Epke Zonderland: kroniek van een lijdensweg na de val

Vandaag moet de kampioen van Londen 2012 bij het olympische kwalificatietoernooi in Rio laten zien dat hij met de twijfels heeft afgerekend. Een hersenschudding en ontstoken bijholten hebben Epke Zonderland lang achtervolgd. Hervindt hij bijtijds de macht over zijn lichaam?

Epke Zonderland.Beeld Klaas Jan van der Weij

1. De val

Het was maandag 24 augustus, 49 weken voor de Olympische Spelen van Rio. Epke Zonderland had er zin in, deze dag. De turner, de olympisch kampioen aan de rekstok en sinds het goud van Londen 2012 een nationaal bezit, hervatte in het turncentrum in Heerenveen de training op het spectaculairste toestel dat de turnwereld kent.

Hij had net vier weken de rekstok gemeden. Moeten mijden. Een misgreep had in juli tot een duimblessure geleid. Met de duim ingetapet keerde hij op die bewuste maandag terug in de zaal van het Epke Zonderland Turncentrum, direct gelegen naast het Abe Lenstra Stadion. Een plek waar kampioenen worden gekweekt.

De Gymnova-stok, van staal, stond klaar om te zwiepen. Zonderland draaide zijn hele serie, een oefening met vier vluchtelementen, de Cassina, de Kovacs, de Kolman en de laatste, de lastigste, de Gaylord 2, waarbij hij in ondergreep (niet in de natuurlijke bovengreep) de stok pakt. Daar ging het mis. De duim stak te ver uit en tikte de stok aan. Het lijf kantelde en de turner klapte tegen de grond. Head first, zoals dat heet.

Epke Zonderland.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Hij valt vaak, maar dat heet dan een gecontroleerde val. Hup over de stok heen, lichte aantik en afrollen. Deze maandag was het een ongecontroleerde val. Met het zijkant van zijn hoofd raakte Zonderland de bovenste van de twee dikke matten van Janssen & Fritsen die onder de stok lagen. Kwestie van voorzienigheid. Hij was van de kaart, eventjes, voelde wat hoofdpijn, maar hij krabbelde op. Dat had Zonderland beter niet kunnen doen, bedachten ze later.

Hij maakte zijn oefening af. Met de Quast, een volledige draai in handstand boven op de stok. En daarna landde hij, met een dubbele salto en dubbele schroef. Hij liep naar het videoscherm en analyseerde de oefening met coach Daniël Knibbeler. Hij zag zichzelf de Quast draaien. Huh? Pas toen had ik het door, zei hij later, hier is iets aan de hand. Want hij kon zich van de Quast niets herinneren.

2. De duisternis

Zonderland lag in zijn kamer thuis, in Heerenveen. Koud washandje op het hoofd. Verduisterde ramen. Het was vier weken na de val. Hier was eigenlijk helemaal geen tijd voor. Hij moest zich voorbereiden, op de WK. Geen tijd te verliezen. Hij had gedacht een week na de val weer te kunnen trainen. De dokter, sportarts Karin Top, zei dat hij rustig aan moest doen en zeker niet op de kop moest gaan staan. Dat gaf veel druk op het hoofd. Hij had dat eerder zo gevoeld en wist dat hij zich daaraan moest houden.

Maar toen de pijn, een soort van band om het hoofd, heftiger terugkeerde was er die verduisterde kamer. Rust was geboden, prikkels taboe. Naar muziek mocht hij niet luisteren. Het licht van een beeldscherm, zelfs dat van zijn smartphone, was al te veel. Lezen deed-ie stiekem, een paar bladzijden. Het was saai, zei hij later, heel saai. Niks doen, probeer dat maar eens als actief jong mens.

Epke ZonderlandBeeld anp

Met een zonnebril op fietste hij door Heerenveen. Elk licht was hem te veel. De media begonnen zich te melden. De turninterland Nederland-België-Italië stond voor de deur. Zonderland kwam niet eens kijken. Hij kon de drukte niet aan.

In die dagen was Zonderland vaak in dromenland. Hij lag vaak, te vaak, in zijn bed. Moe was hij, lusteloos. Hij verloor het ritme in zijn leven. Dag en nacht begonnen in elkaar over te lopen. Hij begon te vrezen voor zijn olympische kwalificatie, die via de WK van Glasgow en de toestelfinale 'op rek' zou lopen. Had hij dit alles nog wel in de hand? Hij tuurde naar het plafond. Het was donker. Hij zag eventjes niks.

3. Vallen en opstaan

Na vier weken training, met vallen en opstaan, verscheen Epke Zonderland toch aan de start van de WK in Glasgow. Op maandagavond 26 oktober meldde hij zich, vervuld van twijfels, voor de landenwedstrijd over zes toestellen.

Hij nam er drie voor zijn rekening. Voltige en brug gingen aardig; de geliefde rekstok, zijn derde oefening, werd een kleine ramp. Zonderland slingerde en slingerde, slordig en ruw. Toen hij landde, wist hij het eigenlijk wel.

Hij analyseerde moeiteloos de eigen tekortkomingen in de SSE Hydro Arena, het sportpaleis aan de oevers van de Clyde,waar de grootmeester van de rek-stokoefening, de olympisch kampioen van 2012, de wereldkampioen van 2013 en 2014, in de kwalificaties op de 31ste plaats eindigde.

Epke Zonderland.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De oefening, sprak Zonderland, was onzuiver geweest. Hij voelde de stok niet goed aan. Hij had geen routine opgebouwd voor de WK in Glasgow. Hij had 'in het rood' gestaan. Hij was duizelig. De armen die een trekkracht van 400 kilogram moeten verwerken, waren extra op de proef gesteld. Het lijf voelde alsof het was uitgeperst. Dit was geen turnen van Zonderland-niveau geweest.

Dat hij vier in plaats van de gebruikelijke zeventien weken voorbereiding had gehad, daar had hij deze avond voor moeten betalen, zei hij. Hij was met niet meer dan een sprankje hoop aan de WK begonnen. Zonderland had na de mislukte generale repetitie, de zogenaamde podiumtraining, geprobeerd positief te blijven. Maar hij had er net zo goed af kunnen liggen, zo vertelde hij over zijn WK-optreden dat rammelde en nooit vloeidend was.

De jury had hem, de publiekslieveling, The Flying Dutchman, niet geholpen. Er was hier niet aan 'reputatiejureren' gedaan. De heldere en eenduidige analyse van Zonderland: dit is een jaar waarin niks meezit.

4. Het verkeerde spoor

Het was blijkbaar onontkoombaar geweest. Nu lag hij, vijf dagen na Sinterklaas, in de operatiekamer van het WZA, het Wilhelmina Ziekenhuis van Assen. Dr. Ranny van Weissenbruch, de specialist keel-, neus- en oorheelkunde, ging zich over hem buigen, een Surinaamse arts met een uitstekende reputatie. Zonderland moest worden geopereerd om de chronische ontsteking aan de sinussen, de sinusitis, te laten verdwijnen.

Achteraf had Epke Zonderland, student geneeskunde, een verkeerd spoor gekozen. Na de WK in Schotland was zijn besluit eenduidig: rust en nog eens rust. Hij moest zijn co-schappen neurologie schrappen. Als het moest ging Zonderland in retraite, tot Kerst aan toe. Om het hoofd tot rust te brengen. Dat hoofd bleef, ook maanden na de hersenschudding, maar zeuren.

Epke Zonderland (M).Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het lichaam protesteerde eveneens. Het was op en af met de vorm. En dat al tijden. Er was iets anders aan de hand met zijn hoofd dan de veronderstelde naweeën van een inderdaad onderschatte hersenschudding.

Hij had het Van Weissenbruch allemaal verteld. Van de twijfels uit juni, enkele weken na de ook al mislukte EK van Montpellier, toen teamarts Karin Top het al niet vertrouwd had. Het ging om het gevoel, de trend van verkoudheid, de pijn in het hoofd. Zonderland kreeg midzomer prednison voorgeschreven, een heftige ontstekingsremmer. Hij was zijn onfeilbare macht over het eigen lichaam kwijtgeraakt.

De ene dag voelde Zonderland zich superfit, de andere dag was het weer niks. Dat patroon maakte onzeker. Maar echte actie, die stelde de student geneeskunde lang uit. Te lang.

Na Glasgow, toen rust geen soelaas bood, wist hij dat hij een beslissing moest nemen. De 29-jarige atleet besefte dat de tijd drong. De CT-scan, die hij liever niet had gehad, kwam er toch. Op aandrang van bondsarts Top. Al die straling, had de turner nog gezegd. Waarvoor is dat nodig?

Het bleek nodig. Het zorgde voor het scherpe beeld van ontstoken neusbijholten. Daar kon hij niet mee blijven rondlopen. Zo lag Zonderland op 10 december in Assen klaar voor een operatieve ingreep. De neus hoefde niet opengelegd worden. De operatie gebeurde wel onder volledige narcose. Daar is een sportman niet blij mee.

Zonderland wist dat hij daarna dagen zou rondlopen met tampons in de neusgaten. Hij mocht niet snuiten. Hij zou veel bloed verliezen. Wat hij ook zou merken: hij kon niet ruiken. Maar hij wist op de operatietafel dat het dit waard was. Als er één tijdsgewricht was waarin hij nog wat herstel kon pakken, was het deze maand december. Deze beslissing, hij voelde het, was een belangrijke geweest. Langzaam werkte de narcose en ging het licht voor hem uit.

5. Dag van de wederopstanding

Het was Pasen, de dagen van de wederopstanding. Trainer Knibbeler en pupil Zonderland zaten op die 27ste maart bij elkaar. Ze hadden getraind, in hun vertrouwde zaal in Heerenveen. Ze moesten beslissen of ze zouden doorzetten in de poging de olympische teamkwalificatie (OTE) in Rio de Janeiro te halen. Er waren tegenslagen geweest, griep in februari, nabehandelingen van de neusbijholten in maart.

Wat moesten ze, zeiden ze hardop tegen elkaar. Afzeggen en extra tijd nemen voor conditionele opbouw, richting het echte doel, de Spelen van Rio ? Of doorzetten en laten zien dat je de kampioen bent die zijn teamgenoten steunt in hun poging de begeerde vijf tickets voor de Spelen te halen?

Knibbeler drukte door. Het werd het laatste. Zonderland had de interland tegen Spanje gemist. Daarna was hij niet fit genoeg voor een Duitse klassieker, de DTB Pokal in Stuttgart. Het moest en zou Waddinxveen worden, de interland tegen Frankrijk. Daarna zouden nog precies twee weken resten tot de olympische teamkwalificatie in Rio de Janeiro.

Epke ZonderlandBeeld epa

De turner gaf in de dagen voor Waddinxveen interviews. Hij had zich lang aan de publiciteit onttrokken, maar nu moest hij zich bloot geven. Hij noemde zijn jaar een rampjaar: val in Cottbus, val bij de EK in Montpellier, verknald WK. Dramatisch was het zeker. Hij zei klaar te zijn met de tegenslagen. Die hadden hem meer dan pijn gedaan. Malheur tast het zelfvertrouwen aan, zelfs dat van een groot kampioen. Hij draaide er niet meer omheen.

Dat had er allemaal bij gehoord, toen hij en coach Knibbeler tot hun Paasbesluit kwamen. Waddinxveen bleek aanvankelijk moeilijker dan verwacht. Een autorit uit Friesland plus wat interviews en een uitgelopen lunch deden hem 's middags plat in bed belanden. Het hoofd deed zeer. Een dag later turnde hij een 14,55 op rek. Dat smaakte naar meer. De coach zei dat zijn pupil hem 'meer dan' verrast had. Maar veel tegenslag zou Epke niet meer kunnen hebben, zei de coach. Dat hadden ze met Pasen ook al tegen elkaar gezegd. So far, so good.

6. Heilig geloof

Waar is Epke? Hij zit voor in de Boeing 787 van de KLM, zegt iemand. Hij is geen man van privileges, maar nu even wel. Op weg naar Rio, de eerste keer in zijn leven, kiest hij voor het comfort van de business class. Hij zegt het ook te doen voor zijn gezondheid. Maar de virussen zeilen door het hele vliegtuig weet hij. Hij hoopt genoeg weerstand te hebben om die te pareren. Ziek worden zet hem opnieuw op achterstand.

Hij heeft een kastje meegekregen om op de borst te hangen. Het maakt een ionenwolk aan, waardoor de luchtwegen worden beschermd tegen nieuwe infecties. Alsof de duvel ermee speelt, blijkt de batterij na twee uur leeg. De vliegreis duurt twaalf uur. Op de luchthaven van Rio dirigeert Zonderland zijn ploeg naar de Braziliaanse dame die hen zal begeleiden. Hij is uitgerust en alert.

Epke Zonderland.Beeld anp

In de bus naar het hotel pakt Zonderland zich stevig in. De airco staat te koud. Deze reis naar Rio, bedoeld om vijf Nederlandse turners te kwalificeren, is hoe dan ook een uitstekende voorbereiding op wat deze zomer gaat komen. Want eens, daar gelooft Zonderland heilig in, zijn de tegenvallers voorbij, krijgt hij de wind in de rug.

Vandaag wordt hij 30 jaar. Vorig jaar had Zonderland na een val in Montpellier geen zin om zijn verjaardag te vieren. Dat zal en moet nu anders zijn.

Epke Zonderland.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden