Reconstructie

Hoe de zwarte pion onopgemerkt de overkant haalt tijdens die chaotische partij tussen Jorden van Foreest en Anish Giri

De ontknoping van hetTata Steeltoernooi tussen Anish Giri (links) en Jorden van Foreest.  Beeld Tata Steel
De ontknoping van hetTata Steeltoernooi tussen Anish Giri (links) en Jorden van Foreest.Beeld Tata Steel

Het Tata Steel schaaktoernooi eindigt in 2021 in een bloedstollend ‘vluggertje’ tussen twee Nederlanders: Anish Giri (27) en Jorden van Foreest (22). Een reconstructie van een chaotische en gedenkwaardige partij in Wijk aan Zee.

Rob Gollin

Voorspel

Beiden hebben die avond van zondag 31 januari 2021 een ijzersterk toernooi achter de rug. Anish Giri, vaste waarde op Tata Steel Chess, en Jorden van Foreest, talent uit een bekende schaakfamilie, staan op de drempel van een gedenkwaardige zege: 36 jaar na de winst van Jan Timman in Wijk aan Zee krijgt het ‘Wimbledon van de schaaksport’ eindelijk weer een Nederlandse winnaar.

In het dorpshuis De Moriaan moet de beslissing vallen in een zogeheten Armageddon, vijf minuten bedenktijd voor wit en vier voor zwart dat bij wijze van uitzondering voor winst genoeg heeft aan remise. De ontknoping zal het sinistere predicaat alle eer aandoen: die wordt bloedstollend. Kansen keren, stukken rollen over het bord, spelers verliezen het overzicht.

Het ‘vluggertje’ tussen Giri en Van Foreest is nodig, omdat ze na 13 ronden allebei met 8,5 punten waren geëindigd en ook de tiebreak van twee korte partijen geen beslissing had gebracht. In de reeks klassieke schaakpartijen had Giri op het laatst een krappe voorsprong verspeeld. Tegen de Spanjaard David Anton Guijarro sleept hij er die zondag ternauwernood een remise uit. Van Foreest komt langszij door een later alom geprezen zege op de Zweed Nils Grandelius.

Giri raakt er niet door van streek. ‘Ik speelde tot dan echt goed. Normaal haal ik hier hooguit twee winstpartijen. Nu stond ik op vier. Maar ik had zomaar kunnen verliezen van Anton. Het was een klein wonder dat het niet gebeurde. De tiebreak voelde als een bonus.’

In 2018 was hij al dichtbij geweest, hij verloor de tiebreak van wereldkampioen Magnus Carlsen. Nu ziet hij zichzelf als licht favoriet. Hij staat die dagen 11de op de wereldranglijst, Van Foreest is 66ste. ‘In blitzpartijen tegen Jorden win ik misschien net iets meer.’

Hij treft een tegenstander wiens zelfvertrouwen allengs is gegroeid. Van Foreest: ‘De voorbereiding was goed, eenmaal achter het bord liep het naar wens. De weinige slechte stellingen die ik had, overleefde ik. De kansen die ik kreeg, pakte ik.’

Jorden van Foreest ( links ) en Anish Giri. Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant
Jorden van Foreest ( links ) en Anish Giri.Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

De winst op Grandelius betekent een extra impuls. Van Foreest: ‘Het was een van de beste partijen uit in mijn carrière. Het was esthetisch mooi. Stukken offeren. Sterke zetten. De koning in een aanvallende rol, zoals je in het voetbal op het laatst een keeper naar voren stuurt. Zo het klassieke gedeelte afsluiten was fantastisch. Dat ik die tiebreak kon spelen was voor mij alleen maar mooi meegenomen.’

Daarin lijkt Giri de beste mogelijkheden te hebben. ‘Misschien was dat zo, maar ik had niet het gevoel dat ik iets had gemist.’ Van Foreest: ‘Ik speelde belabberd. Hij was beter dan ik, maar liet de kansen onbenut.’

De slag

In de vroege zondagavond wint Van Foreest de loting voor het Armageddon. Hij kiest zwart. Remise volstaat voor de toernooizege. De statistiek leert dat in dit format tegenhouden net wat makkelijker is dan de drieste aanval. Van Foreest: ‘Maar je ziet vaak de gekste dingen in Armageddon. Niet iedereen kan de druk aan. Ik wist vooral dat het met wit heel moeilijk is om Anish te verslaan.’

Had Giri zwart genomen? ‘Ik denk het wel, ja. Ik ken de cijfers niet precies, maar zwart doet het over het algemeen beter in deze situatie. Eigenlijk zou wit wat meer tijd moeten krijgen.’ Wat beiden op dat moment ontgaat, is dat ze er volgens de regels na de 60ste zet er per zet drie seconden bij zullen krijgen, de increment. Het zal even later van groot, misschien wel cruciaal belang blijken.

Aanvankelijk zit er nog een zekere regelmaat in de zetten. Na de 25ste zet lijkt het zowaar al beslist. Giri staat sterk. Maar dan neemt hij met nog krap twee minuten te gaan een enorme hap uit zijn bedenktijd: hij laat bijna één minuut de hersens kraken. Van Foreest: ‘Het was bizar. Ik was totaal overdonderd. Ik stelde objectief vast dat Anish gewonnen stond.’ Giri: ‘Het ging erom het voordeel te consolideren. Ik zag niet meteen hoe. Dat frustreert. Je denkt minder goed na.’

Van Foreest ziet de aarzeling aan de overkant. De hand van zijn tegenstander zweeft even boven een pion. Van Foreest ziet dat een verkeerde keuze aanstaande is. Giri trekt zijn hand eerst terug, maar verplaatst het stuk alsnog. 26: C6. Hij heeft minder dan één minuut over.

Van Foreest: ‘Het moet een black-out zijn geweest. Hij schenkt mij een goede stelling en is ook een minuut kwijt. Eigenlijk voelt in zo’n partij elke seconde die de ander gebruikt al als een kleine overwinning. Je neemt alleen zoveel tijd als je de winnende zet in gedachten hebt.’ Giri: ‘Het had geen één minuut mogen zijn. Dat was fout. Ik dacht dat het daarna afgelopen was.’

Met minder dan één minuut te gaan, volgen de zetten elkaar steeds sneller op. Van Foreest: ‘Ik keek niet echt naar de klok. Ik was alleen bezig zetten uit te voeren. Bám, bám, bám. De kans op fouten is levensgroot. Eigenlijk heb je geen idee meer wat je doet.’ Wat nauwelijks voor mogelijk wordt gehouden, gebeurt toch: Giri weet het tij te keren. ‘Ik denk dat Jorden tegen het eind heel erg zenuwachtig werd. Je krijgt alleen maar kansen als hij enkele grote fouten maakte. Dat gebeurde ook.’

Als Giri nog veertien seconden over heeft, is het verloop nauwelijks nog bij te houden. Op zet 57 grijpt zijn koning een zwarte loper en krijgt hij andermaal zicht op de zege. De commentatoren Sopiko Guramishvili uit Georgië (Giri’s echtgenote) en de Amerikaan Robert Hess delen beurtelings hun verbijstering. ‘O, mijn god.’ ‘Ik kan het niet meer volgen.’ ‘Wat gebeurt er?’ ‘Wit heeft een loper gewonnen.’ ‘Wit heeft een loper gewonnen.’ ‘Wit wint.’ ‘O mijn god!’

De schakers kijken nu meer naar de klok dan op het bord. Giri: ‘Ik deed veel met de toren. Die stond het dichtst bij de klok.’ Van Foreest schuift met een pion. ‘Mijn enige doel was die naar de overkant te brengen. Die wordt daar koningin en dan is het klaar. Ik was alleen maar aan het pushen, pushen, pushen.’ Uit zijn ooghoeken ziet hij dat Giri elders stukken aan het slaan is. Van Foreest: ‘Ik denk dat hij de betere zetten speelde, maar dat mijn strategie de slimste was.’

Als de laatste seconden voor het ingaan van de increment op de 60ste zet verstrijken, is het plotsklaps een chaos op het slagveld. Bij het stilzetten van de klok stoot Van Foreest een witte loper om. In een reflex die weer recht te zetten, kegelt Giri op zijn beurt een toren en twee pionnen ondersteboven. Hij grabbbelt alles bij elkaar en zet ze ijlings recht. Later zouden er insinuaties voorbij komen dat Van Foreest met opzet een stuk liet vallen. Giri heeft opnamen teruggekeken en gelooft er niets van. ‘Het was niemands schuld.’ Van Foreest: ‘Dit soort dingen gebeuren vaker. Het gaat per ongeluk.’

Toernooidirecteur Jeroen van den Berg ziet op enige afstand in de sporthal met enig afgrijzen toe. Deze taferelen passen hier eigenlijk niet. Hij besluit dat het in de volgende edities anders moet.

In de 60ste zet begaat Giri een fatale vergissing. Hij verplaatst zijn toren één veld te weinig en verzuimt de zwarte koning schaak te zetten. Pas dan ziet hij de teller verspringen van 5 naar 8 seconden: hij heeft er drie seconden bedenktijd bij gekregen en ze niet gebruikt. ‘Ik dacht, o ja, dat is waar ook. Increment. Nu weet ik: als ik zelfs maar een fractie van die tijd had genomen, had ik de betere beslissing kunnen nemen. Ik keek op het bord toen het al te laat was.’ Van Foreest: ‘Ik denk dat we het allebei op hetzelfde moment zagen. Huh? Er komt tijd bij! Hoe staat de stelling? Hè? Zwart staat gewonnen. Niks meer aan te doen.’

Ziedaar het onheil voor Giri: de zwarte pion staat onbedreigd op één veld van de achterste rij. Promotie tot koningin is niet meer te voorkomen, de witte toren is te laat. Na 62 zetten is het pleit beslecht. In de lach van Van Foreest klinkt nog de opluchting door. ‘Zo’n pion is best snel. Binnen een paar seconden stond ‘ie er. Dingg, dingg, dingg.’

Giri grijpt ontzet naar het hoofd. ‘We begonnen meteen de partij te bespreken. Ik zei dat ik had kunnen winnen als ik nog een halve seconde had kunnen nadenken.’ Van Foreest: ‘Wat ik zei? Iets van: wat is hier gebeurd? Dit slaat nergens op. Het voelde helemaal niet alsof ik als winnaar uit de strijd was gekomen. Maar het was wel zo.’

Naspel

Giri: ‘Natuurlijk was de teleurstelling groot. Maar een paar dagen later kon ik vaststellen dat het voor mij een geslaagd toernooi was geweest. De laatste partij was heel slecht, maar schaaktechnisch moet je er niet bij stil staan. Je leert er niks van. Het is alleen maar intuïtie.’

Van Foreest: ‘Van dit toernooi heb ik alleen de klassieke partijenna gespeeld. Daar was ik echt trots op. Ik vond dat Armageddon eigenlijk helemaal niet zo interessant. Alleen maar spanningen en zenuwen.’

Is zo’n slot wel een bevredigend einde? Van Foreest: ‘Het zijn nu eenmaal de regels.’ Het heeft hem veel opgeleverd: hij staat nu 35ste op de wereldranglijst, heeft toegang tot belangrijkere toernooien en sloot nieuwe sponsorcontracten af, met een hotelketen en een advocatenbureau. Giri: ‘Het was een mooi beeld. Er vallen stukken op tafel. Veel drama. Een speler met een donkere huidskleur in een wit overhemd, een witte speler met een zwart overhemd, twee Nederlanders. Voor het toernooi was het zeker geslaagd.’

Toch zijn de regels aangepast. In plaats van Armageddon komt er voortaan na de tiebreak een sudden death. Wit krijgt 2,5 minuut en zwart drie minuten. Meteen vanaf de eerste zet krijgen spelers per zet er twee seconden bij. De verwachting is dat het spelbeeld rustiger wordt en omrollende stukken op het bord tot het verleden behoren. Van Foreest is er blij mee. ‘Het lijkt me een betere manier een toernooi met deze statuur te beslissen.’ Giri zegt dat het hem weinig uitmaakt. ‘Ik heb het nog niet gelezen. Ik zie het wel als het zover is.’

Wat zijn hun verwachtingen voor deze editie? Titelverdediger Van Foreest: ‘Ik sta hier met meer vertrouwen dan de voorgaande jaren.’ Giri: ‘De bezetting is heel sterk. Magnus is er weer bij, maar hij heeft het hier al een tijdje niet kunnen waarmaken. Volgens mij zijn de jonge spelers stiekem heel goed voorbereid, ik heb ze de laatste tijd niet veel zien spelen. Maar het draait hier meestal toch wel uit op gewoon gevechten aan het bord.’

Maar zo intens als die januarizondag zal het niet snel meer zal worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden