Interview

Heerema: 'Na vier maanden op zee was er niks meer van mij over'

65-jarige zeiler vertelt over voltooien Vendée Globe

Hij begint te huilen. Spontaan, telkens wanneer Pieter Heerema (65) wil vertellen hoe zwaar de solozeilrace Vendée Globe rond de wereld was. De harde topman van het gelijknamige offshoreconcern ontdekte op zee zijn zwakke plek.

De No Way Back loopt de haven van Les Sables d'Olonne binnen, 3 maart. Foto AFP

De luxe hotelsuite waarin Pieter Heerema verblijft na zijn solo en non-stop wereldomzeiling van 116 dagen biedt uitzicht op zee. 'Toen ik vanochtend de gordijnen opentrok, dacht ik: God, wat is die zee mooi. Ik heb geen afkeer van de zee. Maar als je daar vier maanden op hebt gezeten, wil je maar één ding en dat is ervanaf. Er was na de finish van de Vendée Globe niks meer van mij over. Als de race nog een week had geduurd, had je me onder de grond kunnen stoppen.'

Hij heeft opnamen teruggezien van zijn feestelijke onthaal in Les Sables d'Olonne, de Franse kustplaats waar de Vendée Globe elke vier jaar van start gaat en eindigt. Hij stelt geschrokken te zijn van zijn holle ogen. In de laatste vijf dagen voor de finish heeft hij niet meer dan vier uur geslapen, zegt hij. Vandaag, na enkele ongestoorde nachtrusten, ziet hij er beslist beter uit.

Voor het interview is een vergaderzaal gereserveerd, waarin alleen gestapelde stoelen blijken te staan. Dus wordt het een zitje in de gang. De eigenares van het hotel komt voorbij en vraagt of hij goed heeft geslapen. Ze begint te vertellen dat ze zijn zakenvliegtuig zo mooi vindt, dat een maatje groter is dan het model van haar man. Heerema zegt vrijwel niets. Hij lijkt zich te generen.

Vijf minuten later zit de 65-jarige en vermogende topman van het offshoreconcern Heerema in dezelfde gang te huilen. De vraag was waarom hij telkens door emoties overmand raakt als hij wil vertellen hoe zwaar de race is geweest.

De Vendée Globe-dokter die hem onderzocht na zijn finish, had hem gewaarschuwd dat hij onverwacht in tranen kan uitbarsten; een symptoom van uitputting. 'De dokter zei: geef het tijd om het te laten bezinken. Ga niet werken, maak geen afspraken. Je moet het allemaal een plaats geven.'

Lees verder onder de foto.

Heerema op 3 maart in Les Sables d'Olonne, zo'n twaalf uur nadat hij is gefinisht. Foto afp

Nog precies hetzelfde

Fysiek is hij in orde, al zijn zijn beenspieren grotendeels verdwenen - een bekende kwaal bij deelnemers aan de race. Doordat ze op hun boten weinig kunnen rondlopen, komt iedereen als een spillebeen terug. Heerema's plan om na de finish lekker te gaan skiën, is door de dokter resoluut van de hand gewezen. 'Dan breek je je benen.'

Binnen twee weken zal hij ziek in bed liggen, heeft de arts hem ook uitgelegd. Op zee is zijn immuunsysteem opgehouden te werken, omdat daar geen bacteriën en virussen zijn. Na alle zoenen en andere felicitaties zal de koorts met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid toeslaan.

Heeft de race zijn karakter veranderd? Hij denkt van niet en haalt als bewijs daarvan een anekdote aan. Toen hij in het donker met zijn No Way Back op de finish afstormde, werd hij verwelkomd door meer dan twintig boten. Doordat er zo veel schijnwerpers op hem waren gericht, kon hij niets meer zien. Zijn angst was groot dat hij in de laatste zeemijlen nog alles zou verstieren.

'Ik heb netjes op de radio gevraagd of ze die lichten wilden uit doen. Maar er gebeurde niets, ook niet toen ik mijn vraag herhaalde. Toen heb ik in het Hollands geschreeuwd: doe godverdomme die lichten uit. Mijn vrouw en kinderen hadden zich afgevraagd of ik door die vier maanden op zee veranderd zou zijn. Toen ze dat hoorden, zeiden ze: nee, hij is nog precies dezelfde.' Hij schatert het uit.

'Vier maanden in een soort van tijdruimtecapsule'

Hij voelde na de finish een vacuüm, zegt hij. Toen hij over de eindstreep was gezeild, stapte er meteen bemanning aan boord om hem te helpen. 'Je netjes georganiseerde boot verandert in twintig seconden in een chaos. Je komt van de ene extreme wereld in de andere extreme wereld. Die overgang is zo heftig. Toen ik mijn vrouw en kinderen zag, had ik verwacht heel emotioneel te zijn. Maar ik had helemaal geen reactie. Ik was uit mijn wereld getrokken en helemaal de weg kwijt.'

'Je hebt vier maanden lang in een soort van tijdruimtecapsule gezeten. Die zee is mooi, maar uiteindelijk gevaarlijk en agressief. Als er ergens iets op de boot verkeerd zit, een touwtje of een stukje tape, dan vindt de zee dat. En die vindt ook de zwakke plek bij jou. Als je moe bent. Of als je onachtzaam bent. Als je te snel naar buiten holt en struikelt.

'Er zijn geen woorden die de lading van deze race kunnen dekken. In de haven werd ik begroet door drie deelnemers die voor mij waren gefinisht. We sloegen elkaar op de schouders, een paar woorden waren genoeg om te weten wat ieder van ons had doorstaan. We zijn allemaal aan de rand van het mogelijke geweest. Dat is aan de buitenwereld niet uit te leggen.'

Buiten normale perspectief

Iedereen wil van hem weten wat het mooiste moment was, en wat het verschrikkelijkste. 'Bij het mooiste moment denk je aan een prachtige zonsondergang of zo. Maar misschien was het mooiste moment wel dat ik weer een klapgijp had gemaakt, de boot weer was omgeslagen en ik weer dacht dat ik dood zou gaan. Je verwacht geen mast meer te hebben, maar, ongelooflijk, hij staat er nog. Dat was een mooi moment, terwijl het tezelfdertijd een netelige situatie was. Deze race is zo buiten ons normale perspectief.'

Waarom heeft hij in godsnaam daaraan deelgenomen? 'Er zit iets van zelfbewijs in. Bij mij kan alles altijd beter. Ik ben een neuroot. Als ik naar de wintersport rij, moet het elke keer tien minuten sneller. Ik moet mezelf steeds een doel stellen dat weer een stapje hoger is. Voor mijn omgeving is dat dramatisch. Mijn familie wordt helemaal krankjorum van mij.'

Twaalf uur voordat Heerema finishte, stuurde hij de raceorganisatie een e-mail met zijn verwachte aankomsttijd. Als hij hard zou blijven doorvaren, zou hij na zijn finish in de avonduren nog net de haven van Les Sables d'Olonne kunnen binnenvaren; vanwege een ondiepe ingang is daar een entree rond laagwater niet mogelijk.

De raceleiding was niet gelukkig met dat plan, omdat er in het donker nauwelijks publiek op de pieren zou staan. De No Way Back zou gezien haar snelheid nooit op tijd bij de haveningang kunnen zijn, mailde ze terug. Heerema: 'Als je mij op gang wil krijgen, moet je tegen mij zeggen: dat kan je niet. Ik heb alleen maar staan lieren om hard te blijven gaan.' Hij breekt weer. 'Toen ik over de finishlijn was gegaan, kon ik mijn armen niet meer optillen. Alleen omdat een klootzak zegt: het kan niet. Dat is een afwijking van mij.'

Opvallend aan zijn race was de openhartigheid waarmee hij tegenslagen deelde. Heerema had als enige deelnemer geen sponsor, hij heeft alles zelf betaald. 'Van mijn ervaren Franse persvoorlichters heb ik begrepen dat veel van de berichten van de gesponsorde boten al aan de wal zijn klaargemaakt. Die zijn helemaal politiek correct en allemaal positief. De berichten die ik stuurde, waren ongecorrigeerd en uit het hart gegrepen. Als ik baalde, baalde ik heel erg.'

Lees verder onder de foto.

Actiefoto aan boord van de No Way Back.
Midden in de nacht arriveert de No Way Back aan de finishlijn, waar ruim twintig boten hem verwelkomen, 2 maart. Foto afp

Private-equityklootzakken

Heerema heeft letterlijk slapeloze nachten gehad omdat de automatische piloot op zijn boot niet goed werkte, waardoor hij voortdurend moest ingrijpen. Weken is hij in woord en geschrift tekeergegaan tegen de fabrikant, die door een vermogensbeheerder is opgekocht en is samengevoegd met een paar andere elektronicabedrijven. Daardoor is de kwaliteit van hun producten achteruit gehold, legt hij nog eens uit. 'Er zijn van die business-school-glibbers gekomen die 'economics of scale' en 'cheap production' roepen en, om een paar euro op een windmetertje te besparen, dat voortaan in Pakistan laten maken.'

Waarom ging hij, een ondernemer die miljardencontracten sluit, zo uit zijn plaat? 'Het is erop of eronder. Dan kan je miljardencontracten hebben, maar als je verzuipt, ben je dood hoor. Er is een punt in de race waar je het verst verwijderd bent van land. Weet je wat daar het dichtstbijzijnde continent is? Antarctica. En weet je wie daar de dichtstbijzijnde persoon is? De astronaut die boven je zijn rondjes draait. Dan kan je de contracten hebben die je wilt, maar je moet het zelf doen. En als het dan misgaat doordat private-equityklootzakken een bedrijf naar de filistijnen helpen, dan kan ik me daar vreselijk over opwinden. Andere deelnemers aan de race fluisterden mij na afloop toe: Pieter, verdomd goed dat je ze een schop tussen de benen hebt gegeven. Zelf mogen ze dat van hun sponsor niet doen.'

Negatief én positief in het nieuws

Vlak voor de start van de Vendée Globe kwam Heerema's eigen onderneming negatief in het nieuws. Bij een van zijn twee dochterbedrijven worden 450 van de 770 werknemers ontslagen als gevolg van de crisis in de olie- en offshore-industrie. 'Dat was een heel jammerlijke timing. Wij zijn de laatste onderneming in onze bedrijfstak die maatregelen heeft genomen, omdat we tot het allerlaatst hebben geprobeerd om werk binnen te krijgen. We maken nog wat af en daarna is er voorlopig geen werk meer.'

Ondanks de ontslagen zette hij zijn deelname aan de Vendée Globe door. Zijn inschrijving, als eerste Nederlander, was een verrassing. Heerema is een ervaren wedstrijdzeiler, maar had van soloracen geen kaas gegeten. Door zijn voorkeur voor anonimiteit - hij had tot de race vrijwel nooit een interview gegeven - was er niet veel over hem bekend. Wie zijn naam googelde, kreeg als eerste te lezen dat Pieter Schelte Heerema in de Tweede Wereldoorlog lid was van de Duitse Waffen-SS. Dat is zijn in 1981 overleden vader, die het offshorebedrijf Heerema heeft opgericht.

Pieter, de middelste van vijf zonen, twijfelt lang of hij daarover iets wil zeggen. Dat heeft hij nog nooit publiekelijk gedaan, 'uit angst dat alles weer wordt opgerakeld'. Dan vertelt hij toch zijn versie. Zijn vader had na de oorlog de doodstraf kunnen krijgen doordat hij in Duitse krijgsdienst was getreden. In 1943 is hij 'omgegaan', aldus Pieter, en heeft hij zich bij een verzetsgroep aangesloten. Na de oorlog heeft Pieter Schelte Heerema zich meteen bij de Nederlandse autoriteiten gemeld. Twee jaar later kwam hij vrij; hij had een celstraf gekregen die even lang was als zijn voorarrest.

Wat vindt de in 1951 geboren Pieter van de aanhoudende aandacht voor het oorlogsverleden van zijn vader? 'Zeventig jaar na dato hebben wij, zijn kinderen en kleinkinderen, nog steeds levenslang. Dat is juridisch en ethisch onacceptabel. Niemand moet ooit tegen mij zeggen dat ik niet weet wat het is om te worden gediscrimineerd.'

Pieter Heerema zwaait met een Nederlandse vlag bij zijn aankomst in Les Sables d'Olonne. Foto afp

Familiebedrijf

Nog een onderwerp waarover hij nooit in het openbaar heeft gepraat: de opvolgingsstrijd na de dood van zijn vader. Pieter kocht in 1992 zijn vier broers uit voor een megabedrag. Dat was een 'gigantisch risico', zegt hij nu. 'Ze zouden alles, tot de kleurentelevisie aan toe, bij me weg mogen halen als ik de laatste gulden niet kon overmaken. Mijn adviseurs hadden steeds gezegd: dat moet je nooit doen.'

Twee broers begonnen ieder een eigen offshorebedrijf. Voor de start van de Vendée Globe werd Pieter Heerema gevraagd of ze fan zijn van zijn aanstaande avontuur. 'Ik weet het niet. Ik heb geen contact met ze', antwoordde hij. En nu, na de finish? Hij heeft van alle broers felicitaties ontvangen, meldt hij opgetogen.

Een maand voor de race had hij tijdelijk de leiding van het bedrijf overgedragen. Hij zegt nu minder te willen gaan werken. 'De Vendée Globe is toch een cesuur in je tijdlijn. En het is normaal om nu een stapje terug te doen. Ik ben 65. Maar ik heb mezelf dit eerder beloofd, en een half jaar later zat ik er weer tot mijn nek in.'

Eerst gaat hij genieten van de goede afloop van zijn epische tocht. In de acht edities van de Vendée Globe die er tot nu zijn geweest, is gemiddeld de helft van de deelnemers uitgevallen. Vanochtend hoorde hij dat hij de 65ste persoon is die de race heeft volbracht. 'Op de Mount Everest hebben meer dan vijfduizend mensen gestaan. Tegen de verwachting van 99,9 procent van de mensen in heb ik het gehaald. Ik had, gezien mijn leeftijd, één kans. Die heb ik gepakt.'

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.