NieuwsMenstruatie in de topsport

Kans op ernstige blessures voetbalsters neemt toe tijdens menstruatie

Een pittig kopduel bij een corner van Ajax, Anouk Hoogendijk en Dominique Vugts mangelen Maud Roetgering.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De effecten van de menstruatie op de fysiek van topsporters is nog maar weinig onderzocht. Oud-bondscoach Vera Pauw is ervan overtuigd dat voetbalsters tijdens de menstruatie meer kans hebben op een blessure. Trainingsschema’s moeten hier op worden aangepast. 

Toen Roeland ten Berge, trainer van Heerenveen, onlangs een van zijn speelsters lelijk door haar enkel gaan op de training, vroeg hij voor de zekerheid of ze ongesteld was. ‘Eerst bij de teammanager, daarna bij haarzelf, want daarin moet je toch een beetje voorzichtig zijn.’

Menstruatie is een niet alledaags onderwerp in de topsport, terwijl het bij veel vrouwen veel fysiek ongemak kan veroorzaken. Sommige toptrainers en topclubs zijn ervan overtuigd dat speelsters tijdens hun menstruatie vatbaar zijn voor blessures, met name bij enkels en knieën.

Bij Chelsea stemmen ze sinds dit seizoen als eerste Europese topclub de trainingsschema’s af op de menstruatiecyclus van de speelsters door middel van FitrWoman, een app die bijhoudt in welke van de vier fases van de cyclus iemand zit, welke bijwerkingen dit met zich meebrengt en hoe de speelster haar training hier het best op kan aanpassen. Wereldkampioen Amerika werkte al met de app. Vera Pauw, voormalig bondscoach van Oranje, werkt al sinds 2014 met een blessurepreventie-programma dat rekening houdt met de menstruele cyclus.

De eredivisieclubs volgen de ontwikkelingen over de grens met interesse, maar zeggen nog geen reden te zien om hun trainingsmethoden aan te passen. ‘Het heeft me wel zeker aan het denken gezet’, zegt Tessa Mars, fysiotherapeut bij FC Twente. ‘Als je lichaam verandert kan ik me best voorstellen dat het invloed heeft op je prestaties.’ Suzanne Huurman, clubarts van PSV: ‘We staan er zeker niet negatief tegenover, maar er is nog te weinig wetenschappelijk bewijs om hier concreet mee aan de slag te gaan.’

Bij veel clubs is het gebruikelijk dat speelsters dagelijks een vragenlijst invullen, zodat de medische staf een indicatie heeft van hun fysieke gesteldheid (bijvoorbeeld eet- en slaapgedrag). Een aantal clubs overweegt om in de lijst ook specifiek te vragen naar de menstruatiecyclus. Trainer Ten Berge van Heerenveen. ‘In de tweeënhalf jaar dat ik hier werk hebben we hier nog nooit te maken gehad met een kruisbandblessure, dus we zullen ergens iets goed doen.’

Hormoonhuishouding

Uit onderzoek is gebleken dat vrouwen 40 procent meer risico lopen op het afscheuren van hun kruisband dan mannen, vanwege de stand van de heupen. Richting de menstruatieperiode zou dit risico toenemen omdat de spierspanning lager is door verandering in de hormoonhuishouding.

‘Als de spanning van de hamstring afneemt kan dat gevolgen hebben voor de sturing van het bovenbeen, cruciaal als het gaat om de kruisband’, zegt Matthijs van Keulen, fysiotherapeut en kruisbandenspecialist bij het Sport Medisch Centrum Amsterdam. Maar, waarschuwt hij, het is slechts één uitkomst. Veel onderzoek is er niet gedaan. Van Keulen: ‘Nu het vrouwenvoetbal in de lift zit zie je dat het vrouwelijk lichaam steeds meer aan bod komt, het is een kwestie van tijd voor er nieuwe resultaten komen.’

Vera Pauw heeft haar conclusies jaren geleden al getrokken. De twee ernstige blessures, een beenbreuk en een knieblessure, die ze als speelster had opgelopen stonden haar nog vers in het geheugen. Beide keren was ze vlak erna ongesteld geworden. Als speelster zag ze talloze zware blessures voorbij komen. ‘En elke keer zei ik: je hoeft het niet te vertellen, maar zat je toevallig voor je menstruatie?’ Slechts een enkele keer volgde een negatief antwoord.

Toen ze in 2013 een onderzoek las over de blessuregevoeligheid rond de menstruatieperiode was ze overtuigd. Ze paste haar bestaande blessurepreventieprogramma aan voor speelsters die een hoger risico lopen. Bij Ierland, waar Pauw sinds 2019 bondscoach is, is dat programma zo’n succes dat ook speelsters die niet menstrueren mee willen doen. ‘Speelsters zijn frisser, alerter en je prikkelt het zenuwsysteem.’

Stabiliteit en coördinatie

In een spreadsheet houdt de teamarts van elke speelster bij wie waar in haar cyclus zit en wie er regelmatig en onregelmatig ongesteld is. Bij de warming up laat ze de speelsters die vlak voor of midden in in hun menstruatie zitten oefeningen doen die meer gebaseerd zijn op stabiliteit en coördinatie, naast de gebruikelijke dynamische oefeningen die gericht zijn op sprinten, afremmen en draaien.

Pauw: ‘Als iemand van buitenaf vraagt wat de gedachte erachter is zeg ik gewoon ‘individuele periodisering’. Tijdens de trainingen houdt ze de speelsters die in hun menstruatie zitten goed in de gaten. ‘Als ik zie dat de coördinatie verstoord is, bijvoorbeeld dat de bal steeds van hun voet springt, of dat de speelster niet geconcentreerd is op haar taak, dan ben ik daar scherp op. Ik zit er dan juist bovenop, neem de speelster apart voor het activeren van het aansturen van de gewrichten, want als ik aan laat modderen dan lopen ze juist meer risico dat de kruisband stuk gaat.’

Hoe groot dat risico is, moet nog blijken. Ook andere factoren kunnen een rol spelen in het ontstaan van een zware blessure: griep, stress of heftige emoties. Ook kleven er nadelen aan het bijhouden van de cyclus, vindt Huurman van PSV. Sommige meiden geven bij haar aan geen enkele last te hebben van de symptomen en ze wil ze niet op het idee brengen dat ze geblesseerd kunnen raken als ze ongesteld zijn.

Bovendien, zegt ze, is het nog een hele klus om individuele aanpassingen te doen bij 25 speelsters. ‘Er zit een grote variatie in de soort en ernst van symptomen die ervaren kunnen worden. Dat geldt ook voor de duur van de cyclus en verschillende fases.’  De meeste Nederlandse clubs beschikken over één fysio en één arts, die alleen aanwezig is op wedstrijddagen. Geld om de medische staf uit te breiden is er niet, in tegenstelling tot clubs in Engeland waar de budgetten veel hoger liggen. ‘Als het echt wetenschappelijk bewezen wordt, mag dat geen reden zijn en zullen wij het implementeren’, zegt Huurman.

Ex-international
Anouk Hoogendijk

‘We kwamen natuurlijk allemaal uit een jongensteam, die waren niet met menstruatie bezig. In haar tijd als bondscoach van bij het Nederlands elftal maakte Vera Pauw ons ervan bewust dat menstruatie een logisch proces in je lichaam was, dat je op dat moment kwetsbaarder was en alerter moest zijn. Als ik me vermoeid voelde of het lukte niet dan kon ik dat aangeven en soms eerder stoppen op een training', aldus Anouk Hoogendijk

‘Ik had altijd super veel last van mijn menstruatie. Lage bloeddruk. Viel weleens flauw onder de douche. Ik was lang niet de enige. Een teamgenoot trok altijd helemaal wit weg. De dagen ervoor waren het ergst, dan was ik niet vooruit te branden, alleen al mijn bed uitkomen kostte me energie, laat staan negentig minuten een topprestatie leveren. Dan was ik al blij als ik in een wedstrijd een voldoende halen, een zeven was het maximale.

‘Daarom heb ik een spiraaltje genomen en met mij meerdere speelsters. Toen ik dat eenmaal had dacht ik: dat zouden ze eigenlijk alle topsporters moeten aanbieden, maar het werd gewoon nooit besproken. Het was echt een verademing. 

‘Toen ik de pil slikte had ik drie normale weken, maar nog steeds die ene week met een dip van het ongesteld zijn. Tijdens die week voelde ik dat mijn lichaam minder weerstand had dan normaal. Door een spiraal merkte ik dat ik minder schommelingen had. Sommige vrouwen worden een beetje ongesteld of helemaal niet meer. In mijn geval, helemaal niet meer. Dus ik kon veel constanter presteren.

‘Bij Vera was het makkelijk te bespreken, dat is bij mannelijke trainers anders. Hoewel de één meer begripvol is dan de ander. Soms ging ik liever naar fysio of arts. Toen ik bij Arsenal speelde, merkte ik dat ze in Engeland nog preutser zijn dan hier. Ik vroeg een keer aan een teamgenoot met buikpijn of ze ongesteld was. Daar schrok ze van. Daarom is het zo vooruitstrevend van Chelsea om hiermee te beginnen.’

Menstruatiecyclus in 4 fasen

Fase 1 – Dag 1 t/m 5 (menstruatiefase)

Vertraagde reactietijd, hoger risico op spierblessures.

Meer focussen op stretchen en yoga in plaats van oefeningen met hoge intensiteit.

Voeding: anti-inflammatie (ontsteking), bijvoorbeeld vis.

Fase 2 – Dag 5 t/m 14 (na menstruatie)

Sporter voelt zich goed, toch nog verhoogd risico op spierblessures.

Vermijd oefeningen met scherpe hoeken, gevaarlijk voor enkels en knieën.

Voeding: verantwoorde en gevarieerde voeding

Fase 3 – Dag 14 t/m 25 (tussen menstruatie en ovulatie)

Eetbuien, schommelingen in gewicht, stemmingswisselingen.

Trainers wordt geadviseerd om manier van speelsters toespreken aan te passen, in verband met stemmingswisselingen.

Voeding: Vermijd zout en suiker, werkt versterkend voor ontsteking. Extra eiwitten en complexe koolhydraten tegen eetbuien.

Fase 4 – Dag 25 t/m 28

Verminderde reactietijd en coördinatie, stemmingswisselingen.

Trainers moeten nog steeds letten op hun manier van spreken. Andere oefeningen in de warming-up.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden