing. Maar waar je achter komt is dat turnen een high-impactsport is, met veel harde klappen op het lichaam. Al die afzetten en landingen op vloer, balk en sprong.'

Thorsdottir 12de

Eythora Thorsdottir had volgens de gedateerde cijfers van Rio 2016 Europees kampioen turnen kunnen worden. Ze was de beste van de olympische meerkamp die vrijdag aan de EK in Roemenië deelnam. Zelf hield ze haar doelstelling voorzichtig op een podiumplaats. Het werd een debacle: de Nederlandse werd twaalfde, nog één plaats achter landgenote Tisha Volleman. Thorsdottir (18) faalde op brug (val) en balk (val en gemiste afsprong).

Zondag heeft de jonge sportvrouw een herkansing. Dan turnt ze in Cluj de toestelfinales op vloer en balk.

Er was meer. 'De manier van opleiden stak me. Wat doe je als ze op 6, 7-jarige leeftijd naar de turnzaal komen? Destijd leefde sterk het gevoel dat ze op hun 16de op hun top moesten zijn. Dan is de piek van hun carrière. Dat is een vrije korte tijd om die piek te halen en daarom werd er heel veel op die harde toestellen getraind. Dat klinkt logisch. Alleen dan heb je heel veel hoge impactmomenten. 800, 900 momenten in een training van drie uur.'

Nijkamp ging ter oriëntatie naar de Verenigde Staten, naar Cincinnati Gym, naar Marylee Tracy, een turnschool die naar Nederlandse maatstaven acceptabel is. 'Niet naar een academie waar een soort van dictatoriaal systeem is. Want op die manier willen wij het niet. Ik wilde zien hoe je op een hoog niveau kunt komen, maar dan wel op een kindvriendelijke manier.'

De ervaren fysio, ook hoofdtrainer bij een turnclub in Varsseveld, zag de Amerikaantjes in Cincinnati 'ongelooflijk intensief' trainen. Dat was hun geheim van de top bereiken en vasthouden. Er was veel aandacht voor fysieke training. Het belangrijkste was echter het contact tussen coach en pupil. 'Dan kun je vaak zien of dat goed is. Ik denk dat te zien. Daar ben ik in getraind.'

Turnster Lisa Top Beeld anp

Van high naar low impact

Als nieuw aangestelde 'productmanager talentontwikkeling vrouwenturnen' mocht Nijkamp vanaf 2011 zijn ideeën van de bond uitvoeren. Hij ging met de toonaangevende toestellenfabrikant Janssen & Fritsen om tafel. Om de kinderlichamen te ontzien moest de high impact veranderen in low impact, besefte hij.


Er kwam een aangepaste balk, met een zachte top. Er kwam een extra zachte mat over de vloer. De keiharde springplank werd een springtramp, een verbouwde minitrampoline. Voor het aanleren van de arabier dubbel salto werd gebruik gemaakt van trampolines, valkuilen vol schuimrubber, volgeblazen tumble- en airtracks, van gordels en lijnen.

'Er was te veel hoge piekbelasting bij het aanleren van elementen als de dubbelsalto. Het verraderlijke is dat jonge kinderen heel goed herstellen. Ze lijken er geen last van te hebben, maar er zijn veel mini-laesies. Verrekking, irritatie en beschadiging van pezen, spierweefsel. Micro traumata. Maar er wordt in potentie heel veel onderhuidse schade aangelegd die later wel problemen gaat geven.

'Wat je vaak zag was dat Nederlandse turnsters met 13, 14 jaar heel goed waren. Derde plaatsen op een jeugd-EK of EJOF achter Rusland en Roemenië. Maar als je later terugkeek, bleek dat de piek van hun loopbaan daar had gelegen. Want al die blessuretjes veroorzaakt door die harde piekmomenten begonnen op een gegeven moment op te spelen. Daar kwamen ze niet meer van af. Tenzij ze stopten met turnen.'

11,966 punten behaalde Eythora Thorsdottir vrijdag op de balk bij de EK in Cluj. Zij viel. Zondagmiddag krijgt ze een herkansing, maar zal ze een vette 14 moeten turnen voor een medaille.

Nieuwe regels

De ombouw van toestellen en reglementaire verplichtingen voor turnsters tot 12 jaar ('geen dubbele salto's op vloer in wedstrijden') kwamen op gezag van Nijkamp tot stand. In training mag er wel dubbel over de kop worden gegaan, als er maar een gordel, trampoline of valkuil aan te pas komt. 'De aantallen kinderen in de onderbouw die op hoog niveau meedoen zijn sindsdien verdrievoudigd. De uitval was vroeger veel groter', aldus Nijkamp.

Hij bouwde als talentmanager ook aan een aangepaste vorm van krachttraining ('dus niet met 100 kilo sjouwen'), aan 'zelfregulatie' door turnsters. De coach diende een vraagbaak en klankbord te zijn, niet de baas die alles bepaalt.

Feestje moet kunnen

Ook belangrijk: dat de meiden ook een leven hadden buiten de turnzaal. 'Ook eens naar een verjaarsfeestje gaan. Niet alleen maar in die turnzaal staan, dan zijn ze er op een gegeven moment klaar mee. Zijn ze opgebrand. Zodat ze nog doorontwikkelen na de juniorenleeftijd.'

Volgens Nijkamp dient ook het klimaat pedagogisch en psychologisch veiligte zijn. In het verleden zijn dingen niet goed gedaan. 'Erkennen: dit is een prestatiebepalende factor. Als je goed met kinderen omgaat, dan ontwikkelen ze zich beter, je behoudt meer talenten, ze zijn niet snel opgebrand en ze houden het veel langer vol.'


Lisa Top Kruisband

Haar vlekkeloze sprong op de WK van 2015 in Glasgow deed het Nederlandse vrouwenteam in Rio belanden. Lisa Top was de turnster die onder grote spanning op de Pegases deed wat ze moest doen: een hoge score halen op het allerlaatste toestel van de dag. Nederland bereikte daarmee de beste acht van de wereld en het ticket voor de Olympische Spelen.

Voor het eerst sinds 1976 zouden de vrouwen er weer bij zijn. Top leek een zekerheidje. Toen kwam de training in Heerenveen in mei, enkele weken voor de beslissende nationale kwalificatie. Top: 'Ik deed een serie op vloer. Bij een dubbele salto strekte ik te vroeg uit. De landing ging mis. Ik scheurde de voorste kruisband. Voor negentig procent dan. Want ik heb geen operatie laten doen. De band houdt het redelijk.' De turnster besloot een half jaar later dat het mooi was geweest. Ze was pas 20 jaar, maar Top kon een volgende revalidatie niet meer opbrengen. Ze kampte een jaar met de gevolgen van een uit de kom geschoten elleboog. Had last van het kuitbeen. Kraakte de meniscus.

Zo sneefde een carrière die veel beloofde. Die begon in 2012 met een optreden in het olympische kwalificatietoernooi (testevent) in Londen. Ze was 15 jaar oud en werd de beste Nederlandse. Maar het teamticket bleef uit. Dat kwam er vier jaar later, maar Top, superieur in vorm in 2015, zat aan de kant.

Lisa Top op het onderdeel sprong bij de teamfinale. Beeld ANP

Noël van Klaveren Enkelproblemen

Een jaar lang pijnstillers slikken om de zeurende kwetsuren aan de enkelgewrichten te negeren. Het was Noël van Klaveren veel waard om mee te doen aan de Spelen van 2016. Toch besloot ze half juni van het vorig jaar, tien dagen voor de beslissende kwalificatie op de NK van Rotterdam, dat het zo niet verder kon. Route Rio maakte plaats voor traject Tokio. Maar zelfs dat was te optimistisch gedacht door het gewezen talent dat in de jaren na haar zilveren medaille op de EK van 2013 (Moskou) van blessure naar blessure had gewankeld. In oktober oordeelde een medische specialist dat het niet langer verantwoord was verder te turnen op topniveau. Van Klaveren brak in tranen uit.

In 2013 was ze al bijna gestopt uit geldnood. Haar ouders konden de dure reizen tussen Alphen en Amsterdam niet opbrengen. Na de WK van dat jaar werd vader Fred ziek en was Noël acht maanden uit training. Ze miste de WK 2014 in China door een trainingsongeval. In 2015 liet ze zich, direct na de vierde plaats op de EK van Montpellier, opereren aan een 'dansershiel'. Daarna volgden ontstekingen, nog eens gescheurde enkelbanden en de tevergeefse race naar Rio.

Noel van Klaveren op balk. Beeld EPA

Chantysha Netteb Kruisband

Turnen is en blijft een topsport met hoge complexiteit is de vaststelling van fysiotherapeut en turntrainer Martin Nijkamp. Hoe goed je fysiek en technisch ook getraind bent, een verkeerde landing of afzet kan je overkomen. Het gebeurde Chantysha Netteb, Amsterdamse die voor het Haarlemse Bato uitkwam en in 2012 Europees juniorenkampioen werd op sprong. Het jaar erna haalde ze de EK-finale en de WK-finale op dat spectaculaire toestel. Haar talent was onomstreden. Netteb, pupil van coach Kate Sarisska, kwam door haar enorme krachtige beenspieren hoger dan wie ook.

Tot die WK-finale van Antwerpen op 5 oktober 2013. Bij de eerste van haar voorgenomen twee sprongen in het Sportpaleis zakte ze bij de landing door de rechterknie. Ze werd per brancard afgevoerd, iets dat haar een half jaar eerder bij een EK-kwalificatie in Heerenveen ook al was overkomen. Toen herstelde ze snel. Nu was de kwetsuur ernstiger. De voorste kruisband was afgescheurd en werd door de orthopedisch chirurg gereconstrueerd. Er stond een jaar revalidatie voor. Daarna volgden wegens matig herstel, nog twee schoonmaakoperaties. Op krukken werd Netteb in Haarlem als sportvrouw van 2013 gehuldigd. Haar naam viel voortdurend als turnster in de coulissen die met haar talent in de ploeg voor Rio zou thuishoren. De naam Netteb staat op geen enkel wedstrijdformulier. Al is ze officieel nog niet gestopt met topsport.

Chantysha Netteb tijdens een oefening in Antwerpen. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden