Reconstructie Kunstgras

Hoe de lobby in Brussel het rubber in het kunstgras hield

Nederland wilde de strengste norm voor kunstgraskorrels. Toch ging het in Brussel overstag. Dit blijkt uit 1.000 pagina's aan correspondentie, rapporten en e-mails.

Beeld Klaas Jan van der Weij

Het is een drukte van belang in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. Ze zijn er allemaal deze dinsdagochtend, op het kantoor van rubberrecyclingbedrijf Granuband: de autobandenbranche, de recyclingindustrie en de ministeries van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en Infrastructuur en Milieu (IenM). Ook milieuwaakhond RIVM en de Voedsel- en Warenautoriteit schuiven op 27 oktober 2015 aan op de Siciliëweg 20. Tussen 9.30 en 12.30 uur staat de toekomst van kunstgras op het spel.

Maarten van Randeraat, eigenaar van Granuband, leidt de aanwezigen rond langs de stapels afgeschreven autobanden. Dat ambtenaren op werkbezoek gaan is niet ongebruikelijk: ministeries staan op alle mogelijke manieren in contact met bedrijven, milieuorganisaties en andere lobbyisten.

De notulen maken er geen geheim van waarom de twee ministeries zijn uitgenodigd. Van Randeraat, en met hem de banden- en recyclingbranche, hoopt dat het bezoek ertoe zal leiden dat ze kunnen doorgaan met de productie van materiaal voor kunstgrasvelden.

Al in december 2013 hebben de Europese lidstaten afgesproken dat aan het gebruik van kankerverwekkende stoffen in artikelen verder paal en perk wordt gesteld. Maar de banden- en recyclingbranche schieten pas wakker in 2015, als het bijna te laat is. Op 27 december 2015, twee maanden na het spoedoverleg bij Granuband, zal de Europese Commissie beslissen of ook rubbergranulaat onder de strengste norm komt te vallen.

Van de 15 duizend kunstgrasvelden in de EU   waarvan 2.000 in Nederland is 95 procent gemaakt van versnipperde autobanden. Als Brussel besluit zulk rubbergranulaat als 'artikel' aan te merken en niet langer als 'mengsel', kan de kunstgrasindustrie als een kaartenhuis instorten. De normen voor mengsels zijn soepeler dan die voor artikelen.

Weggelakt

De kunstgraslobby oefent daarom flinke druk uit op de aanwezige ambtenaren. Kan Nederland in Brussel niet aandringen op uitstel van de verordening?, vraagt een aanwezige bij het overleg. De ambtenaren beloven de vrouw hierover 'met elkaar van gedachten te wisselen'. Ze zeggen dat Nederland nog geen standpunt heeft ingenomen.

De naam van de vrouw is weggelakt in de notulen die de ministeries van infrastructuur en Milieu (IenM) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) aan deVolkskrant beschikbaar hebben gesteld. De notulen maken deel uit van duizend pagina's aan correspondentie tussen ministeries en de bandenbranche, onderzoeksrapporten, (concept)standpunten en mails van de VACO, de branchevereniging voor de banden- en wielenbranche, die zijn verkregen door een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB). De stukken geven enig inzicht in waarom Nederland aanvankelijk de strengste norm voor kunstgraskorrels nastreeft, maar uiteindelijk in de pas loopt met het bedrijfsleven en de Europese Commissie.

Rubbergranulaat is dus een mengsel of een product. Nederland moet kiezen, net als de andere Europese lidstaten. Maar veel is onduidelijk in Den Haag. In de voorgestelde zogenoemde Reach-verordening, waarin Brussel de regels voor talloze (chemische) stoffen en producten heeft vastgelegd, komt de term rubbergranulaat niet voor. Een medewerker van het bedrijf Sekisui Alveo wendt zich daarom op 19 oktober 2015 voor opheldering tot de de Nederlandse overheid.

Het Zwitserse bedrijf, met een verkoopkantoor voor de Benelux in Culemborg, maakt onder meer schuimlagen voor kunstgrasvelden. Sekisui Alveo is niet afhankelijk van het oordeel van de Europese Commissie: volgens het bedrijf zijn er genoeg alternatieven op de markt om rubbergranulaat te vervangen en zo de productie van kunstgrasvelden op peil te houden. Ook Terra Sports Technology B.V. heeft zich voorbereid op een toekomst zonder rubbergranulaat.

Het RIVM bevestigt in zijn antwoord wat Sekisui al vermoedde. De senior beleidsadviseur van het instituut schrijft: 'Een grasmat wordt onder Reach als een voorwerp beschouwd. Rubbergranulaat is een rubberen onderdeel daarvan en daarom geldt deze beperking in ieder geval voor instrooigranulaat dat rechtstreeks aan de consument wordt geleverd.' Wel houdt hij een slag om de arm: 'Europa' heeft het laatste woord erover.

Achter de schermen wordt het RIVM teruggefloten. De bandenbranche voelt zich overvallen door het antwoord en wil snel met de overheid om de tafel. Dat gebeurt bij Granuband, op 27 oktober. 'Het antwoord was te kort door de bocht', laat het ministerie weten. 'Zowel product als mengsel is verdedigbaar.'

Rubbergranulaat: een mengsel of een artikel?

19 oktober 2015
Bedrijf Sekisui Alveo vraagt overheid om hulp: komt rubbergranulaat op 27 december wel of niet onder de strenge norm voor producten te vallen? Ja, antwoordt het RIVM.

27 oktober 2015
Spoedoverleg tussen de overheid en de banden- en recyclingbranche. 'De branche zou graag willen dat we het antwoord (...) aanpassen', aldus het RIVM. 'Het punt is dat we op dit punt geen uitsluitsel kunnen geven.'

12/13 november 2015
EU-lidstaten overleggen in Brussel. Voor de meeste is rubbergranulaat een mengsel. Dat is gunstig voor de industrie: die kan dan doorgaan met het maken en aanleggen van kunstgrasvelden met rubberkorrels.

23 november 2015
Terra Sports Technology uit Sittard protesteert bij het RIVM: 'Wij zien geen enkele mogelijkheid om infill (rubbergranulaat) als mengsel weer te geven.'

14 december 2015
Branchevereniging VACO voor de banden- en wielenbranche is er niet gerust op: 'Kunnen wij op zeer korte termijn bijeenkomen om het Nederlandse standpunt te vernemen?'

21 december 2015
Mail van de Europese Commissie aan Den Haag: 'Het zou schelen als Nederland zijn standpunt heroverweegt dat deze infillmaterialen artikelen zijn.'

13 november 2016
Nederland kiest 'pragmatische oplossing' en mailt de Commissie: 'Hoewel we ook van mening zijn dat onze argumenten deugen, zien we ook in waarom rubber infill kan worden gezien als een mengsel.'

Helft van de clubs

Met nog maar twee maanden te gaan is het van groot belang dat elke twijfel over rubbergranulaat wordt weggenomen, beseft de rubber- en bandenbranche. Nederland is een voorloper in het propageren van kunstgras. Legde Heracles Almelo in 2003 als eerste profclub een kunstgrasveld aan in het eigen stadion, inmiddels ziet meer dan de helft van alle clubs in de ere- en eerste divisie een voordeel in zo'n gebruiksvriendelijke en weerbestendige ondergrond.

Het is geen prettige gedachte als die markt instort, beseffen ze ook in Den Haag. Tegelijk wil de overheid de absolute garantie dat het veilig is om op rubbergranulaat te blijven spelen als Nederland in Brussel instemt met de zwakste Europese norm. De branche zegt dit te kunnen garanderen en wijst op de 'honderden studies' die ernaar zijn gedaan. Het onderzoek van het bureau Industox uit 2006 wordt veelvuldig aangehaald.

De opzet van dit onderzoek was destijds bescheiden van aard. Van zeven mannelijke amateurvoetballers werd de urine gemeten na een voetbalwedstrijd op kunstgras. Een selecte steekproef die vrouwen en kinderen uitsluit, hoewel ook zij op kunstgras spelen.

Veilig alternatief voor korrels in kunstgras was voorhanden

Twee internationaal opererende bedrijven hadden in oktober 2015 al een veilig alternatief beschikbaar voor de rubberen kunstgraskorrels waarvan de veiligheid ter discussie is komen te staan.

Een medewerker van Vereniging Band en Milieu verzamelt rubberkorrels op een voetbalveld van kunstgras. Beeld anp

Lobbyorganisatie

Hoewel het RIVM volhoudt dat er niets mis is met de conclusie dat voetballen op kunstgras veilig is, zegt het zijn twijfels te hebben bij het onderzoek.

Toch maken de lobbyisten gretig gebruik van de resultaten bij het bespelen van de Europese Commissie en de lidstaten van de EU. De ETRMA, de Europese belangenvereniging van rubber- en bandenproducenten, staat bekend als een machtige lobbyorganisatie die zetelt op loopafstand van de belangrijkste besluitorganen in Brussel en die rechtstreeks toegang heeft tot de Commissie.

Ook de ETRMA verwijst naar het onderzoek van Industox als bewijs dat spelen op kunstgras veilig is. Intussen stuurt de Nederlandse branchevereniging VACO de ene na de andere mail naar Den Haag, terwijl de deadline van 27 december 2015 nadert. Op kantoor in Leiden hopen ze dat het hoge woord er bij de overheid snel uit is en de orders voor 2016 gewoon doorgang kunnen vinden.

In Brussel komen verscheidene landen terug op hun oorspronkelijke standpunt. Zoals Duitsland, dat juist aan de basis had gestaan van de herziening van de Reach-verordening. Daarnaast doet de Europese Commissie een klemmend beroep op Nederland. 'Het zou schelen als Nederland zijn standpunt heroverweegt dat deze infillmaterialen artikelen zijn. Behalve Nederland vindt maar één ander land dit', aldus een e-mail op 21 december 2015, zes dagen voor de deadline. Dat andere land is Zweden.

Beeld anp

Nederland geeft 'uit pragmatisch oogpunt' gehoor aan de oproep uit Brussel. Bij de VACO kan de vlag uit. 'Mogen wij ervan uitgaan dat de Nederlandse overheid op het EU-standpunt wacht en niet zelf tot handhaving overgaat?', informeert de organisatie nog dezelfde dag.

In Den Haag spreken ze af, nu het hoge woord eruit is, om na de kerstvakantie verder te praten over de kwestie. Intussen zoekt het Europees Chemicaliënagentschap in opdracht van de Europese Commissie uit of de norm voor rubbergranulaat in 2017 alsnog aangepast moet worden. Zo heeft de industrie de tijd gekregen waarvoor ze zo vurig streed.

Sekisui Alveo en Terra Sports Technology laten het er niet bij zitten. Ze tekenen bezwaar aan bij de Europese Commissie, maar horen nooit meer iets terug. De spelregels zijn van meet af aan duidelijk geweest, vinden de twee bedrijven, die miljoenen hebben gestoken in het ontwikkelen van alternatieven voor rubbergranulaat. Ze wijzen op de eisen van de wereldvoetbalbond: voor de FIFA gaat de vorm van de korrels boven de samenstelling, waarmee het automatisch als een artikel moet worden beschouwd.

De overheid ontkent niet dat er overleg is gevoerd met de bandenbranche. 'Over de uitvoering van Europese wetgeving vindt op veel niveaus overleg plaats tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Dit is van belang om te komen tot doelmatige wetgeving. De implementatie van bedoelde Reach-restrictie is dan ook door onze ministeries met de bandenbranche besproken', antwoordde VWS-minister Schippers op 18 november op vragen van de SP.

Toch hebben de twee gedupeerde bedrijven het gevoel dat de Nederlandse overheid is gezwicht voor de druk van het bedrijfsleven om een miljardenindustrie overeind te houden. 'De Reach-norm is er juist om de consument te beschermen, niet de producenten', zegt een betrokkene. Toxicoloog Martin van den Berg pleitte er al eerder voor om rubbergranulaat onder de strengste norm te laten vallen: uit voorzorg, omdat kinderen er wekelijks op sporten.

Verantwoording

De Volkskrant heeft bij de ministeries van IenM en VWS inzage gevraagd in de stukken die verklaren waarom de overheid eind 2015 haar standpunt over kunstgraskorrels bijstelde. Aanleiding hiervoor was een uitzending van het tv-programma Zembla van oktober vorig jaar. Het beroep op de Wet openbaarheid van bestuur heeft bijna duizend pagina's opgeleverd aan correspondentie tussen ministeries, overheidsinstanties, brancheorganisaties en bedrijven. Ook is gesproken met hoofdrolspelers in dit dossier, zoals de brancheorganisatie VACO. VACO zwakt zijn rol in de succesvolle kunstgraslobby af: 'De Nederlandse overheid heeft haar eigen afweging gemaakt, nadat zij met alle betrokkenen heeft gesproken. Ons is niet bekend welke rol wij daarin hebben gespeeld. Wij constateren alleen dat 26 lidstaten een andere mening waren toegedaan dan Nederland en dat dat een rol heeft gespeeld bij de standpuntbepaling.' Het ministerie van IenM verwijst naar de antwoorden die VWS-minister Schippers op 18 november 2015 gaf aan de SP-Kamerleden Van Nispen en Smaling. Ze verdedigt daarin het overleg met de bandenbranche en zegt dat overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties geregeld met elkaar in gesprek zijn: 'Dit is van belang om te komen tot doelmatige wetgeving.'

Wob-onderzoek: Marlies de Brouwer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden