Hoe het Nederlands voetbal kon wegglijden in gemakzucht

Valt de oer-Hollandse voetbalcultuur nog te redden?

Zes jaar nadat Nederland nummer 1 van de wereld was in voetbal, is de crisis diep. Na de knullige uitschakeling van Ajax en PSV voor de Europa League staat donderdag deelname aan het WK op het spel. Gemakzucht is in de voetbalcultuur geslopen.

Teleurgestelde Ajacieden in mei na de nederlaag in de finale tegen Manchester United; drie maanden later haalt de club de poulefase niet. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Op weer zo'n donkere dag voor het Nederlandse clubvoetbal straalde Europees kampioene Lieke Martens in Monaco als de nazomerzon. In galajurk aan de arm van Cristiano Ronaldo. In de privéjet met Lionel Messi. Zie het als symboliek: Martens als model voor een herstart van het Nederlandse topvoetbal.

Lieke Martens is namelijk niet cynisch. Ze geeft nooit op. Ze heeft geen pretenties die ze niet waarmaakt. Ze is creatief in haar spel als weinig Nederlandse mannen, die tegenwoordig bangig zijn en defensief ingesteld qua houding. Ze heeft flair die goeddeels verloren is gegaan in het sjablonenvoetbal uit de polder. Ze is geconcentreerd en gepassioneerd. Ze is waarlijk trots op haar bestaan als voetbalprof.

Ze mist de gemakzucht die het Nederlandse voetbal opvreet. Gemakzucht bij clubbazen, in hun beleid. Gemakzucht in het spel, in tactiek, in alles eigenlijk. Kijk hoe clubs doelpunten weggeven in de Europese bekertoernooien. Gratis. Dat is deels een gebrek aan kwaliteit, maar het is ook verzengende gemakzucht. Zo van: oh, mijn collega lost dat probleempje wel op. Laat maar waaien. Zie hoe de clubleiding van Ajax elk jaar onverantwoord veel vraagt van jonge, onvolgroeide spelers, en van een groene trainer deze keer ook nog.

Nederland is diep gezonken op de voetballadder en de vrije val is niet voorbij. Is bijvoorbeeld een list te verzinnen voor Frankrijk-uit, over vijf dagen, de volgende proeve van bekwaamheid? Bestaat het ultieme overlevingsplan? De oude strijder Robben voorin, met zijn dribbels en snelheid. Van Persie is terug in de selectie. Een hecht, beweeglijk middenveld is nodig, met loopvermogen dat al die superieure Fransen ontregelt. Of is het gewoon een kwestie van ouderwets hopen en schietgebedjes prevelen, om de toch al geslonken WK-kansen te bewaren?

De jas van bescheidenheid slobbert om de afgeslankte torso van het Nederlandse voetbal. Oreerde de chagrijnige Ajax-directeur Van der Sar daar in Trondheim na de uitschakeling dat Ajax goed had gespeeld tegen Rosenborg? Hoorden we PSV'er Locadia onlangs na de uitschakeling tegen Osijek vertellen dat het moeilijker is om de motivatie op te brengen voor zo'n duel?

Bondscoach Advocaat

Het Nederlandse voetbal is verworden tot een apenrots van uiterlijke schijn. Bij de KNVB in Zeist zijn de gebouwen en velden zo mooi gerenoveerd dat het een dependance van de hemel lijkt. Nu het voetbal nog. Op de dag na zwarte donderdag analyseert bondscoach Dick Advocaat de bijna afgelopen voetbalzomer en de nabije toekomst. Het gaat over transfers, over fitheid, over kansen. Gelukkig is hij positief ingesteld. Hij moet wel. Hij houdt van deze topspanning, want 'daar leef ik voor'. Hij ziet kansen, ook in Frankrijk, als de organisatie van het elftal maar deugt.

Zijn allesomvattende visie op de sores in het Nederlandse voetbal geeft hij niet. Daar is hij niet voor, vindt hij. Ook dat is een vorm van gemakzucht. Vandaar dat de frisheid van vrouwenboegbeeld Martens zo opvalt, nu Oranje bungelt en voor het eerst sinds 2002 het WK dreigt te missen. Nederland brengt nog steeds heel behoorlijke voetballers voort, maar de echte topkwaliteit ontbreekt vooralsnog, vooral in creatief opzicht.

Nathan Aké heeft de bal in de interland tegen Luxemburg, Advocaat en Gullit kijken tevreden toe Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'We' hopen dat de 'oude' Robben heel blijft, dat Sneijder op dreef is, dat Van Persie iets wonderbaarlijks doet vanuit het niets. Maar het verval is structureel. Nog slechts twee clubs, Feyenoord en Vitesse, doen in september mee aan de Europa Cup. Dat kwam sinds 1961 niet meer voor. PSV en Ajax zijn uitgeschakeld door Osijek en Rosenborg, kleintjes in het internationale veld.

De mooie zomer is al bijna vergeten: de verkwikkende titel van Feyenoord, die Ajax en PSV blijkbaar niet wakker heeft geschud. De finaleplaats van Ajax in de Europa League, al was die met wat geluk behaald, met een basisploeg met meestal zeven buitenlanders. En niet te vergeten het Europees kampioenschap van de vrouwen. Die successen zijn een smeerseltje op de diep gevoelde pijn: precies zes jaar nadat Oranje kortstondig de eerste plaats op de FIFA-ranglijst innam, staat Nederland 36ste. Tussen Kameroen en Oostenrijk.

Congressen zijn gehouden, rapporten geschreven. Bij de KNVB zijn regimenten werknemers aangetreden en opgestapt. Nooit is het rustig. Babylonisch is de spraakverwarring, want alleen met door elkaar heen praten staat Nederland nog op 1. De laatste week spitste de discussie zich toe op kunstgras in het betaald voetbal, met de iconen Gullit, Robben en Van Bommel als dragende krachten van een pamflet. Weg met kunstgras. Die discussie versluiert de werkelijke problematiek, maar geeft tegelijkertijd aan hoe ver voetbal is weggedreven van de basis.

De basis is: een bal, elf spelers, een sappig veld, zin om te voetballen. De eredivisie behoort de sublimatie van die basisingrediënten te zijn. Als de aanleg van een goed grasveld te duur is, moet een club in overweging nemen zich terug te trekken. Want topvoetballers zelf willen bijna allemaal op echt gras voetballen en internationaal doet niemand mee. Maar nee, in Nederland heeft menig club de redenering omgedraaid. Kunstgras is goedkoper in het onderhoud. Economische factoren prevaleren, terwijl voetbal op kunstgras een wezenlijk ander spel is. Ergo: de internationale concurrentiepositie verzwakt.

Robben en Sneijder vieren een doelpunt tegen Luxemburg Beeld reuters

In de discussie blijft het esthetische aspect onderbelicht. Kijk in close-up naar het doelpunt van Maradona tegen Engeland, de mooiste treffer in de historie, de solo tijdens het WK in Mexico in 1986. De bal danst op dat droge veld alle kanten op. Maradona controleert de bal onnavolgbaar mooi onderweg, op vol tempo. Op kunstgras was dat doelpunt minimaal 30 procent minder fraai geweest. Dat soort zaken telt blijkbaar niet meer in Nederland. Gemak dient ook de voetbalmens. Het is lekker goedkoop en gemakkelijk, voetballen op kunstgras.

Overal is die gemakzucht. De voetbalwereld praatte in alle geledingen over een nieuwe opzet van de betaalde sector, om de technische, fysieke en mentale weerstand te vergroten. Het plan is afgewezen. Clubs blijven liever hangen in hun conservatieve bubbel van eigenbelang. De kleinere clubs willen trouwens meer uit de pot met tv-gelden. De grote clubs weigeren toe te geven, want ze moeten zogenaamd concurreren met het buitenland.

Lege kooi Overal is gemak, want het gaat optisch goed. Leuke competitie, volle stadions. Mooie transfers in de zomer: Karsdorp voor bijna 20 miljoen van Feyenoord naar AS Roma, Klaassen voor 27 miljoen van Ajax naar Everton. Maar het zegt weinig over kwaliteit. Niemand van hen is een heel bijzondere speler, en in de op hol geslagen markt is twintig miljoen net zoveel als vijf miljoen tien jaar geleden.

Alles is fijn, geregeld en gemakkelijk. Alleen: topsport is niet gemakkelijk. Om ter illustratie te besluiten met een particuliere observatie, gedaan tijdens de vakantie op de grens van Zuid-Holland en Zeeland, met toeristen uit alle landen. Kinderen konden zich inschrijven voor toernooitjes in de voetbalkooi. Afgezien van mijn zoon van elf waren er op vier bezochte toernooidagen twee Zeeuwse jongens, één keer. Op de andere dagen: nooit een Nederlander. Niet één. Massa's Duitsers, jongens uit Wales, België, Engeland en Frankrijk. Terwijl het barstte van de Nederlandse kentekens op de parkeerplaats. Dit is geen wetenschappelijk onderzoek, maar het geeft te denken. Is de gemakzucht niet te groot, in het land van de vele verleidingen?

Het meisje Lieke Martens was zeker komen voetballen in de kooi. Daarom was het mooi om haar donderdag naast Ronaldo te zien staan.

Selectie oranje Van Persie in selectie voor duels Frankrijk en Bulgarije

Dick Advocaat werkte bij Fenerbahçe met Robin van Persie en weet wat hij aan de aanvaller heeft in belangrijke wedstrijden. Dus riep de bondscoach Van Persie op voor de cruciale WK-kwalificatieduels met Frankrijk en Bulgarije. 'Hij is nog steeds een van onze beste aanvallers', aldus Advocaat over de 34-jarige topschutter aller tijden in Oranje, die bijna twee jaar ontbrak in het Nederlands elftal.

Hoewel Van Persie geregeld kampt met fitheidsproblemen en dit seizoen nog weinig speelde, denkt Advocaat dat hij 'een heel belangrijke bijdrage kan leveren, in welke rol dan ook'. Tot de selectie van 23 behoort voor het eerst Donny van de Beek (20) van Ajax. 'Een speler met veel potentie.' En, in relatie tot Van Persie: 'Maar we hebben ook spelers nodig die het al hebben gedaan.'

Het Nederlands elftal moet bij een nederlaag in Frankrijk, op donderdag 31 augustus in Stade de France, hopen dat Zweden verliest in Bulgarije. In dat geval houdt Oranje de kans op de tweede plaats in eigen hand, en daarmee een mogelijke play-off, met thuisduels tegen Bulgarije en Zweden te gaan.

Als Zweden wint in Bulgarije en Nederland verliest in Parijs, loopt het verschil tussen Frankrijk en Zweden enerzijds en Oranje op tot zes punten, met nog drie duels te spelen. Dan is zelfs het bereiken van de tweede plaats ver weg. Op het oog heeft de onverwachte overwinning van Zweden op Frankrijk een slecht effect op de WK-kansen, hoewel Advocaat liever de andere kant ziet. Bij een overwinning in Frankrijk doet Nederland weer volop mee om de eerste plaats, en daarmee directe kwalificatie voor het WK.

Selectie Oranje: Aké, Van de Beek, Blind, Cillessen, Depay, Dost, Van Ginkel, Hoedt, Janssen, De Ligt, Van Persie, Promes, Pröpper, Rekik, Robben, Sneijder, Stekelenburg, Strootman, Tete, Veltman, Vilhena, De Vrij, Wijnaldum, Zoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.