'Je weet nooit wanneer ze beginnen met schieten'

Tijdens de Spelen gaan de dagelijkse vuurgevechten tussen drugbendes en de politie in de sloppen door. Een paar jaar geleden leek het geweld even bedwongen. 'We dachten echt dat het leven hier beter zou worden.'

Het uitgestrekte Complexo do Alemão, vijftien sloppenwijken of favela's aan de noordkant van Rio de Janeiro. De kabelbaan staat vaak stil wegens rondvliegende kogels. Beeld Cedric Gerbehaye

Toen de Amerikaanse zwemmer Michael Phelps in 2012 het zwembad van Complexo do Alemão bezocht, was de bevolking van de favela hoopvol gestemd. Militairen hadden de bewegingsruimte van criminelen ingeperkt, er werden waterleidingen en rioleringen aangelegd en er zouden nieuwe scholen en medische posten komen. Een gloednieuwe kabelbaan verbond de verschillende heuvels van de immense favela met het treinstation.

Nu, vier jaar later, is Phelps terug in Rio. Maar het is uitgesloten dat de topatleet Alemão opnieuw met een bezoekje vereert. Er zijn vrijwel dagelijks schietpartijen in de wijk, alleen al in de eerste twee weken van augustus zijn vijf inwoners door verdwaalde kogels getroffen. De kabelbaan die een toeristische trekpleister had moeten worden, hangt regelmatig stil. Te gevaarlijk vanwege de rondvliegende kogels.

'In 2012 dachten we echt dat het leven hier beter zou worden', vertelt Junior Santos, een 27-jarige inwoner van Alemão. 'Maar het geweld is in alle hevigheid terug.' We lopen door een straat nabij het Largo do Samba (Sambaplein). Het oogt er ontspannen. Kinderen spelen op straat, vrouwen staan te kletsen in de nauwe steegjes. Maar de kogelgaten in deuren en muren, een volledig aan flarden geschoten trap en de kogelhulzen in de goot, verraden dat hier een hevige oorlog woedt.

Hoofdkwartier

Complexo do Alemão bestaat uit vijftien aan elkaar gegroeide favela's, en heeft zo'n 70 duizend inwoners. De wijk groeide in de jaren tachtig uit tot het hoofdkwartier van Comando Vermelho (CV, het Rode Commando), de machtigste criminele organisatie van Rio de Janeiro en de op een na grootste van Brazilië. Alemão werd de uitvalsbasis voor de lucratieve drugs en wapenhandel van het CV, van hieruit coördineerden de bendeleiders de werkzaamheden in de rest van de stad.

Nadat Brazilië in 2007 het WK voetbal van 2014 binnen had gesleept, kwam de regering met een plan om de favela's van Rio te 'pacificeren'. Elitetroepen van de militaire politie trokken de wijken in met als doel de macht van de drugsbendes te breken. Als de criminelen eenmaal verjaagd waren, zouden er sociale projecten en basisvoorzieningen komen, zo beloofden de autoriteiten.

Alemão was in november 2010 aan de beurt. Bijna drieduizend zwaarbewapende agenten en militairen trokken de wijk in. Op tv Globo was de operatie live te volgen, heel Brazilië keek toe hoe de drugsbazen hals over kop het bos in vluchtten. Na de geslaagde invasie, hield het leger Alemão negentien maanden lang bezet. Ze bewaarden de rust terwijl de kabelbaan werd gebouwd.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Ook begin juli ging het mis. Tijdens hevige vuurgevechten met drugsbendeleden verschansen agenten zich op een gebouw van de kabelbaan. Beeld ap

'Het was een fantastische tijd', zegt bareigenaar Reginaldo Silva (45). 'Het leek er op alsof we een normale buurt zouden worden, er kwamen zelfs toeristen.' Maar nadat de militaire politie het stokje had overgenomen, keerden de drugsdealers terug. 'Het is nu erger dan voor de invasie', aldus Silva. 'Vroeger waarschuwden de drugsdealers met vuurwerk als de politie in aantocht was', zegt Severino Felix (53), die een verdwaalde politiekogel in zijn bil kreeg. 'Nu de politie hier in de wijk gevestigd is, weet je nooit wanneer ze beginnen met schieten.'

Geweldsgolf

De maanden voorafgaand aan de Spelen is het geweld in Rio de Janeiro toegenomen. In de eerste vijf maanden van het jaar vonden ruim tweeduizend Carioca's de dood, 14 procent meer dan het jaar ervoor. Ook andere wijken zien het geweld oplaaien. Vorige week werden twee soldaten neergeschoten in het favela-complex Maré, in reactie stuurde de regering het leger.

Volgens inwoners van de wijken is de geweldsgolf een gevolg van de economische crisis. De agenten laten de drugsbendes met rust zolang ze hun een deel van de opbrengst betalen. Nu de politie kampt met salarisachterstanden, zouden de agenten een hogere bijdrage eisen van de criminelen. Die weigeren te betalen waardoor de oorlog is opgelaaid. Het is lastig na te gaan of die theorie klopt.

Santos woont op 7 kilometer van het olympisch stadion waar Usain Bolt zondag opnieuw de snelste man ter wereld bleek. Als er geschoten wordt, rent hij naar zijn buurvrouw Leila Inacia (42), wier huis beschutter ligt en waar hij zich veiliger voelt. Bij Inacia staat de televisie aan, ze kijkt een olympische basketbalwedstrijd. 'Ik volg de Olympische Spelen op de voet', zegt ze. 'Ik hoop dat Brazilië veel medailles wint.'

Inacia werkt als schoonmaker in een andere wijk, maar bleef de afgelopen weken al een paar keer weg. 'De scholen zijn gesloten als er wordt geschoten', aldus de moeder van vijf kinderen. 'Mijn bazin begrijpt het niet, ze dreigt met ontslag.' Inacia's jongste dochter Milena (2) weet precies wat ze moet doen als ze schoten hoort. 'Op de grond gaan liggen en stil zijn', zegt het meisje. Haar moeder aait het kind goedkeurend over haar krullen. 'Ik weet niet of deze oorlog winnaars heeft', zegt ze met een zucht. 'Ik weet alleen dat de inwoners de grootste slachtoffers zijn.'

Sociale drugsbende begon in de cel

Comando Vermelho, de machtigste criminele organisatie van Rio de Janeiro, is ontstaan op Ilha Grande, een paradijselijk eiland op zo'n drie uur reizen van de stad.

Voordat Ilha Grande een toeristische trekpleister werd, stond de beruchte Cândido Mendes gevangenis op het eiland. Tijdens de laatste militaire dictatuur (1964-1985) werden daar dissidenten en guerrillastrijders opgesloten. Die wonnen het vertrouwen van moordenaars en andere criminelen en lieten hen kennis maken met marxistische theorieën en guerrillatactieken.

Uit deze opmerkelijke mix ontstond in 1969 Comando Vermelho (CV), het Rode Commando. De strak georganiseerde groepering schudde de ideologische veren al snel af en verwierf controle over verschillende gevangenissen. Leden die op vrije voeten waren, organiseerden bankovervallen om hun vrienden in de bak van geld te voorzien.

Vanaf de jaren tachtig ging CV samenwerken met Colombiaanse drugskartels en het grote geld begon binnen te stromen. De favela's van Rio de Janeiro, strategisch gelegen op de heuvels van de stad, vormden de ideale uitvalsbasis voor de organisatie. In het labyrint van nauwe steegjes en steile trappetjes was de politie kansloos. Ook omdat de bendeleden op de sympathie van bewoners konden rekenen.

De snel groeiende sloppenwijken ontbeerden basisvoorzieningen als water, gezondheidszorg en elektriciteit. Comando Vermelho nam er de facto de macht over, en gebruikte een deel van de opbrengst van zijn criminele activiteiten om het leven van de inwoners iets draaglijker te maken.

In afwezigheid van de staat was CV de enige die zich bekommerde om het lot van de favela-bewoners. Hoewel de sociale functie van het commando in de loop der jaren sterk is afgenomen, fungeert de organisatie nog altijd als parallelle macht.

In de jaren negentig kreeg CV concurrentie van andere drugsbendes, die eveneens vanuit favela's opereren. Daarnaast vechten de CV soldaten tegen illegale milities van oud-militairen en politieagenten. Al deze groeperingen beschikken over een groot arsenaal aan wapens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden