RECONSTRUCTIE

Legendarische vader die z'n legendarische zoon niet kende

Een vader en zijn zoon. Vader een voetballegende, zoon wereldberoemd dichter en muzikant. Toch: de vader zou nooit naar de optredens van zijn zoon gaan, de zoon zou zijn vader nooit zien voetballen.

Gil Heron in het shirt van Celtic in 1951.

Zo hadden ze het bij Celtic in hun hoofd gehaald. Er zat verdomd weinig flair en vaart in het team, wat een publiciteitsstunt zou het zijn als voor het eerst in de geschiedenis een gekleurde speler in het groen en wit zou worden opgesteld: Gil Heron. Het stadion moest dan in het seizoen 1951-1952 wel vanzelf vol stromen, voor deze exotische nieuwigheid.

Dat niemand de Jamaicaanse Amerikaan kende, deed er niet toe. De verwachting moest het werk doen. En een magische bijnaam, een die elke fan van de Schotse club bij voorbaat al beroerde, was het ideale uithangbord. Celtic-voorzitter Bob Kelly las over een Brits-Afrikaanse boxer die ze de Black Flash noemde - flashhh! - en Gil Heron, zo fluisterde hij een Schotse sportverslaggever toe, was hun Black Flash, op voetbalkicksen.

Tijdens een rondgang langs het Amerikaanse voetbalwezen, in de zomer van 1951, liep in Detroit een Celtic-manager tegen Heron aan. Dat ging ongeveer zo: 'Hé Gil, lijkt het je wat om naar Schotland te komen voor een proefwedstrijd?' Ja, dat leek 'm wel wat, op een toon alsof hij dacht dat Celtic een club was van een straat verderop. Maar hij wist natuurlijk wel beter, want bij elke andere Europese club had hij misschien getwijfeld; Celtic was voor hem het beste wat zijn sport had te bieden.

Bovendien moesten ze niet vergeten dat er Schots bloed door zijn aderen stroomde. Je hoefde alleen maar zijn stamboom te checken: zijn betovergrootvader was Alexander Heron. Die trok in 1790 van Schotland naar Jamaica en werd schathemeltjerijk in de slavenbusiness. Een slippertje van een slavendrijver met een landarbeidster bepaalde Gils familielijn.

Vergeten sportlegende

Echt, in Amerika was Gil Heron een voetballer in de buiten categorie - een nu vergeten sportlegende. Want we hebben het hier wel over dé Jackie Robinson van het Amerikaanse voetballen: waar Robinson de eerste zwarte honkballer was die meedeed in een landelijke profcompetitie, kreeg hij in 1946 het stempel de eerste zwarte professionele voetballer.

Hij speelde voor de Detroit Wolverines en de Chicago Maroons, de topclubs van het land, en was de nationale topscorer. Als spits was hij uniek in de Amerikaanse voetbalcompetitie: kopsterk, een koelbloedige afmaker en een elegante technicus. Periodieken zoals Ebony en de Afro American roffelden trots dat 'de Babe Ruth van het voetbal een Jamaicaanse neger was'.

Dat gedoe over zijn huidskleur, daar werd hij wel gek van. In Jamaica was hij gewoon een Jamaicaan, ergens tussen wit en zwart in, in het Caraïbische kleurenspectrum. In Amerika lieten ze nooit na om hem behalve briljant en razendsnel ook altijd zwart te noemen, caramelkleurig of gebronsd. Nog irritanter was het dat hij minder geld, dat de clubs niet met hem te koop durfden te lopen en het racistisch getreiter zijn heethoofdigheid triggerde.

Gil Heron in tenue van Detroit Wolverines, 1951.

The Black Arrow

Op 4 augustus 1951 moest hij aan de bak in Glasgow. Duizenden toeschouwers zagen hoe hij tijdens de proefwedstrijd eerst 'een wondergoal' maakte en daarna met een schijnbeweging een penalty erin knalde. Een week later, bij zijn officiële debuut, in de thuiswedstrijd tegen Morton, 'vloog de bal als een raket richting het net'. Celtic won uiteindelijk met 2-0. Voetbalverslaggevers waren het nadien over één ding eens: Gil Heron had Celtic in zijn eentje de overwinning gebracht. 'Hij was het beste wat ooit te zien was geweest in het Celtic-stadion, sinds ze daar doelpalen hadden neergezet.'

De Black Flash werd door Celtic-fans omgedoopt tot de Black Arrow. Want hij was niet alleen snel, hij ging ook als een pijl recht op zijn doel af.

In een biljartzaal in Glasgow werd Gil Heron nog dezelfde week geïnterviewd door de Daily Record, de lokale krant. De nieuwe voetbalster werd neergezet als een vitale gast die zich nergens druk over maakte. Nou ja, een beetje, want wat hij niet begreep was dat ze in dat na-oorlogse Glasgow niet wat meer plezier maakten. Om negen uur 's avonds was er niks meer te beleven en iedereen barstte uit elkaar van plichtbesef.

Ja, hij had oog voor de Schotse vrouwen, bekende hij. Want ze waren mooi. Maar waarom hielden ze zich verborgen onder een berg kleding? Ze kleedden zich als hun oma's! Dat hij al een vrouw had, Bobbie Scott, die hij na anderhalf jaar huwelijk in de steek had gelaten, vertelde hij niet. Net zoals hij het bestaan van zijn 2-jarige zoon, Gil Scott-Heron, verzweeg.

Mooiweervoetballer

Maar zo goed als hij begon, zo dramatisch verliep de rest van het seizoen. Doelpunten vlogen er niet meer in en hij maakte vooral een slappe indruk. Toen hij na weer een gemiste kans meters lang doorgleed over het natte gras en zelf pardoes tegen het net eindigde, werd hij als mooiweervoetballer neergezet. In de Schotse regen was hij waardeloos.

Er kwam een andere spits en hij mocht af en toe opdraven, in een toch al belabberd draaiend Celtic. Wat restte was het reserveteam, en een leven buiten het veld. Veelvuldig op stap met zijn voetbalmaten, in prachtige ruimzittende pakken en gele schoenen, bezocht hij feesten en partijen. Hij kwam in vechtpartijen terecht en werd weggestuurd uit een wedstrijd. Er werd geschreven dat hij niet serieus met zijn sport bezig was - een zuiplap en een weekdier. Toen hij voor het nationale team van Jamaica werd gevraagd, zat niemand ermee dat hij uiteindelijk zes weken wegbleef.

Waar het op uitdraaide, was dat met dezelfde snelheid als waarmee Gil Heron faam had veroverd, Celtic ook weer van hem af wilde, van die in hun ogen ongedisciplineerde spits. Drie doelpunten in vijf wedstrijden vonden ze te weinig; dat hij er twaalf had gemaakt bij de reserves leek niet mee te tellen. Misschien was het beter als-ie de boot terug naar huis zou nemen, dacht hij.

Mooiweervoetballer Gil Heron speelt snooker.

Souljazz-meesterwerken

Gil Scott-Heron zat in zijn kleedkamer, net na een optreden in Detroit. Het was 1975, en hij was op zijn 26ste een belangrijk muzikant, schrijver en dichter. Met spoken word - in een noodtempo poëzie voordragend, jazzy begeleid door conga's en bongodrums - denderde hij de muziekwereld binnen, begin jaren zeventig. Politiek-rabiate teksten, sociaal bewust, schoppend tegen het blanke establishment, in de geest van de Black Power-beweging, met het fameuze nummer: The Revolution Will Not Be Televised. Hij werd zelfs de 'Black Bob Dylan' genoemd.

Samen met zijn muzikale maat Brian Jackson maakte hij daarna twee souljazz -meesterwerken: Pieces of A man (1971), en vooral: Winter in America (1974), met daarop The Bottle. Het nummer waarin hij zich keerde tegen elke vorm van verslaving.

Opeens werd op de deur geklopt, en stond ze in zijn kleedkamer, Gayle Heron. 'Gil', zei ze, 'ik hoor dat we familie zijn'. 'Hoe dan?', wilde Gil weten. 'Via Gil Heron, mijn vader.' De zanger viel van schrik naar achteren, tegen een tafel. Hij stond op, en pakte Gayle stevig vast. En nog wat, zei ze. 'Het wordt tijd dat je vader ontmoet.'

Zijn vader? Die had hij 25 jaar niet gezien. Die had 'm aan zijn lot overgelaten, zodat hij bij zijn oma en moeder opgroeide. Nooit kreeg hij een mooie kaart op zijn verjaardag, nooit had hij iets van hem gehoord - hij had geen vader gehad. Wat moest-ie met die man?

In de biografie over Gil Scott-Heron van Leslie Gordon Goffe wordt beschreven hoe die ontmoeting er aan toe ging. De oud-voetballer was op het einde van zijn mislukte Celtic-avontuur tegen een Schotse sigarettenverkoopster aangelopen. Met Margaret was hij in 1954 teruggekeerd naar Amerika. Ze hadden drie kinderen. De Black Arrow werkte nu aan de lopende band in de auto-industrie.

And it was on a Sunday that I met my old man

I was twenty-six years old.

Naw but it was much too late to speculate.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Gil Scott-Heron (links) en Gil Heron backstage na een concert in 1993.

Geen knuffels

Toen ze eenmaal tegenover elkaar stonden, zoals hij nadien bezong in bovenstaande regels, waren er geen tranen, geen knuffels. De zanger had het gevoel dat hij een voetballer ontmoette waarvan iedereen had gezegd dat hij zo goed was. Senior bleek wel iets van zijn zoons faam te hebben meegekregen en bekende zelf ook gedichten te schrijven. Die gingen echt overal over, behalve over de zoon die hij 25 jaar niet gezien had.

Toen die gedichten jaren later werden gebundeld en zelfs op een beat werden gezet, aarzelde de oud-voetballer niet op de achterflap van I Shall Wish for You te melden dat hij de vader is van de wereldberoemde Gill Scott-Heron. Biograaf Leslie Gordon Goffe: 'De vader had nooit wat gegeven om zijn zoon, maar hij had wel een manier gevonden om van hem gebruik te maken.'

Zijn vader zou nooit naar zijn optredens komen, hij had een hekel aan elke vorm van zwart activisme. Zijn zoon had 'm nooit zien voetballen, hij kende alleen de verhalen. Zijn vader was voor hem een vreemde, een weinig inspirerende man. Het enige wat hem boeide was zijn - als je de verhalen mocht geloven - heroïsche voetbalverleden in Schotland.

Toen Gil Scott-Heron tijdens een toernee in 1985 ook Glasgow aandeed, was hij opgewonden dat hij eindelijk het Celtic-stadion van binnen kon zien. Alleen had hij de pech dat het team net was vertrokken voor een wedstrijd in Canada. In de krant stond nog wel een foto van de zanger, blij wapperend met een Celtic-sjaal. Dat overal waar hij optrad, er fans waren in een Celtic-shirt, kon hij ook wel waarderen.

Treurig einde

In 2008 zat Gil Scott-Heron in zijn treurige appartement in New York. De man die swingend waarschuwde voor verslaving, worstelde zelf al jaren met een crack-verslaving, was hiv-positief en had meerdere keren vastgezeten. Zijn gezin lag in duigen. Zijn vader zou dat jaar overlijden, op 86-jarige leeftijd, en hij zelf zou in 2011 als 62-jarige bezwijken.

Voor hem lag een zojuist gekregen opname van de Schotse folkzanger Michael Marra: The Flight of the Heron. Hij zette de cd-speler aan, en luisterde hoe langzaam de ode aan zijn vader voorbijging:

Gil crossed the ocean to the other side

To play for Celtic with a noble stride.

The arrow flew, he's flying yet

His aim is true so we don't forget.

In de rij

Bij de dood van Gil Scott-Heron (1949-2011) stonden de hip-hopgrootheden in de rij om hem te eren als de Godfather of Rap. Kayne West trad op tijdens zijn begrafenis en Public Enemy's Chuck D. zei dat hij met zijn woorden de Beat Generation en Bob Dylan oversteeg. Gil Scott-Heron zei ooit dat hem indelen bij rapmuziek 'een fout' is.

Nadat Marra was uitgezongen, keek Gil Scott Heron enige tijd voor zich uit. Er was een tijd dat hij zo veel tegen zijn vader wilde zeggen, maar nadat hij hem had ontmoet, was er niets om in woorden te gieten. Zoals Gil sr. zich in een gedicht nooit tot hem richtte, zo had Gil jr. nooit één complete song aan zijn vader opgehangen, op geen van zijn platen of dichtbundels. En al beweerde hij dat hij deze ode van Marra zeker zou gaan opnemen, het kwam er niet van. Hij kreeg het niet over zijn lippen om zijn vader te eren.

Voor dit verhaal is Paul Lunney van Celtic-fanblad The Shamrock geïnterviewd, en Brian B. Bunk, sporthistoricus aan Universiteit van Massachusetts. Ook is geput uit de biografie Gil Scott-Heron - a Father and Son Story van Leslie Gordon Goffe en een artikel uit The Sunday Times van schrijver Gerry Hassan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden