EK voetbal

Eerst spugen en dan spelen. Er rust een taboe op stress voor de wedstrijd: ‘Ik schaam me niet meer’

Nederland - Oostenrijk, de volksliederen zijn gespeeld. De spelers mogen eindelijk echt het veld op. Wie oogt echt ontspannen. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Nederland - Oostenrijk, de volksliederen zijn gespeeld. De spelers mogen eindelijk echt het veld op. Wie oogt echt ontspannen.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Overgeven. Eigenlijk niet willen voetballen. Ook topvoetballers zijn bloednerveus voor een wedstrijd. Oranje is als hoogste podium de voedingsbodem voor spanning en stress.

Het kon Wesley Sneijder nooit gek genoeg zijn. ‘Twee miljard kijkers, zoals bij de finale van het WK in 2010. Een vol stadion. Heerlijk. Ik bleef altijd relaxt. Om mij heen zag ik vaak veel witte koppen.’ Waarom hij rustig bleef en anderen niet, waarom hij een grapje maakte en anderen weggedoken zaten in een hoek en nóg een keer naar het toilet gingen, weet hij ook niet precies.

Shakira stond nog heupwiegend haar liedje over Afrika te zingen toen ze hem moesten vragen naar binnen te komen voor het laatste woord van de trainer, voor de finale tegen Spanje. Sneijder: ‘Mijn analyse is dat creatieve spelers minder last hebben van spanning dan anderen, van verdedigers bijvoorbeeld die meer opdrachten krijgen.’ Hij geeft toe dat het psychologie van de koude grond is. Wie vol spanning was bij grote wedstrijden? ‘Van Bommel was bloednerveus voor de finale.’

Donderdag, voor de aftrap van Nederland - Oostenrijk: de catacomben. Frenkie de Jong draait de heupen los. Denzel Dumfries krijgt een laatste aanwijzing van assistent-trainer Dwight Lodeweges. Reserves lachen een beetje. Basisspelers zijn gefocust. Wout Weghorst loopt langs de rij en deelt bemoedigende tikjes uit. Zijn uitgestoken tong gaat heel snel op en neer. Iedereen is al totaal bezweet. Tijdens het volkslied staat de lange Weghorst in het midden. Met zijn handen trommelt hij op de schouders van Matthijs de Ligt en Marten de Roon.

Ongezonde wedstrijdspanning

Spanning? Wie weet. Wedstrijdspanning kan vreselijk zijn. Kees Jansma, jarenlang perschef van het Nederlands elftal, weet hoe gestrest sommigen waren. Ze hadden een bemoedigend woord nodig, lichte aandrang. Ze moesten soms letterlijk een zetje krijgen, de drempel van de kleedkamer over. Nee, namen noemt hij niet. Dat is privacy.

Het is ook wat. De wereld kijkt mee. Iedereen heeft een oordeel. Faalangst is het diepste gevoel van stress. Hoe groot is het gevolg van een fout? Weg loopbaan, jammer van het EK. Oud-international Ibrahim Afellay zei woensdag bij de NOS dat Lionel Messi, met wie hij voetbalde bij Barcelona, geregeld overgaf voor de wedstrijd. Messi, de allerbeste voetballer, overgeven? Van spanning? Ja dus. Het is bijna niet voor te stellen. Zelf kreeg Afellay nauwelijks een hap door de keel. Wedstrijdspanning.

Naast Afellay zat Marco van Basten in de studio. Die kon als voetballer aardig omgaan met stress op het veld. ‘Als speler was die spanning vaak de adrenaline die het mogelijk maakte grote inspanningen te leveren. Als trainer kostte die spanning me moeite.’ Hij stopte als trainer. Hij vond zichzelf niet goed genoeg en het trainersleven drukte mentaal te zwaar op hem. Mentaal begeleider Bouke de Boer: ‘Met Van Basten heb ik gewerkt. Die is echt van ver gekomen. En kijk hem nu eens zitten daar aan tafel, helemaal vrij in het hoofd.’

Stefan de Vrij grijpt naar het hoofd na het missen van een kopkans op de 3-0. Beeld
Stefan de Vrij grijpt naar het hoofd na het missen van een kopkans op de 3-0.

Wout Weghorst doet zijn uiterste best, donderdag, maar hij komt weinig aan de bal. Bondscoach Frank de Boer vervangt hem tijdens de tweede helft voor Donyell Malen, die meteen de beslissing forceert. Weghorst heeft een leven lang gedroomd van Oranje. Als ongeveer enige geloofde hij dat zoiets groots voor hem was weggelegd. Inmiddels staat hij vier duels op rij in de basis, met twee goals. Hij heeft een team om zich geformeerd, met onder anderen een fysiotherapeut en een voedingsdeskundige. Hij werkte met een volleybaltrainer aan zijn kopwerk. Oud-voetballer Simon Cziommer begeleidt hem bijna elke dag en ja, er is dus ook een performance-coach die mentale blokkades probeert op te heffen, Remco Visscher. Cziommer had gewild dat hij vroeger dergelijke begeleiding had meegemaakt, want hij had soms last van ‘onwijze spanning. Ik wist ook niet altijd wat ik moest doen.’

Ook tijdens het toernooi heeft Weghorst veel contact met zijn team. Zo krijgt hij ‘geknipte’ momenten toegestuurd, zodat hij zijn acties kan analyseren. Zijn kopspel bijvoorbeeld is de laatste tijd verbeterd, en dat was ook een mentale kwestie. Soms was hij gewoon te gretig, dan liep hij te snel naar de bal. Even wachten is dan beter, om positie te kiezen.

Hans van Breukelen

Hans van Breukelen, doelman van de ploeg die de Europese titel won in 1988, oogde vaak gestrest. Hij zegt dat het wel meeviel met de spanning: ‘Ik was vooral gefocust, visualiseerde de aankomende wedstrijd verschillende keren, dacht aan allerlei mogelijke spelmomenten, waardoor ik goed voorbereid en met zelfvertrouwen het veld opstapte. Ik wilde graag als winnaar het veld verlaten. Daardoor maakte ik misschien wel eens een gespannen of overspannen indruk.’ Hij deed het vooral zelf.

Meer dan vroeger proberen spelers van spanning af te geraken, door professionele hulp in te schakelen. De mentale begeleider heeft allang zijn entree gemaakt in het voetbal, ondanks het macho-imago van de sport. Bouke de Boer werkt met meerdere spelers, onder wie Stefan de Vrij. Ook typische spanning voor en rond wedstrijden krijgt volop aandacht. Met De Vrij hield hij vele sessies, in het besef dat ‘alles onderdeel is van een persoonlijk proces.’

De Boer praat over het autonome zenuwstelsel waarin alle trauma’s zijn opgeslagen, ook ontregelende emoties als overgeven, spanning of zweten. Overal zijn uitgebreide trainingen voor. Zo zweert hij bij koudetrainingen, met de ijsbaden van Wim Hof, bij meditatie of ademhalingsoefeningen. ‘Je raakt dan de pijn in het lichaam kwijt. Je weet niet wat je overkomt. Er komen soms hele trauma’s naar buiten.’

‘Stefan de Vrij was te lief’

Een mens die beter in balans is, blijft rustiger als het spannend wordt en presteert beter. ‘Stefan was te lief, te vriendelijk, te bescheiden.’ De Boer praat over moederszonen, rustig en stil, en vaderszonen, veel drukker en impulsief. Louis van Gaal en Weghorst zijn echte vaderszonen. ‘Stefan is een typische moederszoon. Zij kunnen minder makkelijk omgaan met mannelijke agressievormen.’

Dat was een probleem voor een stoere verdediger in Italië. Hij moest van zich leren afbijten, op natuurlijke wijze. Het gevaar van overcompensatie lag op de loer. Bouke de Boer liet hem onder meer bokstraining doen. Hij heeft trouwens de hele familie begeleid, waarvan de ouders op niet zulke fijne wijze uit elkaar gingen. ‘Vader en moeder zaten weer in hetzelfde vliegtuig naar de kampioenswedstrijd van Internazionale. Dat is prachtig, toch?’

De Vrij stelt nu in balans te zijn. ‘Ik heb altijd normale spanning, en de belangen zijn de ene keer hoger dan de andere keer. Iedere voetballer doet bepaalde dingen als voorbereiding, om klaar te zijn. Een bepaalde spanning is ook goed; dat je beseft wat er op het spel staat en daarvoor het maximale geeft.’ Heeft hij geen angst? ‘Nee, de uitdaging is juist heel mooi om jezelf op het hoogste platform te laten zien, als heel Europa kijkt, tegen de beste spelers van andere landen.’

Willem Janssen, routinier van FC Utrecht, had vreselijke last van spanning en faalangst. Zware benen, in het begin van zijn loopbaan. Overgeven voor de wedstrijd, bijna elke week. Het ergst was het een keer bij VV Capelle. Daarover vertelde hij in een stuk van de Correspondent. Hij had het altijd het zwaarst in wedstrijden die zijn club moest winnen. Hij leerde zichzelf aan dat, als het toilet weinig privacy bood, hij de wc doortrok op het moment van overgeven.

Het onderwerp is nog steeds een beetje taboe. ‘Terwijl ik heb gemerkt dat het veel fijner is als je je openstelt. Ik merk dat mentale begeleiding langzaam is geaccepteerd in het voetbal. Vaak zijn het nog jonge spelers die zeggen dat ze geen hulp nodig hebben.’ Zelf nam hij lessen, onder meer bij Joost Leenders van de Talentenacademie. Hij leerde doelen stellen, kleinere doelen. Niet bang zijn voor een fout, maar het aantal goede passes tellen, bijvoorbeeld. Hij leerde zichzelf relativeren. ‘Ik schaam me niet meer. Anderzijds heb ik die spanning ook nodig, om scherp te zijn. Ik moet nog steeds kokhalzen voor een wedstrijd. Dat hoort bij mij. Maar het meest heftige is eraf.’

Oranje moet beter, Oranje kan beter

In het toernooi groeien, is het motto van Oranje, dat na de plaatsing voor de achtste finales van het EK beseft dat beter spel noodzakelijk is om echt ver te geraken.

‘We moeten onszelf blijven ontwikkelen’, aldus verdediger Daley Blind. En Matthijs de Ligt, over de kritiek die hij kreeg van Marco van Basten, door hem ‘meneer Van Basten’ genoemd: ‘Het motto is: ook al gaat het goed, het kan altijd beter.’ En ook: ‘We zijn groeiende en begrijpen het systeem beter. We hebben vertrouwen in onze manier van spelen.’ Kritiek op het spel kan hij goed hebben. ‘Alleen hosanna is ook niet goed. Kritiek maakt ons nog scherper.’

De Boer weet nog niet zeker hoeveel wisselingen hij doorvoert in de ploeg voor maandag, tegen Noord-Macedonië. Vermoedelijk blijft hij wel bij het spelsysteem, ingevuld mogelijk met een paar andere namen. De Boer toonde zich tevreden, over de instelling en over de verdediging die weinig kansen weggaf. In balbezit moet het spel beter en kan het veel beter. ‘Als we de bal veroverden, waren we hem ook weer snel kwijt. Dat is on-Nederlands.’ De Boer wimpelde kritiek op spelers simpel af. Memphis Depay niet zo goed? ‘Hij benut een penalty en geeft de voor-assist op 2-0. Hij weet ook dat het beter kan. We maken stappen. Als het er echt om gaat, is hij hopelijk de grote man.’

Zo is dat het thema: beter worden, zodat Oranje in de achtste finales, zondag 27 juni om 18.00 uur in Boedapest, een gevreesd tegenstander is van wie dan ook. Daley Blind: ‘Ik denk dat geen land graag tegen Nederland speelt.’

Kijken als een kenner

Waar moet je dit EK op letten? In Kijken als een kenner maakt voetbaljournalist Sam Planting van elke kijker een expert. Ontdek de elf spelers die de tactiek van hun land bepalen – en hoe het moderne voetbal wordt gespeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden