Mannen van de lange adem

In Minsk staat zondag voor het laatst de 10 kilometer op het programma bij het EK allround. Nog een keer de kans voor Sven Kramer om in ijzeren regelmaat het verschil te maken. Jammer. De historie leert hoe mooi het gevecht op de '10' kan zijn.

Tijdens het EK Allround wordt voor het laatst de 10 kilometer gereden. Sven Kramer is favoriet voor de afstandszege op de 10 kilometer en de eindzege.Beeld anp

1953 - Eerste Nederlandse triomf

Nederland zat normaliter met het oor aan de radio om zijn schaatsers in den vreemde te volgen. In januari 1953 was dat anders. Het nieuws was de superstorm die Zeeland en Zuid-Holland deed onderlopen en waarbij 1.800 mensen omkwamen. In dat weekeinde werd Kees Broekman, als eerste Nederlandse schaatser, Europees kampioen. Hij won het toernooi van de na drie afstanden leidende Wim van der Voort op basis van zijn 10 kilometer. In 2003 zei Van der Voort tegen de Volkskrant: 'De eerste drie afstanden waren we gelijk, maar Kees kon een 10 kilometer rijden. Ja, eerlijk.'

De 10 kilometer van 1953, op de historische baan in het hart van Hamar, eindigde voor Broekman na 17 minuten en 13 seconden. Mijlspecialist Van der Voort, zevende op de slotafstand, gaf 37 seconden toe. De titel kwam Broekman volkomen toe. Westlandse jongens, tuinderszonen, waren door de afwezigheid van Hjalmar Andersen, hun eeuwige plaag, voor één keer de allerbeste. Er zou een feestje worden gevierd.

Na de cérémonie protocollaire viel de vreugde over de verrichting weg. Het nieuws dat stilgehouden was, kwam bij de deelnemers binnen. Bondscoach Klaas Schenk kwam in de kleedkamer vertellen van de watersnoodramp in Nederland. De man met de forse wenkbrauwen trok een zeer ernstig gezicht. De succesvolle ploeg begreep dat in Nederland geen aandacht zou zijn voor hun triomftocht in Noorwegen. Stayer Broekman, de beste van de wereld op dat moment, vertrok naar Sandefjord voor een benefietwedstrijd, over 5.000 meter.

Huldiging van Kees Broekman als kampioen.Beeld ANP

1966 - In de strobalen en toch de rit winnen

De liefde voor de 10 kilometer van het Nederlandse publiek ontstond in 1966. Kees Verkerk leek op het kunstijs van Deventer op weg naar zijn eerste Europese allroundtitel. Tot hij in de vijftiende ronde onderuitging en in de strozakken belandde. Die lagen het nog gestapeld langs de baan.

Het was de rit tegen de Noor Fred Anton Maier. Verkerk krabbelde op, met 6 seconden tijdverlies en wist Maier in de laatste tien ronden voor te blijven. Sommige tv-kijkers, het toernooi kwam voor het eerst rechtstreeks op de NTS, zagen Verkerk zelfs tweemaal vallen. Voor het eerst werd er een herhaling op de Nederlandse televisie vertoond.

Regisseur Bob Bremer belde na de val van Verkerk naar Hilversum en riep volgens overlevering 'stop, spoel terug'. Zo geschiedde. De kijkers dachten dat de arme Kees, op jacht om de kloof van 15,6 seconden te dichten, nog een keer viel en belden naar de studio.

'Het kan best zijn dat de 10 kilometer toen zijn bijzondere plaats in Nederland heeft gekregen', zegt Ard Schenk, de Europees kampioen van dat jaar. Het was de tijd dat mensen voor de buis de rondetijden meeschreven. Schenk zegt zich vooral de val van Verkerk te herinneren. Die was beslissend voor de titel. Dat hij zelf sterk reed tegen de Zweedse wereldrecordhouder Nilsson was mooi. Maar de bewering dat Verkerk zonder val kampioen zou zijn geworden, ondersteunt Schenk. 'Dat was ook zeker zo. Kees reed heel goed.'

Het waren andere tijden. 'De 10 kilometer was in die jaren nog vaak beslissend. Schaatsers als Maier, Nilsson en Verkerk konden op basis van die langste afstand kampioen worden.'

Beeld anp
Cees Verkerk kwam ten val tijdens de 10.000 meter in het IJsselstadion in Deventer.Beeld anp

1983 - De ellende van hagel en geen dweil

De ijsconditie op de 10 kilometer besliste over het kampioenschap, dat was voor iedereen in Den Haag duidelijk. Hilbert van der Duim werd Europees kampioen, voor zijn landgenoot Yep Kramer, tegenwoordig vooral bekend als de vader van Sven Kramer. De verliezer sprak na afloop zware woorden. 'Ik heb de titel niet verspeeld, maar die is mij als het ware ontstolen.'

Van der Duim, de wereldkampioen van 1980 en '82, mocht als eerste rijden op de slotafstand. Hij moest 11,42 seconden goed maken op de verrassende leider na drie afstanden, Kramer. Na de 15.00 van Van der Duim ging het hagelen.

De scheidsrechter, de debuterende Wiebe Brouwer van wie later niets meer werd vernomen, besloot het ijs te schaven in plaats van te dweilen. Kramer, op de 500 meter onderuit gereden door de Zweed Junell en veroordeeld tot overrijden, verloor 18 seconden en de titel.

Van der Duim houdt het er, 33 jaar later, op dat hij net zo veel nadeel heeft ondervonden in het toernooi van Den Haag. Het ijs was zo vuil en slecht dat hij op de 500 meter door de vloer trapte en zijn schaats braamde. 'Op de 5 kilometer had ik vier ritten na de dweil echt heel veel nadeel. Op de 10 was dat andersom. Het is echt onzin dat dit toernooi in al dat gekrakeel is geëindigd. Ik ben altijd de betere van Yep geweest. Ik was de pure allrounder. Ik deed op alle afstanden mee. Ben zelfs derde geweest dat jaar, op de WK sprint in Finland. En mijn 10 was altijd beter dan mijn 5.'

Dat zijn favoriete 10 kilometer Europees wordt geschrapt en per 2017 zo mogelijk wordt vervangen door de 3.000 meter, doet Van der Duim smalen. Hij zegt dat ze het in zijn tijd 'een wijvenafstand' vonden. De 10, dat was pas 'echt'.

Hilbert van der Duim en Yep Kramer tijdens de 1.500 m op het EK in Den Haag.Beeld Nat. Archief

1990 - Gesloopt op zwaar, aangeslagen ijs

'De geruchten gaan', zegt Ben van der Burg, de grote verliezer van het EK van 1990 in Thialf, 'dat ze in mijn slotrit de ijsmachines hebben afgezet. Er was al een Nederlander kampioen, Bart Veldkamp, dus het maakte die Friese ijsmakers niet meer uit.'

Hij lacht nog harder en zegt dat het 'tot de bodem' moet worden uitgezocht. 'Dat van 1980, toen Van der Duim om die reden Eric Heiden versloeg, is toegegeven. Dit niet.'

De 10 kilometer van Ben van der Burg tegen de Oostenrijker Michael Hadschieff was een loodzware. Van der Burg leidde het klassement na drie afstanden, maar Veldkamp, de grote stayer, sloeg toe op de 10 kilometer. Van der Burg, debuterend in het overdekte Thialf, had 14.13 moeten rijden; op aangeslagen, zwaar ijs werd het 14.26. De rit in de arrenslee was voor Veldkamp.

'Ik had altijd ontzettend veel moeite met die 10 kilometer', zegt Van der Burg 26 jaar na de pijnlijkste nederlaag uit zijn carrière. 'De kunst is om de eerste tien rondjes zonder moeite door te komen. Je doet niets, je verveelt je dood. Ik ben van nature nogal ongeduldig. Ik ging me dan te vroeg inspannen. Dat niet te doen, dat is de kunst.'

Hij was eigenlijk de man van de 3 kilometer. 'Die was voor mij ideaal. Ik beheerste het gedeelte tussen de 1.500 meter en de 5 kilometer. Ik reed bij het IJsgala in Heerenveen een wereldrecord op de 3. Ik kreeg mijn 5.000 gulden niet, omdat de Noor Koss het record in de rit erna weer verbeterde. Maar een vierkamp met de 3 kilometer was voor mij top geweest. Zeker weten.'

Ben van der Burg in actie tijdens een World Cup in 1989.Beeld anp

1996 - In een vol Thialf weet Postma zijn plek

Ids Postma leidde de Europese titelstrijd in Thialf na drie afstanden, toen hij voor de slotafstand moest aantreden tegen zijn provinciegenoot Rintje Ritsma. Die veroverde dankzij een sterke 10 kilometer de derde van zijn zes Europese titels allround.

'Soms reed ik 'm wel goed, die 10, maar het was zeker niet mijn specialiteit', luidt de nabeschouwing van de veehouder uit Deersum. Postma geeft zonder moeite de eer aan Ritsma.

'Rintje was de beste. Ondanks dat ik hem drie keer heb weten te verrassen, was Rintje echt de beste over vier afstanden. Ik heb geen enkele moeite dat te bekennen. Ik kijk zonder enige revanchegevoelens op mijn loopbaan terug. Ik heb een schitterende carrière gehad.'

Postma haatte de 10 kilometer in het geheel niet. 'Nog steeds vind ik de 10 een geweldige afstand. Het maakt op de allroundtoernooien nog steeds het verschil. Dan ben je ook echt de beste in mijn ogen. Dat de 10 kilometer internationaal steeds minder beheerst wordt, is volgens mij onnodig. Wie de jongens van Jillert Anema (schaatscoach van Clafis, red.) volgt, weet dat de afstand is aan te leren.'

De man met een voorliefde voor 10.000 schaatsmeters werd olympisch kampioen op de tien keer kortere afstand. Hij won de 1.000 meter van Nagano (1998). Het zegt iets over zijn palet aan kracht.

Maar in de slotrit van 1996, in een volgepakt Thialf, wist hij zich vooraf verslagen. 'Ik koos niet voor de tactiek van bijblijven. Die macht had ik die dag niet. Ik dacht alleen maar aan zo goed mogelijk rijden.' Postma verloor met 12 seconden verschil van heerser Ritsma.'

Het EK-podium van 1996. Ids Postma, Rintje Ritsma en Martin Hersman.Beeld ANP

2005 - Bijna vallen, hand aan het ijs en lijden

'Ik zeg weleens met een gekke bek dat ik de laatste Nederlander ben geweest die Sven Kramer op een allroundtoernooi heeft verslagen.' Zo herinnert Jochem Uytdehaage zich zijn Europese titel van 2005. Hij hield op de 10 kilometer 2 seconden van zijn voorsprong op de junior Kramer over. Het was een hellerace.

'Ik viel bijna in de vierde ronde van mijn rit tegen Mark Tuitert. Hand aan het ijs. Mijn benen deden onwijs pijn. Zelden heb ik zoveel spierpijn gehad na een 10 kilometer. Over de finish wist ik niet direct dat ik kampioen was geworden. Het duurde nog wel even voordat dat binnenkwam', zo omschrijft Uytdehaage, de tweevoudig olympisch kampioen van 2002, de enorme inspanning waarmee hij Kramer, Verheijen en Tuitert, drie Nederlandse concurrenten, achter zich moest houden.

Hij had 'een raar jaar'. Na een auto-ongeluk, met een uitgebrande sportwagen, belandde hij in het ziekenhuis. Zes weken trainingsachterstand, Uytdehaage doorstond het allemaal. 'Ik was dat jaar beter op de korte afstanden. Ik won de 1.500 meter, zelfs van Tuitert. En op de 500 meter reed ik een persoonlijk record, 36,40. Daarmee doe je nu nog steeds aardig mee.'

Het is die enorme kloof, van 500 meter naar de twintig maal zo lange 10 kilometer, die allroundschaatsen zo moeilijk maakt. 'Hij is mooi, die 10 kilometer. En hij kan beslissend zijn. Dat was-ie. Maar hij is tegenwoordig niet meer zo beslissend. Zeker als de concurrentie daarvoor afhaakt. Dat zou het argument zijn om de afstand te laten verdwijnen. Maar ook wel weer mooi dat hij voor de WK allround blijft bestaan.'

Jochem Uytdehaage in actie op de 10.000 meter tijdens het EK Allround 2005 in Thialf.Beeld anp

2015 - Murw geslagen door zoveel suprematie

De 10 kilometer is het ideale jachtterrein van recordkampioen Sven Kramer. Als hij bij Europese kampioenschappen aanwezig was (hij miste de toernooien van 2011 en 2014), dan was de Fries de heerser op de lange afstand. Zijn kwaliteit als stayer komt naar voren uit het beeld dat hij bij zijn zeven gewonnen Europese titels alle veertien lange afstanden (5 en 10 kilometer) op zijn naam schreef. Het werkte ontmoedigend op de concurrentie.

Bij twee continentale titeltoernooien moest hij via de langste afstand zijn klassement repareren. In Boedapest 2012, het jaar van Kramers terugkeer na een zenuwaandoening in het bovenbeen, leidde ploeggenoot Jan Blokhuijsen na drie afstanden. In de zesde en laatste rit op het Hongaarse buitenijs blijft de Noord-Hollander in het onderlinge duel goed bij. Daarna lopen zijn rondetijden op en verliest hij met 7 seconden verschil de race en het kampioenschap.

Drie jaar later moet Kramer nog steviger aan de bak. Bij de Europese titelstrijd van Tsjeljabinsk, een oord aan de rand van Siberië, moet hij Koen Verweij na drie afstanden voor zich dulden. Kramer rijdt de voorlaatste rit op de 10 kilometer en weet dat Verweij na hem 11,06 seconden mag toegeven. Het worden er 14,63.

De zevende Europese titel is voor Kramer, die voor de tweede keer echt zijn specialisme op de 10 moet aanspreken om overeind te blijven tegen een explosievere schaatser als Verweij. De veranderingen in de vierkamp voor de Europese titel zijn dan al aangekondigd. De 10 kilometer wordt geruild voor de 1.000 meter.

De Nederlandse schaatsbond stemt in, omdat anders het hele evenement dreigt te verdwijnen. Daarna komen er tussenvoorstellen voor een 3 kilometer in plaats van de 10. Kramers dominantie op basis van zijn uithoudingsvermogen wordt zodanig aangetast, dat hij aankondigt waarschijnlijk zijn laatste EK allround te hebben gereden.

Sven Kramer, de winnaar van 2015, verstaat zich met Koen Verweij, de nummer twee.Beeld EPA

Europese kampioenen en de rijder die na 3 afstanden aan de leiding gaat

1953 Hamar
Kampioen: Kees Broekman (Ned)
Beste na 3 afstanden: Hjalmar Andersen (Noo)

1955 Falun
Kampioen: Sigvard Ericsson (Zwe)
Beste na 3 afstanden: Oleg Goncharenko (Sov)

1959 Gothenburg
Kampioen: Knut Johannesen (Noo)
Beste na 3 afstanden: Juhani Järvinen (Fin)

1968 Oslo
Kampioen: Fred Anton Maier (Noo)
Beste na 3 afstanden: Eduard Matoesevitsj (Sov)

1974 Eskilstuna
Kampioen: Göran Claeson (Zwe)
Beste na 3 afstanden: Amund Sjøbrend (Noo)

1980 Trondheim
Kampioen: K.A. Stenshjemmet (Noo)
Beste na 3 afstanden: Jan Egil Storholt (Noo)

1981 Deventer
Kampioen: Amund Sjøbrend (Noo)
Beste na 3 afstanden: Hilbert van der Duim (Ned)

1982 Oslo
Kampioen: Tomas Gustafson (Zwe)
Beste na 3 afstanden: Rolf Falk-Larssen (Noo)

1983 Den Haag
Kampioen: Hilbert van der Duim (Ned)
Beste na 3 afstanden: Yep Kramer (Ned)

1990 Heerenveen
Kampioen: Bart Veldkamp (Ned)
Beste na 3 afstanden: Ben van der Burg (Ned)

1996 Heerenveen
Kampioen: Rintje Ritsma (Ned)
Beste na 3 afstanden: Ids Postma (Ned)

2003 Heerenveen
Kampioen: Jochem Uytdehaage (Ned)
Beste na 3 afstanden: Mark Tuitert (Ned)

2012 Budapest
Kampioen: Sven Kramer (Ned)
Beste na 3 afstanden: Jan Blokhuijsen (Ned)

2014 Hamar
Kampioen: Jan Blokhuijsen (Ned)
Beste na 3 afstanden: Koen Verweij (Ned)

2015 Tsjeljabinsk
Kampioen: Sven Kramer (Ned)
Beste na 3 afstanden: Koen Verweij (Ned)

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden