En dat voor een rondje rond de kerk

De wielrenunie gaat paal en perk stellen aan het gebruik van EPO, een vorm van bloeddoping. De internationale wielrenunie is behoorlijk trots op haar voortvarende aanpak die in maart al praktijk wordt....

Dopingcontrole is propaganda. Public relations voor de officials, alleen om sponsors en televisiemaatschappijen te vriend te houden.

(Brits atleet David Jenkins, voormalig Europees kampioen 400 meter, veroordeeld dopinggebruiker en -smokkelaar)

Een kleine twee maanden stond op deze pagina in grote letters geschreven: HET TIJDPERK VAN DE EPO. Nu, na de afspraken over bloedcontroles in de wielersport, kunnen die vijf woorden vooraf worden gegaan door de twee woorden EINDE VAN. Maar kan dat wel?

Gerrit Vixseboxse, secretaris van de Nederlandse wielervakbond, vindt van niet: 'Op zich is het goed dat er iets gebeurt. Maar dat hele gedoe in Genève heeft toch ook wel iets van het oppoetsen van het imago.'

Emile Vrijman van het Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken (NeCeDo) vindt ook van niet: 'Ik plaats althans wel een paar vraagtekens achter dit besluit van de Internationale Wielrenunie. Het heeft toch wel iets van een pr-actie.'

Lon Schattenberg, vice-voorzitter van de medische commissie van de UCI, neemt zijn organisatie in bescherming. 'Het gebruik van EPO is niet te bewijzen, nog niet. We hebben geld uitgetrokken voor onderzoek. Daaruit is gebleken dat er geen goede manier van controle bestaat. We moesten wat anders bedenken. Dat is dit geworden.'

Dit is een overeenkomst van de UCI met alle belangrijke wielerploegen. Met ingang van maart wordt het bloed van coureurs beproefd. Een mobiel laboratorium reist door Europa om door het lot aangewezen wielrenners te testen. Gekeken wordt naar de dikte van het bloed. Als het te stroperig is, wijst dat op een grote hoeveelheid rode bloedlichaampjes.

Schattenberg: 'Hoe groter de concentratie bloedlichaampjes, des te groter is het transporterend vermogen van zuurstof.' Vooral in langdurige energievretende sporten zijn rode bloedlichaampjes belangrijk. 'Je hebt er niets aan als je even snel de deur wilt openen wanneer de postbode aanbelt.'

De aanmaak van rode bloedlichaampjes kan op drie manieren worden bevorderd. Langs natuurlijke weg: verblijf op grote hoogte. Langs semi-natuurlijke weg: verblijf in zogenoemde onderdrukkamers. Langs kunstmatige weg: bloedinfusie van het eiwithormoon EPO.

Vrijman wijst op een essentieel verschil tussen hoogtestage en EPO. 'Bij een hoogestage werkt het geleidelijk. Daarom zullen er ook geen Kenyanen en Ethiopiërs sterven. Bij EPO gaat het radicaal omhoog. Bovendien is EPO bedoeld voor nierpatiënten. We weten niet wat voor effect het heeft op een gezond sportlijf.'

Te dik bloed, dat is wel duidelijk, is gevaarlijk voor de gezondheid. Het vergroot de kans op trombose of zelfs hersen- en hartinfarct. Onder de vlag van preventie trekt de UCI nu ten strijde, ook omdat niet aan te tonen valt of het aantal rode bloedlichaampjes langs natuurlijke of kunstmatige weg is vermeerderd. 'In wezen is deze oplossing een zekere onmacht.'

Er wordt niet gestraft, maar om een renner tegen zichzelf in bescherming te nemen, wordt hem een startverbod opgelegd. Het kan dus gebeuren dat de lijstaanvoerder halverwege de Tour de France zijn gele trui moet inleveren en ook niet meer aan de start mag verschijnen.

Zover ziet Schattenberg het niet komen. Sterker nog, het aantal zondaars zal gering blijven. 'We hebben het hier over geruchten, over een rumoer. Niet te bewijzen verhalen van een oud-renner die zegt: ik heb dat en dat gezien. Verhalen waarvan je niet kunt zeggen dat het gelogen is en ook niet kunt zeggen dat het waar is. Meneer, ik zit al zo lang in de wielrennerij, ik ken die verhalen. Vijftien jaar geleden waren het cortisonen, toen anabolica, toen testosteron en nu EPO. Ik zeg u: het zal reuze meevallen.'

Om het rumoer de kop in te drukken, is er een grens getrokken. De hematocriet (de verhouding tussen het aantal rode bloedlichaampjes en de volume van het bloedplasma) mag niet hoger liggen dan 50 procent. Schattenberg: 'We hebben gekeken naar onderzoeken onder wielrenners van voor 1988, toen er nog geen sprake was van EPO.'

Wielrenners die menen van nature veel rode bloedlichaampjes te hebben, kunnen hun bloed vooraf laten testen in het ziekenhuis. Als een buitengewoon hoge hematocriet is aangetoond, zal de UCI er rekening mee houden. De unie heeft haar lesje geleerd van de affaire rond Gert-Jan Theunisse en zijn hoge testosteron.

De afspraak tussen de wielerploegen en de UCI wordt gedragen door vrijwilligheid. Maar wat gebeurt er als volgend seizoen een nieuwe sponsor zijn intrede doet en die afspraak aan zijn laars lapt. Schattenberg: 'We gaan heel snel de reglementen in deze zin aanpassen.'

Maar wat te doen met een wielrenner die om religieuze of ethische redenen zijn bloed niet onderzocht wil hebben? Schattenberg: 'Dit zijn de regels. Die kan men accepteren of men kan gaan basketballen.'

Fred Kollen, gespecialiseerd advocaat, denkt dat de UCI juridisch sterk staat. 'Aan deze afspraak valt een zekere redelijkheid niet te ontzeggen. Het gaat om de gezondheid.' Heiko van Staveren, bijzonder hoogleraar sport en recht, denkt er ook zo over. Een burgerrechter zal niet gauw het individueel belang boven het algemene laten prevaleren.

Uitslagen van de tests worden niet openbaar gemaakt. Schattenberg: 'Ik zou niet weten waarom dat zou moeten.' Vrijman weet dat wel. 'Stel, het overkomt Bugno. Dan zal hij een excuus bedenken, dus krijg je allerlei speculaties. Maar wat als hij écht niet kan meedoen, vanwege een kapotte knie. Dan roept toch iedereen: hé, doping! Zijn goede naam komt daardoor in het geding. Daar moet de UCI goed over nadenken.'

UCI en NeCeDo staan in de personen van Schattenberg en Vrijman in meer opzichten tegenover elkaar. Schattenberg is in zijn nopjes met de aanpak waarin voorkomen belangrijker is dan genezen. De speurtocht naar EPO is nog maar het begin.

Schattenberg: 'We hebben het ingebakken in een totaalsysteem van gezondheidszorg voor het metier van wielrennen. Alle risico's van het vak worden bekeken, in hoeverre bepaalde onderdelen van het lichaam zich verkeerd ontwikkelen. We denken aan een jaarlijks cardiogram en onderzoek naar het ijzergehalte in het bloed.'

Vrijman: 'Bloedcontroles zet je niet in twee of drie weken op. Daar heb je tijd voor nodig. Heeft men de kennis in huis om bloed te testen? Hoe verricht je de metingen, met een mobiel lab? Het is een nieuw fenomeen, want ook IOC kent geen richtlijnen wat betreft bloeddoping. Het verbaast me dat er geen overleg is geweest met IAAF en FIS die al langer met het bijltje van bloeddoping hakken.'

IAAF staat voor de internationale atletiekfederatie en FIS is de afkorting van de internationale skibond. Vooral het langlaufen (volgens kenners de zwaarste duursport) zit al enige jaren in het verdachtenbankje als dubieuze praktijken met rode bloedlichaampjes de aanklacht vormen.

Neem de vijfvoudig Olympisch kampioen Björn Dählie. Landgenoot en collega Vebjorn Rodal noemt hem een valsspeler die werkt langs de semi-natuurlijke weg: de onderdrukkamer. Volgens Sydney Teeling, bondscoach van de Nederlandse langlauf-selectie, heeft Dählie, in zijn tuin een onderdrukcamper staan. Teeling: ''s Avonds trekt hij de huisdeur achter zich dicht en overnacht hij in zijn camper.'

Het voordeel is dat het lichaam 's nachts in ruste rode bloedlichaampjes aanmaakt en het lichaam overdag kan trainen zonder last te hebben van de ijle lucht op grote hoogte. In Scandinavië kennelijk geen ongebruikelijke methode. Teeling kreeg ooit een folder in handen van een Fins hotel. 'Ze hadden een kamer in de aanbieding waarin je zogenaamd op een hoogte van drieduizend meter sliep en dan kon je overdag op zeeniveau trainen.'

Langlaufen is vooral in de Scandinavische landen en Italië een lucratieve bezigheid. Bij geruchte hoort Teeling vaak over EPO-gebruik in die landen, net als in het wielrennen onbevestigde verhalen. Toen de Noorse televisie bij Vrijman informeerde naar de verdachte dood van Vlaamse en Nederlandse wielrenners, kon hij niet nalaten de bal terug te kaatsen.

'Oké, er zaten ongetwijfeld EPO-gevallen bij. Maar ik heb fijntjes verwezen naar vijf dode Zweedse top-orienteering-langlaufers, een hele zware sport. Die zouden zijn overleden door een vreemd virus in het bos, iets met teken had het te maken. Tsja. Maar ook daar zijn sterke verdenkingen richting EPO.'

De skibond besloot vorig jaar oktober op bloeddoping te gaan controleren. Deze maand werden bij een zware wereldbekerwedstrijd in Japan twintig deelnemers bij lot aangewezen. Alle tests vielen negatief uit.

De geplaagde Dählie heeft al een paar keer vrijwillig zijn bloed laten prikken na grote overwinningen. Ook hij bleef onder de door de FIS getrokken grens. Maar daarmee zijn de geruchten de wereld nog niet uit. Nemen de langlaufers hun gezondheid in acht of zijn ze handig in het omzeilen van de tests?

Van wielrenners wordt wel beweerd dat ze aspirines slikken om hun bloed te verdunnen. Vrijman: 'Nemen ze in een koers acht aspirines mee, elk uur eentje. Anderen maken gebruik van vaatverwijderaars zoals foliumzuur. Levensgevaarlijk'

Triatlon, de driedubbele sport waar de leek al gauw gebruik van EPO zou vermoeden, lijkt schoon. Is ook schoon, zegt Vrijman. Bij dopingcontroles is nooit wat gevonden. Er is alleen wel eens een veteraan met een te hoge hormoonspiegel gepakt.

Triatleet Jan van der Marel: 'Het is een cleane wereld. De belangrijkste wedstrijden ter wereld, die van Hawaii en Zofingen, kennen een prijzengeld van enkele tienduizenden guldens. Dus waarom zou je je gezondheid daarvoor op spel zetten?' Van der Marel doet zelfs niet eens aan hoogtestages. 'Geen tijd voor, ik heb een volledige baan'.

De atletiek, en dan met name de marathon, is wel verdacht. De Belg Vincent Rousseau en de Ier John Treacy klagen over competitievervalsing. Hun beschuldigende vinger wijst naar Italië dat plotseling sterke marathonlopers produceerde. Ze werden begeleid door de medici Conconi en Ferrari, twee namen die in het wielrennen met EPO in verband worden gebracht.

Eind jaren tachtig (EPO was net ontdekt) liep Gelindo Bordin de stenen uit de straat om Olympisch- en wereldkampioen te worden Vrijman: 'Te bewijzen valt er niks, maar ik betwijfel het of hij schoon was. Ik denk dat hij een gebruiker van EPO was.'

Vrijman, die beweert dat sporters anoniem bij hem geregeld informeren naar nog onvindbare stimulantia, spreekt dan ook onomwonden van een EPO-plaag die de sport teistert. En hij heeft het dan vooral over wielrennen. 'Dat is toch van oudsher een sport waar gesnoept wordt.'

Terwijl Schattenberg alle ophef nogal overdreven vindt, wijst Vrijman erop dat ook de mindere goden ongeoorloofde methoden gebruiken. Zelfs voor de spreekwoordelijke kermiskoers volstaat een bruine boterham niet meer. 'Waar ben je dan mee bezig? EPO voor een iets sneller rondje rond de kerk'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden