Fanny Blankers-Koen: eeuwige roem geen garantie voor eeuwige rust

Het graf op de begraafplaats Wilgenhof in Hoofddorp van Fanny Blankers-Koen.Beeld Klaas Jan van der Weij

Wat doe je met het graf van Fanny Blankers-Koen, goed voor vier keer goud op de Spelen van Londen? Even dreigde de rustplaats te worden geruimd. Dat was voorbarig toen bleek dat de Haarlemmermeer het graf de status ‘historisch’ had gegeven. Voor hoelang? Onduidelijk. 

De beroemdste sportvrouw van Nederland ligt sinds 2004 vlak bij Schiphol begraven. Zestien jaar geleden, op een sneeuwdag in januari, werd Fanny Blankers-Koen op begraafplaats Wilgenhof bijgezet in het bescheiden graf van haar ouders, Arnoldus Koen en Helena Koen-Houtkooper, Nol en Lena.

Het betreft een grijze steen onder een mooie wilg, met de namen van de ouders en een even grijze, meestentijds door vogelpoep besmeurde stenen plaat van 180 bij 80 centimeter. Daarop de tekst ‘Onvergelijkelijk, onvergetelijk. Fanny Blankers-Koen. 26-4-1918 25-1-2004. Atlete van de Eeuw. Vier maal goud Londen 1948.’

Blankers-Koen rust er nog steeds, hoewel haar zoon Jan en dochter Fanny de gemeente Haarlemmermeer zes maanden geleden welbewust toestemming verleenden om het graf te ruimen; officieel heet dat afstand doen van de grafrechten. 

Eeuwige roem bleek voor de fenomenale sprintster geen garantie voor eeuwige rust. ‘Ruimen betekent dat de steen weggaat en dat we er gras zaaien’, zegt de hovenier van dienst op Wilgenhof.

Geen monument

De onverschillige omgang met de beroemde sportvrouw steekt Kees Kooman, oud-sportjournalist en biograaf van Fanny Blankers-Koen (Een Koningin met Mannenbenen uit 2003). Hij zegt uit zijn vel te zijn gesprongen, toen hij twee weken geleden hoorde van de voorgenomen en goedgekeurde ontmanteling van het graf.

Kooman: ‘Ben je wel eens in Addis Abeba geweest? Daar ligt Abebe Bikila, de befaamde marathonkampioen van Rome (1960) en Tokio (1964), begraven in een heus monument. Echt, onze Fanny verdient iets anders dan dit.’

Kooman zocht contact met de gemeente Haarlemmermeer. Er was begrip, toen de auteur van een zaak van leven of dood sprak. Er was uitleg. Kooman belde ook met sportkoepel NOCNSF om zijn verzoek de gedenkplaats te behouden op sporthistorische gronden kracht bij te zetten. Hij wacht nog op een reactie. 

De kosten voor de grafrechten en het onderhoud op de Wilgenhof bedragen 301 euro per jaar: 785 euro voor vijf jaar plus 144 per jaar voor het schoffelwerk en de snoeiarbeid op Wilgenhof. Zoon Jan en dochter Fanny zijn terughoudend in de toelichting op hun besluit niet langer te betalen voor het familiegraf.

Fanny junior vertelt wel dat zij in de warme zomer van 2019 bij de FBK Games van Hengelo, de atletiekwedstrijd die vernoemd is naar haar moeder, te horen kreeg dat het graf zou verdwijnen. Het nieuws werd overgebracht door de zoon van haar broer. Of ze daarmee kon leven, luidde de vraag.

Het contact tussen broer en zus is minder dan matig. Er is ruzie over spullen zeggen vrienden, maar niet over de vier gouden medailles. Fanny: ‘Die zijn overeenkomstig het testament van moeder bij Jan terechtgekomen. Prima dat het bij Jan is. Ik geef niet om zulke dingen.’

Fanny (74) was in 2019 matig in conditie, een nasleep van twee auto-ongevallen in het verleden. Daarbij was ze bezig met een verhuizing. Ze kon de stress van de grafsteen er niet bij hebben. Fanny zei na zekere overdenking (‘Wat moet ik hiermee?’) in een mailtje: ‘Is wel goed.’

Een half jaar leefde ze in de veronderstelling dat het graf geruimd was. Ze reageert vol ongeloof als ze hoort dat de steen er nog ligt. Ze is nog verbaasder als ze verneemt dat de gedenkplaats een speciale status heeft gekregen en behouden blijft.

Volgens voorlichter Wim Koevoet van Haarlemmermeer is het graf van Fanny Blankers-Koen een van de 33 graven op Wilgenhof die ‘historisch’ zijn verklaard. Het is uitvloeisel van een besluit van het college van burgemeester en wethouders van Haarlemmermeer.

Er is geen apart besluit genomen over het graf van Blankers-Koen. Het was een beslissing over alle graven in Haarlemmermeer met historische waarde. Die is geïnventariseerd door de lokale historische vereniging Meerhistorie.

Slordig

Opvallend genoeg dateert dat besluit uit 2012, zeven jaar voordat Jan en Fanny Blankers na een brief van de gemeente de toestemming gaven tot grafruiming. Was die schriftelijke oproep tot een nieuw onderhoudscontract een foutje? Werkten ambtelijke diensten langs elkaar heen? Er valt geen duidelijkheid te krijgen bij gemeente en familie.

Jan Blankers junior ( 78) is niet verontwaardigd over de tegenstrijdige berichten van de gemeente. Hij wist al langer dat het niet wordt geruimd en het historisch is verklaard. ‘Het heeft een groene sticker gekregen.’ Wanneer hij dat wist en of dat zijn besluit afstand te doen heeft beïnvloed, wil hij niet zeggen. ‘Geen details’, verklaart hij telefonisch.

Bij zus Fanny (74) overheerst de opluchting, ook al had ze geen idee dat haar broer en de gemeente dat al langer wisten dat het graf bleef bestaan. ‘Ik ging ervan uit dat het in november geruimd was. Het doet me natuurlijk deugd dat het blijft behouden.’

Fanny hoopt dat het graf van haar moeder voortaan beter verzorgd wordt. Ze schrok vorig jaar, toen ze nog eens ging kijken naar de steen die zou verdwijnen. Ze vond het een smeerboel die niet paste bij de statuur van haar moeder, de enige Nederlandse sporter die viermaal goud won op één Olympische Spelen.

Hoewel Blankers-Koen volgens haar biograaf Kees Kooman een praalgraf verdient, is dat niet wat een ‘historisch graf’ inhoudt. De gemeente draagt voortaan weliswaar de kosten, maar dat betekent niet dat er geboend, geborsteld en gewied gaat worden. Zoiets blijft aan de nazaten van de atlete, zeggen ze op het gemeentekantoor van Haarlemmermeer.

Van eeuwige rust is Blankers-Koen is ook allerminst verzekerd. Volgens gemeentewoordvoerder Koevoet heeft een historisch graf die status slechts totdat een nieuw college anders besluit.

Vier maal goud in Londen

De vier gouden medailles van atlete Fanny Blankers-Koen bij de Olympische Spelen van Londen 1948 worden nog altijd als het hoogtepunt van de Nederlandse sportgeschiedenis beschouwd. Zo is het internationaal ook bezien, want niet voor niets werd de sprintster in 1999 door de internationale atletiekfederatie IAAF tot Atlete van de Eeuw uitgeroepen.

In een week tijd veroverde Blankers-Koen eeuwige roem. Ze was als favoriete naar de rode sintels van Wembley gekomen en maakte ondanks de enorme nervositeit die zij altijd voor grote wedstrijden ontwikkelde die status ook waar. Ze begon op de trage baan met de zege op de 100 meter in 11,9 seconden. Ze bezat het wereldrecord met 11,5: een van de elf uit haar loopbaan. Daarna volgde een moeizame zege op de 80 meter horden. Haar benen waren eigenlijk te lang voor het ideale ritme tussen de horden. Ze toucheerde de laatste horde, maar wist zich nog net als eerste over de finishlijn te werpen. Er was, voor het eerst, techniek voor de fotofinish.

Voor de halve finale van de 200 meter, haar sterkste nummer, had ze zich willen terugtrekken. Ze miste haar twee jonge kinderen, Jan van 7 en Fanny van 2. Echtgenoot en coach Jan Blankers moest stevig op haar inpraten. Met rood behuilde ogen verscheen FBK toch aan de start. Ze won de halve finale en de finale, in 24,4, met een enorme voorsprong. Op het slotnummer, de 4 x 100 meter met Xenia de Jong, Netty Timmer en Gerda van der Kade, maakte zij als slotloper meters achterstand op de leidende Australische ploeg goed.

Blankers-Koen was al 30 jaar oud op het hoogtepunt van haar carrière. In 1936 had ze bij de Spelen van Berlijn gedebuteerd met twee vijfde plaatsen (hoogspringen en estafette). Ze had zich daar, bij de bekritiseerde nazi-Spelen, voorgenomen bij de volgende Spelen het erepodium te halen. Door de Tweede Wereldoorlog vonden die pas twaalf jaar later plaats.

Het moederschap was in die jaren reden te stoppen met actieve sport. Dat had Fanny Blankers-Koen niet gedaan. Ze combineerde als een van eerste vrouwen het gezin met topsport dat toen uit drie, vier keer trainen per week bestond. In Londen werd haar bijnaam de Vliegende Huisvrouw. Ze moest voortdurend verhalen van die nieuwe combinatie. Het was, in de wederopbouw van na de oorlog, het eerste teken van de emancipatie van de vrouw.

Francina Elsje Koen, afkomstig uit een zeer sportief gezin met vier broers, maakte, naast haar vermogen op beslissende momenten te vlammen, vooral optimaal gebruik van het haar aangeboren talent. Haar lichaam, geoefend door gymnastiek, zwemmen en handbal, was ijzersterk. Ze bezat mannenbenen, vertelden andere atleten, hoewel die destijds deels bedekt werden door vormloze sportbroeken. Haar faam reikte tot ver over de grenzen.

In Nederland wordt ze nog jaarlijks geëerd met de uitreiking van de Fanny Blankers-Koen Carrièreprijs (aan grootheden als Inge de Bruijn, Leontien van Moorsel en Marianne Timmer) en de FBK Games, de grootste atletiekwedstrijd van ons land. In Blijdorp staat een standbeeld van haar.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden