Federer: de beste tenniser allertijden

De Engelstalige pers noemt Roger Federer sinds zijn overwinning op Roland Garros simpelweg Greatest Of All Time. Het is een leus die vooral wordt geassocieerd met Mohammed Ali, de bokser die zichzelf onbeschaamd uitriep tot beste aller tijden.

Als tennis in elkaar stak zoals boksen, met titelgevechten tussen kampioenen en uitdagers in plaats van toernooien waarin tientallen spelers met elkaar wedijveren, zou Federer niet snel in een adem met Ali worden genoemd. In rechtstreekse confrontaties is één tennisser opvallend vaak beter dan de beste aller tijden: Rafael Nadal.

In onderlinge duels is de score 13-7 in het nadeel van Federer. In negentien Grand Slamfinales heeft de Zwitser (27) slechts van één speler verloren: vijfmaal van Nadal (23). Hij won slechts twee keer een Grand Slamfinale van zijn uitdager, die hem vorig jaar augustus op de wereldranglijst afloste als nummer één. Als de Spanjaard dit najaar de US Open wint, dan heeft hij alle vier Grand Slamtoernooien gewonnen. Net als Federer, alleen veel sneller.

En dat met de Greatest Of All Time als rivaal.

Toch beschouwt ook Nadal de vijfvoudig Wimbledonkampioen als de beste. Die eretitel verwijst, net als bij Ali, naar meer dan titels. Het gaat om stijl, persoonlijkheid, uitstraling. Federer speelt tennis zoals het altijd bedoeld was, maar niet eerder is uitgevoerd. Van zijn nederlagen tegen Nadal wordt vaak met lichte verbazing kennis genomen – hij zou toch moeten kunnen winnen, is de overheersende gedachte bij veel toeschouwers en (ex-) topspelers.

Antwoord
Waarom lukt dat dan toch vaak niet? Waarom slaagt Federer er niet in een antwoord te vinden op de unieke speelstijl van de linkshandige Spanjaard, die meer effect in zijn slagen legt dan alle andere spelers, onvermoeibaar verdedigt, nauwelijks fouten maakt en loepzuivere passeerslagen kan slaan vanuit extreme hoeken?

Op Wimbledon zou er veelvuldig over zijn gespeculeerd, als Nadal vrijdagavond niet op het laatste moment had afgezegd. Hij heeft te veel last van de peesontstekingen in zijn knieën om zijn titel te verdedigen. Hij zal Federer dus niet voor de vierde maal treffen in de finale, tot verdriet van de tennisliefhebbers die Federer een kans op revanche gunden. Zoals Bart Theelen.

De 44-jarige Theelen is ingenieur, wereldkampioen dubbelspel bij de veteranen (40 +), ex-profspeler (hoogste ranking tussen de 700 en 800), tenniscoach en de eigenaar van SportsCounts. Hij heeft een computerprogramma ontwikkeld waarmee hij spelpatronen tot in detail kan analyseren. Hij heeft het Nederlandse Davis Cupteam enkele malen bijgestaan en maakt geregeld analyses voor het vaktijdschrift Tennis & Coach.

Theelen heeft zijn diensten ook aangeboden aan Federer, omdat hij ervan overtuigd is dat de voormalige nummer één baat zou hebben bij zijn resultaten. ‘Ik heb er geen reactie op gekregen. Ik begrijp het wel. Misschien ben ik wel de duizendste figuur die aan de kar van Federer wil hangen.’

Computermiddelen
De oud-prof heeft met zijn programma naar schatting honderd partijen geanalyseerd. Zijn brood verdient hij er niet mee. Anders dan bij hockey en volleybal worden er nauwelijks computermiddelen gebruikt in tennis, ook al is het bij uitstek een sport van patronen en percentages. Spelers en coaches vertrouwen volgens de Nederlander liever op hun ogen en instinct, dan op objectieve analyses.

De statistieken die IBM levert aan de media zijn volgens Theelen nauwelijks waardevol. De computergigant registreert vooral gegevens, zoals het aantal aces, onnodige fouten en eerste servicepercentage. ‘IBM levert getallen, geen analyses. Het gaat er niet om of je drie van de twaalf breakpoints hebt gemaakt. De vraag is: zijn het er meer of minder dan vorige keer? Welke bal sloeg ik? Wat werkt en wat niet? En tegen welke speler?’

Theelen is vooral gefascineerd door Federer en Nadal. Hij heeft zes van hun partijen geanalyseerd; toevalligerwijs verloor de Zwitser deze alle zes. Hij is ervan overtuigd dat die nederlagen onnodig zijn. ‘Hij is zo interessant, omdat hij keuze heeft in zijn slagenrepertoire. Hij heeft alle opties tot zijn beschikking, dus hij kan zijn spel aanpassen als hij dat wil. Dat geldt voor anderen veel minder.’

Zijn onderzoek heeft twee kraakheldere conclusies opgeleverd, meent Theelen. Federer moet vaker naar het net komen en service-volley spelen, ondanks de nauwkeurige passeerslagen van Nadal. En hij moet zorgen dat de eerste slag na zijn service nog vaker een forehand is, in plaats van een backhand. Hij verliest opmerkelijk veel punten als Nadal er in slaagt te retourneren naar zijn backhand.

Het is gemakkelijk gezegd, beseft Theelen. Uit eigen ervaring weet hij hoe moeilijk het is spelvoorkeuren ineens te veranderen. Maar de cijfers liegen volgens hem niet.

‘Ik zeg niet dat Federer altijd naar het net moet komen, ik zeg alleen dat hij dat iets meer moet doen. Het verschil tussen winnen en verliezen is bij hun duels vaak maar één procent van de punten. Zelfs al wordt Federer vaak gepasseerd, dan nog is statistisch gezien de uitkomst positief. Daar kan hij het verschil maken. Het gekke is dat Federer vaak pas naar het net komt als het minder goed gaat. Hij gaat van ellende service-volley spelen.’

Ook zonder statistische ondersteuning is Federer vaak gewezen op de noodzaak aan te vallen. Toch doet hij dat niet. Het kan zijn dat hij verwacht minder punten te maken als het verrassingseffect van zijn netspel verdwijnt, denkt Theelen. Maar hij acht een andere verklaring plausibeler. Federer is gewoon koppig.

‘Hij weigert zich aan te passen aan Nadal. Hij ziet zichzelf als de betere tennisser. Hij voelt zich op de baseline op zijn gemak. Hij denkt: over mijn lijk dat ik me ga aanpassen. Als ik mijn ding goed doe, is er niemand die mij kan verslaan.’ In de laatst geanalyseerde wedstrijd tussen Federer en Nadal, de Wimbledonfinale van vorig jaar, viel Theelen voor het eerst op hoe belangrijk Federers eerste slag na de opslag is.

Als altijd probeerden de spelers allebei de rally te domineren en het einde van het punt te bepalen. De onderlinge verhouding is in de geanalyseerde zes wedstrijden vrijwel onveranderlijk. De aanvalslustige Federer beslist de rally in 60 procent van de gevallen. Hij scoort of begaat een fout.

Op Wimbledon won Federer in 59 procent van de gevallen het punt, als hij na zijn service een forehand sloeg. Voor Nadal was dat zelfs 62 procent. Kreeg Federer de return van Nadal op zijn backhand dan won hij het punt nog slechts in 26 procent van de gevallen (Nadal 42 procent). Nadal greep namelijk meteen het initiatief in de rally. Federer kon met zijn enkelhandige backhand weinig uitrichten tegen de extreem hoog opstuitende topspinballen.

Theelen: ‘Die combinatie blijkt cruciaal: service en eerste slag. Federer weet dat natuurlijk wel. Na zijn eerste service sloeg hij in 83 procent van de gevallen een forehand. Maar hij is zich er misschien niet van bewust dat het zo nauw luistert. ‘Als ik hem als vaste analist zou bijstaan, zou ik bijvoorbeeld kunnen uitzoeken op welke eerste en tweede service het voor Nadal het moeilijkst is de bal naar de backhandhoek te slaan. Dat kan het verschil zijn tussen winst en verlies.’

Vorig jaar was het verschil tussen Federer en Nadal op Wimbledon vijf punten, na bijna vijf uur tennis. Sinds die finale heeft Federer nog eenmaal van Nadal verloren, bij de Australian Open, en eenmaal gewonnen, in Madrid op gravel. Op Roland Garros ontliepen ze elkaar, doordat de Spanjaard vroegtijdig werd uitgeschakeld. In Madrid en Parijs liet hij nieuwe dingen zien, die bedoeld lijken om Nadal het hoofd te bieden.

Hij sloeg opvallend vaak een extreem moeilijke, aanvallende backhand. Hij liet de effectrijke bal niet hoog opstuiten, maar stapte naar voren en kaatste snel. Daarmee pakte hij het initiatief in de rally terug, of scoorde meteen.

In Parijs had Federer succes met het drop shot. Hij verfoeide die tactische bal vroeger en vond een abrupte onderbreking van een vloeiende rally esthetisch onaantrekkelijk.

Of de aanpassingen voldoende zijn om Nadal vaker te verslaan? Theelen verwacht van wel, al is Federers mentale gesteldheid nu misschien van nog grotere doorslag dan tactisch vernuft. ‘Hij voelt zich bevrijd nu hij ook Roland Garros heeft gewonnen. Er is een last van zijn schouders gevallen.’

vk.tv/tennisWereldkampioen bij 40 plussers heeft tips voor Roger Federer.

Roger Federer (AFP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.