Johan Cruijff: held voor altijd

Op 24 maart stierf Johan Cruijff (68), de beste Nederlandse voetballer aller tijden. Herinneringen aan de meester, van de minister-president tot de cabaretier, van de bondscoach tot de verzamelaar.

Johan Cruijff passeert FC Den Haag-speler Aad Mansveld.Beeld Paul Dijkstra

Tonny Bruins Slot, gedurende elf jaar assistent van trainer Johan Cruijff bij Ajax en Barcelona, tegenwoordig wedstrijdanalist bij Ajax:

'Elke dag denk ik weleens: hoe zou Johan dit oplossen? Hij was zo sterk in oplossingen, geniaal in anticiperen. Ik herdenk hem bijna voortdurend, als mens en als trainer.

'Johan was van 25 april 1947. Ik ben van 1 april uit hetzelfde geboortejaar. Vanaf mijn verjaardag zei Johan ruim drie weken u tegen mij, tot zijn eigen verjaardag. Elk jaar weer. Gedurende die periode mocht ik van hem de minder belangrijke beslissingen nemen.

'Ik weet nog dat we aan zijn ziekbed stonden, in 1991, toen hij vier bypasses kreeg na een hartinfarct. We vroegen ons af of het wel goed zou komen, terwijl hij alleen positief was en uitlegde hoe zo'n moeilijke operatie verliep.

'Wat me ook is bijgebleven, is de finale om de Europa Cup II, met Ajax tegen Leipzig, in 1987. Rechtsachter Silooy combineert op de rechterflank met rechtsbuiten Van 't Schip. Silooy zet voor, Van Basten kopt in bij de eerste paal: 1-0. Op de bank waren we dolblij met dat doelpunt van onze jonge ploeg.

'Alleen Johan was kritisch, op dat moment. 'Wat als Van 't Schip daar de bal had verloren, dan was Silooy mee geweest naar voren en had alles achterin open gestaan.' Johan keek altijd alweer vooruit. Prachtig.'

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

De grote Johan Cruijff-quiz

Speel hier de quiz, een eerbetoon aan de beste voetballer die Nederland ooit gekend heeft. Onder de beste inzendingen worden 20 boeken verloot.

Cruijff in duel tijdens Ajax-NAC, in 1968.Beeld ANP

Mark Rutte, minister-president:

'Ik heb net als iedere Nederlander van mijn leeftijd herinneringen aan Johan Cruijff, de voetballer. En dan vooral aan de WK-finale in 1974. Alleen al die strafschop na 1 minuut. Het is een van de vele onvergetelijke voetbalmomenten die Cruijff ons heeft gegeven. Later heb ik hem een paar keer persoonlijk ontmoet. Toen ontdekte ik dat hij ook als mens een klasse apart was. Er komen veel mensen op bezoek in het Torentje, maar alleen met Cruijff maakte ik mee dat iedereen binnen het ministerie van Algemene Zaken met hem op de foto wilde.

'Na zijn voetbalcarrière zette hij zich met veel energie in voor de samenleving. Hij had uitgesproken ideeën over het belang van sport voor Nederland, en die maakte hij altijd in stevige bewoordingen duidelijk. Hij liet het niet bij woorden, getuige al die Cruyff Courts die binnen en buiten Nederland te vinden zijn.

'En hij heeft natuurlijk onze taal verrijkt. Ik mag hem graag citeren. Zeker internationaal, want in het buitenland blijft hij de allerbekendste Nederlander. Johan Cruijff was een bal-, woord- en levenskunstenaar die we nooit zullen vergeten.'

Ronald Koeman, voormalig buurman in Barcelona, speler in het Dream Team van trainer Cruijff dat in 1992 de Europa Cup I won:

'Toen Romario bij Barcelona kwam in 1993, waren we met vier buitenlanders. Drie van hen mochten gelijktijdig spelen. Gebruikelijk was dat de jongens die in het voorgaande seizoen kampioen waren geworden aan de aftrap verschenen. De nieuweling moest zich in het elftal voetballen.

'Maar Cruijff zei tegen zijn assistenten, kort voor de wedstrijd: 'Ronald staat ernaast.' De assistenten Rexach en Bruins Slot reageerden fel: Ronald? Dat kan niet.

'Cruijff had een bord met magneetjes. Ik zag dat nummer 4 niet speelde, ik dus, en dacht: waarom heeft hij me niets gezegd? Na afloop in de persconferentie gaf Johan zijn verklaring. Hij zei dat Ronald Koeman mentaal de sterkste was van de vier. Die kon het beste omgaan met tegenslagen.

'Cruijff draaide het dus om, door me te passeren en toch te complimenteren, door te stellen dat ik de sterkste was. Aan mij vroeg hij of we nog iets gingen eten. Het leek wel alsof hij een plaat voor zijn hoofd had. Ja, natuurlijk zijn we gaan eten.'

De jonge Johan CruijffBeeld HH

Youp van 't Hek, cabaretier:

'Toen mijn zoon belde dat hij dood was schrok ik. Wist dat hij ernstig ziek was, maar dacht dat het wat beter ging. Pijlsnel volgde de crematie. Hij was weg voor we het wisten. Dit afscheid was zo ontzettend Johan. Zo voetbalde hij ook.

'Amsterdam huilde. In elk geval ik. En al mijn vrienden die hem live hebben zien spelen in stadion De Meer. Wat hebben we genoten in vak F aan de Diemenzijde in De Meer. Daar stonden we met de jongenskaartjes van 50 cent. Later werd dat pas de F-side. Vak F vind ik nog altijd mooier klinken.'

'En wat was hij beroemd. Dat wist ik wel, maar realiseerde ik me pas echt toen ik op 13 juni 1998 na de wedstrijd Nederland - België met hem door de catacomben van het spiksplinternieuwe Stade de France in Parijs liep. We waren allebei gast bij de NOS. Hij werd belaagd door honderden cameraploegen en iedereen werd uiterst beleefd en charmant door hem afgewimpeld.

'Tijdens de wedstrijd zat ik naast hem en kreeg ik twee keer drie kwartier voetbalcollege. Waar ik overigens niets van snapte. Wie wel? We zaten naast een vak Belgen en die hebben niets van de wedstrijd gezien. Alleen maar met open mond naar Johan zitten kijken. Aandoenlijk beeld.

'Al het Ajax-geneuzel van de laatste jaren over de zogenaamde fluwelen revolutie interesseerde me niks. Telegraafgereutel. Johan is voor mij de voetballer, die met zijn onwaarschijnlijke techniek en inzicht tegenstanders vernachelde en van Ajax en het Nederlands elftal topteams heeft gemaakt. Daarmee heeft hij bijgedragen aan mijn zeer gelukkige jeugd. Al die acties, al die doelpunten. Ik was er bij!

'Toen er in de Arena een minuut stilte werd gehouden om hem te gedenken kreeg ik hele warme ogen en biggelde er een hete traan over mijn best al oude wang. En weet je? Het kon me niks schelen. Wat een held!'

Anouk Hoogendijk, international vrouwenploeg, ambassadeur Cruyff foundation:

'Als het even kan, doe ik mee met de Johan Cruijff Cup in het Olympisch Stadion. Naast gewone wedstrijden moet je ook een aantal andere activiteiten doen. Eentje daarvan tijdens het toernooi van 2011 was een bal in een winkelwagentje schieten. Iedereen kreeg drie pogingen.

'Ik zat in een team met Patrick Kluivert, Humberto Tan en Johan Cruijff. We schoten met een redelijk licht balletje waarin weinig gevoel zat. Dat maakte het erg lastig. Niemand schoot de eerste bal erin. De tweede ronde miste weer iedereen, op één persoon na: Johan. En ook in de derde ronde was Johan de enige die raak schoot. Wij kwamen in de buurt, maar het lukte ons niet. Johan wist na één keer schieten precies hoe hij de bal moest raken. Op dat moment was ik van heel dichtbij getuige van de bijzondere klasse van Johan Cruijff.'

Marcel van den Bos, verzamelaar van Cruijff-spullen:

'Johan Cruijff was in 1995 trainer bij Barcelona. Ik zag hem op Sportpark Goed Genoeg bij AFC - Barcelona en dacht: dit is mijn kans. Als ik hem nu niet aanspreek, komt het er nooit van.

'Tijdens de rust zei ik: 'Dag Johan, ik ben Marcel. Het is toch maar mooi dat ik getuige mag zijn van dit spektakel.' Ik had ooit eens gelezen dat Johan, als hij langs de begraafplaats van zijn vader kwam, altijd zwaaide.

'Ik zei: 'Als ik langs de begraafplaats van mijn vader kom, zwaai ik ook naar hem.' Johan gaf mij toen een tik tegen mijn achterhoofd en zei: 'Het is ons blijkbaar door iemand ingegeven, dat we dat moeten doen.'

'Daarna plaatste het fenomeen zijn handtekening op mijn toegangsbewijs en vervolgde hij zijn weg naar de kleedkamer. Dit kaartje is nog steeds het pronkstuk van mijn uitgebreide Cruijff-verzameling.'

Ruben Jongkind en Wim Jonk, destijds schrijvers van het Plan Cruijff en hoofd opleidingen bij Ajax. Zij waren de twee trouwste bondgenoten tijdens de zogenoemde Cruijff-revolutie:

'Ergens in de zomer van 2012 gingen wij naar Johan in zijn zomerverblijf in Spanje om verder te werken aan het Plan Cruijff, en dan met name om de speelwijze vast te leggen in een animatievorm op de computer. Voordat we daarmee begonnen, had zijn vrouw Danny heerlijk voor ons gekookt en hadden we in de tuin van haar kookkunsten genoten.

'Halverwege de middag kropen we achter de laptop. Het ging er om dat we de visie op aanvallend voetbal in een simulatie konden zetten, zodat de jeugdtrainers en -spelers bij Ajax hiermee makkelijker aan de slag konden.

'Elk poppetje op het scherm was voor hem niet alleen een anoniem poppetje, maar had ook een individueel karakter. Bij posities hoorden dus een bepaald soort spelers.

'Hij noemde de poppetjes op het scherm ook bij naam. 'Dit is Rijkaard', zei hij dan. Een ander was Keizer en dit Swart. 'En dit ben jij Wim.'

'Wij hadden verschillende scenario's in de animaties vastgelegd. Wat doe je in de opbouw en bij balverlies op een bepaalde plek op het veld? Ruben bediende de knoppen. Maar Johan zei elke keer dat een poppetje iets naar rechts of naar voren moest, waardoor Ruben een muisarm kreeg.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Johan Cruijff met verloofde Danny.Beeld anp

'Het ging Johan dus steeds om afstanden, tempo en ruimtes. Dat was voor hem leidend. Systemen zijn een gevolg van deze principes en niet andersom. 4-3-3 en 3-4-3 leverden voor hem de beste bezetting op om tot aanvallend en attractief voetbal te komen.

'Nadat we een uur of vijf verder waren en inmiddels in het donker achter de laptop zaten, hoorden we Danny roepen: 'Jongens zullen we maar weer gaan eten?'

Guus Hiddink, voormalig bondscoach, liet Johan Cruijffs zoon Jordi debuteren in Oranje:

'Ik was een paar keer gaan kijken bij Jordi, die een goede periode had bij Barcelona. Hij was een ventje met diepgang. Niet in de stijl van Johan natuurlijk, maar toch gezegend met een slalom langs tegenstanders, en met drang naar de goal. Ik dacht: ik selecteer hem gewoon voor het Nederlands elftal, wetende dat ik commentaar zou krijgen, want ik was goed met Johan.

'Maar zo werkt dat alleen niet in de top, dat je op vriendjespolitiek selecteert. Gelukkig maakte Jordi het waar tijdens het EK, door de openingstreffer tegen Zwitserland. Bij de bus, na afloop, heb ik Johan en Danny nog even gesproken. Dat ging niet specifiek over Jordi. Ik kon niet in zijn hoofd kijken, maar ik dacht de trots bij Johan te zien. Niet de trots van de grote speler of van de trainer, maar de trots van de vader Johan.

'Ik heb Jordi weleens aan de telefoon. Hij manifesteert zich heel goed als technisch directeur bij Maccabi Tel Aviv. Dat is misschien wel zijn grootste overwinning geweest. Hij is niet meer de zoon van Cruijff, hij is Jordi. Johan was trouwens heel toegankelijk. Ik observeerde hem graag in grotere gezelschappen. Hij had nooit een houding van: ik heb het druk, jullie mogen mij niet lastigvallen.'

Mary Kok-Willemsen, voormalig trainster van FC Twente, onder meer voorzitter van stichting Football Equals, voor een betere positie van meisjes in het voetbal:

'Mijn man zei vaak tegen me: 'Jij moet met al je ambities eens proberen een afspraak te maken met Johan Cruijff.' Ik heb er spijt van dat ik dat nooit heb aangedurfd. Zo'n grootheid. Ik denk dat zijn nalatenschap onuitputtelijk is, dat daarvan ook steeds meer zichtbaar zal zijn. Met zijn foundation bijvoorbeeld heeft hij zoveel goeds gedaan. En zijn visie op voetbal is een geweldig exportproduct, ook naar ontwikkelingslanden.

'Ik ben altijd geïnspireerd geweest door Cruijff, door zijn boeken, zijn uitspraken, zijn gedachten. Niet denken vanuit onmogelijkheden, maar elkaar sterker maken met behulp van simpele waarheden: als jij de bal hebt, kan de tegenstander niet scoren. Geef geen hoekschoppen weg als je zelf klein bent en de tegenstander lang. Het is alleen jammer dat alle overeenkomsten tussen Cruijff en Louis van Gaal nooit optimaal zijn benut. Ze hadden zoveel raakvlakken.'

Johan Cruijff houdt een voetbal hoog tijdens de opening van een Cruyff Court op de plek waar hij als kind altijd zelf voetbalde, in de wijk Betondorp in Amsterdam Oost.Beeld anp

Peter Bosz, trainer van Ajax. Cruijff was kort voor zijn dood op bezoek in Tel Aviv, waar zoon Jordi technisch directeur van voetbalclub Maccabi is en Bosz destijds trainer:

'Mijn droom kwam uit toen ik mijn held van vroeger uitgebreid te spreken kreeg. Ik mocht een week met hem optrekken. Hij was bij elke training. Daarna zaten we op een bankje in de zon over voetbal te lullen. Hij nodigde ons uit in een restaurant aan het strand en hij heeft twee wedstrijden gezien. Dan zit je daarna dus uitgebreid met je jeugdidool over voetbal te praten. En hij was hartstikke bij. Soms onnavolgbaar, maar als je erover nadacht, wist je wat hij bedoelde.

'Het was zijn laatste levensweek. Hij vloog weg uit Tel Aviv, is het ziekenhuis ingegaan en er nooit meer uitgekomen. Ik ben zo blij en dankbaar dat ik hem in die week zo intensief heb meegemaakt. Hij had een opgezet gezicht. Hij zat onder de kanker. Daarover vertelde hij openlijk. Maar ik was nog geen mens tegengekomen dat zo positief in het leven stond als hij. Danny moest voor controle aan de ogen bijvoorbeeld een keer terug naar het ziekenhuis. Johan ging even mee. Ze vertelde dat Johan, zoals altijd, aan de dokter vroeg of die ook even naar hem kon kijken.

'Bleek hij een tumor achter zijn oog te hebben, bij zijn hersenen. Toen zei hij: 'Ik had zo'n geluk. Want stel dat het aan de andere kant van de hersenen was geweest, dan had ik niet meer kunnen praten.' Hij zei ook: 'Ik kan op mijn tenen staan, maar niet op mijn hakken.' En weer voegde hij toe dat hij zo'n geluk had. Ze vonden een tumor tussen zijn derde en vierde rugwervel. Dan zei hij: 'Dat verklaarde waarom ik niet op mijn hakken kon staan.' Ongelooflijk.'

Danny Blind, bondscoach, werd door de trainer Cruijff van Sparta naar Ajax gehaald:

'Ik scoorde twee jaar achter elkaar in de Meer, met Sparta, tegen Ajax. In één van die wedstrijden, en je kunt het opzoeken, speelde ik Cruijff door zijn stokken. En ik scoorde dus. We stonden met 5-0 achter, ik maakte de 5-1. Ik had twee goede acties, haha. Het jaar erna maakte ik de 1-1, na een rush over rechts. Cruijff heeft mijn carrière vormgegeven. Ik was geen wereldtopper, het was niet logisch dat Ajax mij zou nemen. Hij heeft mijn kwaliteiten onderkend. Daardoor heb ik die stap kunnen zetten, en daarvoor ben ik hem eeuwig dankbaar.'

Harry Vermeegen, voorheen maker van humoristische tv-programma's over voetbal, destijds meestal met Henk Spaan:

'Johan en ik hadden een lastige relatie. Zijn gevoel voor humor was niet optimaal, althans niet hetzelfde als dat van mij. Johan wist nooit wat hij aan mij had. Word ik gedold of niet? Hij hield afstand.

'Op een gegeven moment, ik was een jaar of 32, stootte ik met mijn hoofd op de zeebodem na een ongelukkige duik, tijdens mijn vakantie in Griekenland. Ik was verlamd. Het herstel duurde heel lang, in het ziekenhuis en thuis.

'Ik kreeg op een dag een enorme bos bloemen, met de tekst: 'Heel veel sterkte met je herstel, Johan Cruijff.' Dat heeft me zo verrast. Ik ben gaan bellen met de bloemist of het een grap was. Dat was het niet. Of Johan het nu zelf had gedaan of Danny, dat maakt niet uit. Het gaat om het idee. Later vroeg hij elke keer hoe het met me ging. Dat was ook Johan Cruijff, met zijn gevoelige plek.'

Annemarie Hering, '200 procent Cruijff-fan', schrijfster van het boek 'Sla met Suiker':

'Ik ben een keer bij de Cruyff Classics fanconferentie, georganiseerd door de Bijenkorf. Ik mag Johan Cruijff een vraag stellen. Ik vraag wat hij met zijn eerst verdiende geld heeft gedaan. Hij schiet vol en antwoordt: 'Ik heb tegen mijn moeder gezegd dat ze kon stoppen met werken.' Ze was werkster bij Ajax.

'Cruijff en ik zijn ongeveer even oud. Ik zeg tegen hem dat ik verbaasd ben dat er in onze jeugd geen meisjesvoetbal bestond. Hij heeft zich er altijd over verwonderd, vertelt hij. 'Voetbal in onze jeugd stond voor mannelijkheid.'

'Twee jaar later, op 24 maart 2016, hoor ik dat Cruijff is overleden aan longkanker. Ik kan het niet geloven. Ik vraag me af hoe dit mogelijk is, omdat Cruijff 25 jaar geleden gestopt is met roken. Mijn held is dood. Hij heeft ervoor gezorgd dat mijn man van voetballen ging houden. Ik heb moeite om mijn tranen te bedwingen.'

Pieter Winsemius, voormalig minister onder Lubbers, schreef de bestseller Je gaat het pas zien als je het doorhebt, over Cruijff en leiderschap:

'Mijn favoriete uitspraak van Cruijff is: 'Ik heb een verschrikkelijke hekel aan iemand die beweegt, maar niet weet waar naartoe.' Ooit zat ik aan tafel bij de bovenbazen van een groot bedrijf. Ze hadden een grandioos plan maar ik vond het twee keer niks.

'Pieter, wat kijk je somber?', vroegen ze. Ik verwees naar die uitspraak van Johan, waarna ze lachend besloten het plan te schrappen.

'De eerste keer dat ik hem ontmoette, verraste Johan me met zijn stelling: 'De beste man moet de aanvoerder zijn.' Dat had ik in bedrijfsleven en politiek niet altijd zo ervaren, maar Johan legde het me uit. Als je in een grote wedstrijd 10 minuten voor tijd met 1-0 achter staat, kijkt iedereen naar de beste man: red ons.

'Maar de aanvoerder moet juist dan leidinggeven en lijnen uitzetten. Zijn dat verschillende lui, dan wordt de paniek alleen maar groter, dus dat kan niet. De beste man was de man waartegen iedereen in de kleedkamer opkeek: de baas.

'Na die 1-0 van Koeman in de finale van de Champions League in 1992, bracht hij in de slotfase Alexanco in het veld, toen 36 jaar en aan het eind van zijn carrière. Iedereen dacht dat het een eerbetoon was. Nee, Alexanco was zijn leider, die de zege over streep moest brengen, die de rust in het elftal moest zien te bewaren.

'Johan was een mooi mens, ik mis hem. Toen hij weer eens een interviewer in totale verwarring had gebracht, rondde hij het gesprek bemoedigend af: 'Als ik zou willen dat je het begreep, zou ik het beter hebben uitgelegd.'

'Briljant.'

Johan Cruijff.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden