Eindelijk staat Jan Smeekens echt op één

Eerste Nederlandse wereldtitel sprinten op de 500 meter

Jan Smeekens vierde in 2014 de olympisch titel op de 500 meter. Hij schaatste zelfs een ereronde. Maar hij bleek niet de winnaar. Smeekens nam het verlies als een vent. De beloning kwam vrijdag. Hij won de wereldtitel op de 500 meter, als eerste sprinter uit Nederland.

Jan Smeekens vliegt coach Jac Orie in de Armen nadat hij wereldkampioen op de 500 meter is geworden, als eerste Nederlander. Beeld ANP

Op twaalfduizendste van een seconde het olympische goud op de 500 meter missen. Na een fout op het scorebord, waardoor hij zich minutenlang de winnaar waande, inclusief een onterechte ereronde. Jan Smeekens beleefde het drie jaar geleden in Sotsji, in de Adler Arena. Niet hij, maar Michel Mulder werd er olympisch sprintkampioen.

Vrijdag, diep in het oosten van Azië, brak het moment aan om dat alles achter zich te laten. De gedrongen Smeekens werd de beste sprinter van de wereld. Sterker, hij werd als eerste Nederlander wereldkampioen op de 500 meter, op de dag dat de internationale schaatsunie ISU de competitie op de korste afstand van twee naar één race terugbracht. Sinds 1996 was de race altijd tweemaal verreden. De eindwinnaar werd bepaald na een optelsom.

Als de titel de afgelopen jaren ook al na een race was vergeven, was de erelijst van Smeekens (29) beduidend mooier geweest. 'Dan was ik tweemaal wereldkampioen en een keer olympisch kampioen geworden', rekende Smeekens in de eerste dagen van dit schaatsjaar voor, met een venijnig lachje op de mond.

In Sotsji werd hij in 2014 veroordeeld tot het zilver op de olympische 500 meter, omdat hij na de gewonnen eerste afstand alsnog werd geklopt door de net iets constantere Michel Mulder. In 2011 en 2013 verspeelde de kleine Sallander op dezelfde manier de hoofdprijs in Inzell en Sotsji. Hij stond na de eerste race beide keren bovenaan in het tussenklassement. Het werd telkens brons.

Vrijdag reed hij de snelste tijd in de achtste rit: 34,58. Vier races later kon hij de armen triomfantelijk in de lucht heffen. Prijs binnen, geen tergend stressvol tweede hoofdstuk te gaan. Geen pauze te overleven. Het was hem een lief ding waard.

Niet dat Smeekens veel geklaagd heeft over zijn olympische lotgevallen. Hij is een man die in stilte incasseert. Hij was de enige sprinter van Nederland, tot de Mulders (de tweeling Ronald en Michel), die zich ook serieus op het vak van 500-meterspecialist gingen storten. Nu wordt er wel eens geklaagd dat te veel jongeren zo graag de kortste afstand willen rijden.

Coach jac Orie vertelt Jan Smeekens dat hij geen olympisch goud heeft gewonnen, ook al gaf het scorebord dat aan. Beeld Klaas Jan van der Weij / VK

Voor zijn voorbeeldige gedrag had Smeekens in 2014 eigenlijk de sportman van het jaar moeten worden. Hoewel de fout op het scorebord al na 14 seconden werd gecorrigeerd, waande hij zich zeker twee minuten olympisch kampioen. In de euforie miste hij de wijziging, waarbij de '1' achter zijn naam in een '2' veranderde.

Coach Jac Orie moest het zijn pupil, die hij eerder een high-five had gegeven, vertellen. Na de ereronde. 'Het was alsof ik met een moker werd neergeramd. Ik dacht echt dat ik gewonnen had', vertelde hij later, toen hij voor de zoveelste keer gevraagd werd zijn verhaal over 'die twaalfduizendste seconde' te doen. Het kwam hem de strot uit. Maar hij deed het. Beheerst, in het besef dat sportiviteit bij sport hoort.

Hoe langer, hoe beter

Nederlandse titels bij WK afstanden (sinds 1996)

Mannen

500m 1

1.000m 4

1.500m 5

5.000m 16

10.000 17

Hoed af voor Michel Mulder

Zelfs in 2014 gooide en smeet hij niet met schaatsen of drinkbekers. Aan het eind van het jaar zei hij tegen de Volkskrant: 'Ik weet wat ik er zelf voor heb gedaan om zo ver te komen. Die andere jongens ook. Dan kan ik wel gaan lopen zeiken. Maar Michel Mulder heeft ervoor gereden en gewonnen. Dat is de sport. Zo sta ik erin. Ik kan wel gaan zitten janken en om me heen schoppen. Maar daar word ik niet beter van. Dat hoort niet bij het podium van de Olympische Spelen. Er kijken kinderen die een voorbeeld aan jou nemen. Ik ben een gifkikker op het ijs, maar als ik over de streep ben, is het uit mijn handen. Dan kan ik er niks meer aan doen.'

Vrijdag, precies drie jaar na het litteken van de Spelen van Sotsji, werd Smeekens wereldkampioen, met achthonderdste verschil ten opzichte van de Duitser Nico Ihle (34,58 om 34,66). Er was geen discussie mogelijk. Hij was de beste van de dag.

Hij vertelde over alle moeilijke dagen die hij na 2014 had doorgemaakt. 'Ik ben nu, uiteindelijk, toch hartstikke trots op mijn zilveren plak van toen. Nee, aan stoppen heb ik nooit gedacht. Daarvoor houd ik te veel van schaatsen. Maar die Spelen deden toch meer met me dan ik had verwacht. Vooral omdat het op zo'n klungelige manier is gegaan.

'In het begin ging het goed, maar uiteindelijk bleek ik er toch een tik van te hebben gehad. Dat merk je met schaatsen. Als je er geestelijk niet goed bij bent, dan lukt het technisch niet. Dan is het vechten tegen de bierkaai. Bij topsport luistert het nauw. Elke centimeter telt.'

Het misgelopen goud hield hem niet uit zijn slaap. Alleen deed het lichaam niet wat het moest doen. Zo kreeg hij met zijn nieuwe driepuntstart, met één hand aan het ijs, last van de rug. Hij moest zich twee seizoenen lang door 'diepe dalen' knokken. Maar zoiets leidt tot 'pieken', had hij zichzelf voorgehouden. Daarom hield hij vol.

In die dagen van zeurende rugpijn en een gefrustreerde kop werd hij bij de les gehouden door coach Orie. Die staat erom bekend sporters uit een diep dal weer boven te krijgen. Zo wonnen Mark Tuitert en Stefan Groothuis olympisch goud. Op dag één na de diepe wond van Sotsji, Smeekens was jarig, hield Orie hem voor dat er slechts vooruit werd gekeken. Hij zei: 'Wat geweest is, is geweest. We werken aan een nieuw plan.'

Smeekens moest als eerste in de wereld een 33'er gaan rijden op de 500 meter. Het wereldrecord was toen nog in handen van de Canadees Jeremy Wotherspoon met 34,03. Orie en Smeekens zagen mogelijkheden. Het kwam er niet van door een protesterend lichaam. De gedroomde rol van barrièrebreker (als eerste sub-34 gaan) was voor de Rus Pavel Koelizjnikov (33,98) die de voorbije twee jaar onverslaanbaar bleek.

Diens afwezigheid in Gangneung, als gevolg van een slepende liesblessure, opende de deur voor de ambities van Smeekens. Hij bewees in de wereldbeker een groeiende vorm, al was het nog niet groots. Pas in de olympische schaatsstad Gangneung bloeide Smeekens op. Orie stelde met secure metingen vast dat zijn pupil in dezelfde vorm verkeerde als in de dagen van Sotsji 2014. 'Let op Jan', zei hij over Smeekens.

Die maakte dat optimisme waar met een bijna vlekkeloze rit. Alleen bij het ingaan van de tweede bocht, jagend op de Japanner Hasegawa, zette hij de linkerschaats verkeerd neer. Het kostte hem nauwelijks snelheid.

Grijze haren

Na de huldiging moest hij toch nog een keer uitleggen of het goud van Gangneung een revanche voor Sotsji was geweest. 'Nee, elke wedstrijd is er een op zich. Ik heb nu een wereldtitel, fantastisch. Altijd van gedroomd, om überhaupt op het podium te staan. Als je bezig bent met een revanche voor Sotsji, dan gaat het niet lukken. Je moet het loslaten en opnieuw beginnen. Bouwen naar een nieuw hoogtepunt. Dan kun je niet leven met haatgevoelens. Dan moet je er vrede mee hebben en de knop omzetten.'

Zijn eerste grijze haren waren zichtbaar, daags voor zijn 30ste verjaardag. De wereldkampioen deed het af met een grap. 'Zolang ik niet kaal word, is het me prima.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.