Postuum

Geen medaille, wel winnaar: Jan J. van der Hoorn

Vijf schaatsers besloten tijdens de Elfstedentocht van 1956 samen te finishen. De laatste van hen, Jan van der Hoorn, is donderdag overleden. Waarom ze hun pact sloten, blijft nu vermoedelijk voor altijd geheim.

De finish van de Elfstedentocht in Leeuwarden, 1956. Van links af: Jeen Nauta, Maus Wijnhout, Aad de Koning, Anton Verhoeven en Jan van der Hoorn.Beeld Hollandse Hoogte

In de schaatswinkel van de familie Van der Hoorn te Ter Aar hangt de legendarische Elfstedenfoto uit 1956 in het formaat van 2 bij 3 meter. Jan van der Hoorn, Jan Jacobus van der Hoorn om precies te zijn, finisht in Leeuwarden samen met Anton Verhoeven, Aad de Koning, Maus Wijnhout en Jeen Nauta, zonder te sprinten om de eerste plaats.

Tien handen gaan hoog omhoog, door sneeuwval is nauwelijks te zien wiens schaatsijzers het eerste over de niet waarneembare streep gaan. Het lijken die van Van der Hoorn. De dan 24-jarige schaatser uit Ter Aar, een nieuweling in het gezelschap der ijzersterken, trekt nog aan de dikke, sponsor- en merkloze trui van Verhoeven, als om te voorkomen dat de Brabantse veehouder alsnog toeslaat.

De vrijdag op 85-jarige leeftijd overleden schaatslegende vertelde, net als de andere vier, vrijwel nooit iets over hun afspraak, het Verdrag van Vrouwbuurt. Het was op driekwart van de tocht, op de kluunplek bij Vrouwbuurtstermolen, dat Aad de Koning een daar aanwezige ANP-verslaggever meedeelde dat er een afspraak was gemaakt. 'Er wordt niet gesprint. We rijden met zijn vijven tegelijk door de finish.' Het radiojournaal van 13.00 uur gaf het als belangrijkste nieuws.

Zoals De Koning voorspelde, zo pakte het ook uit op de Noordersingel in het hart van Leeuwarden. Het geheim van de afspraak, waarom niet werd gestreden om de overwinning, werd nooit onthuld. Volgens zoon Rick van der Hoorn was zijn vader er gesloten over, net als zijn vier maten met wie een levenslange vriendschap ontstond. Senior zei er ooit over: 'Ik was geen sprinter, dus heb ik maar toegestemd gelijk te finishen, al vond ik het raar. Wel heb ik Anton Verhoeven op de streep goed vastgehouden, die vertrouwde ik voor geen cent.'

De vijf werden niet gediskwalificeerd en kregen hun kruisje, het bewijs van het uitrijden van de tocht, later thuisgestuurd. De als zesde geëindigde Jeen van den Berg, winnaar in 1954, werd ook niet van het gouden winnaarskruisje voorzien. Het Elfstedenbestuur communiceerde: 'Er wordt geen gouden medaille uitgereikt en geen winnaar aangewezen.'

Het waren de gouden jaren van de Elfstedentocht. Tussen 1940 en 1956 werden liefst zeven edities uitgeschreven. Die van 1940 was feitelijk de inleiding tot het niet aanwijzen van een winnaar in 1956. Het Pact van Dokkum uit 1940 leidde tot enorm rumoer. Vijf rijders wilden gelijk finishen, Auke Adema verbrak de afspraak, waarna Piet Keijzer uit Westland alsnog de sprint won. Het bestuur besloot vijf rijders als winnaar aan te wijzen.

De tekst gaat verder onder de video.

Records en rumoer

Dat nooit meer, was de boodschap voor de toekomst. Zo konden de Vijf van Vrouwbuurt zestien jaar later niet als winnaar worden uitgeroepen. De familie liet zaterdag evenwel weten dat Elfstedenwinnaar Jan J. van der Hoorn was overleden. De extra letter was nodig, omdat in 1947 Jans oudere neef Jan W. van der Hoorn de Elfstedentocht won. Ook dat gaf rumoer; de topvier die door bedrog (taxivervoer, motortractie en afsnijden) vóór Jan W. van der Hoorn waren gefinisht, werden gediskwalificeerd.

Jan J. van der Hoorn was in 1956 nog een onbekende schaatser, maar zes jaar later was hij waarschijnlijk de beste stayer van het land. Hij won in 1963, de befaamde winter die van 22 december tot 4 maart duurde, liefst negen langeafstandsraces boven de 100 kilometer. Zijn record op de 200 kilometer, die op het Zuidlaardermeer, bleef tot 1979 staan, toen Dries van Wijhe op de Rottemeren bij Zevenhuizen de toptijd aanscherpte.

Tijdens de beruchte Elfstedentocht van 1963 viel Van der Hoorn uit. Hij vond de martelgang in strenge vorst, met 127 gefinishten op 9.862 inschrijvers, gekkenwerk en stapte uit op het IJsselmeer, waar hij eerder de klassieker Medemblik-Stavoren had gewonnen. Rick van der Hoorn: 'Hij zat in de kopgroep. Maar hij zei dat hij wilde schaatsen, niet lopen. Later had hij wel spijt van die beslissing.'

In 1985 miste Van der Hoorn de Elfstedentocht door een knieblessure, een jaar later finishte hij twee minuten buiten de limiet. Hij verruilde zijn kwekerij voor een schaatswinkel, waar klanten elke dag weer vroegen weten hoe dat toch was geweest in 1956.

Van der Hoorn, de man van de hoog opgetrokken noorse sokken, deed er nuchter over. Zijn omgeving vond hem een winnaar, dat was genoeg. Rick van der Hoorn, bij het overlijden van weer zo'n Elfstedenlegende: 'Aad de Koning maakte zich er lang boos over. Bij een boekpresentatie in Friesland waren de vijf van Vrouwbuurt uitgenodigd. Winnaars mochten op het podium komen. Mijn vader en zijn maten niet. Je kon De Koning niet kwader krijgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden