Een heftig gevoel van traditie

'Het was alsof ik een rol speelde in een film van Fellini.' Gerard Nijboer werd in 1982 op het 'klassieke' parkoers van 1896 Europees marathonkampioen....

D E MYTHE wil dat Pheiddipides van uitputting bezweek toen hij na veertig kilometer lopen in Athene aankwam om over de slag van Marathon te berichten. Thomas Yiannikis, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Athene, acht bewezen dat het Griekse leger beroepslopers in dienst had. Ze moesten, meestal in volle wapenrusting, contact houden met Athene en het bericht van nederlaag of triomf overbrengen.

Vast staat dat een loper met de naam Pheidippides of Fidipides, in 490 voor Christus de opdracht kreeg naar Sparta te lopen, een afstand van 250 kilometer, om hulp te recruteren voor het Griekse leger dat voor de eerste maal in de de geschiedenis met een invasie vanuit Azië werd geconfronteerd. In drie dagen waren 2000 Griekse krijgers ter plaatse maar de heroïsche slag om Marathon was al gewonnen en de Spartanen konden nog slechts 'eer betonen aan de lijken van hun landgenoten'.

De missie van Pheiddipides was dus zinloos geweest, maar werd geboekstaafd door Herodotus en andere, minder poëtische Griekse geschiedschrijvers. Dat Pheiddipides ook degene was, wiens hart bleef stilstaan nadat hij veertig kilometer had hardgelopen en in Athene de Griekse triomf had gemeld, is nooit bewezen. Twee andere namen komen in de annalen van onder meer Pausanias voor. Pheidippides zou een rustpauze hebben genomen toen dorpsvrouwen hem halverwege 'Stamata' toeriepen. Nog steeds bestaat een dorp met die naam, het woord betekent gewoon 'stop'. Pheidippides zou er 'heldere wijn of Attisch water' zijn toegediend. Zijn laatste halte was Psychikon (ziel), nabij Athene. Zijn ziel 'verdween' daar van uitputting.

Gerard Nijboer, van marathonloper bondscoach geworden, maar nog steeds de Drentse nuchterheid zelve: 'Ik kwam daar natuurlijk op de eerste plaats om een kampioenschap te lopen. Het ging mij altijd om de grote kampioenschappen. Je ziet het bij dit WK ook weer. Of het nu om de 800 meter of de marathon gaat, het is een toernooi, niet zo maar een Grand Prix-wedstrijd of een geënsceneerde marathon. Ik heb dat in mijn hart nooit geapprecieerd, al die eendaagse wedstrijden met hazen en vooropgezetheid. Het mooie van sport en van de marathon is de onvoorspelbaarheid, het alleen zijn en het alléén vechten tegen de uitputting en de tegenstanders.'

Nijboer zat in 1982, vlak voordat de Europese titel betwist zou worden, op het erf van een boer in het gehucht Marathon. Bondscoach Verhoorn, een regelaar bij uitstek, had zoals wel vaker in een mum van tijd de benodigde contacten gelegd. Hij wilde zijn lopers (ook Carla Beurskens en Cor Vriend behoorden tot het gezelschap) met het vooruitzicht van een hete martelgang zo lang mogelijk in de luwte laten.

Het gastvrije Griekse gezin, bij wie het gezelschap zich voorbereidde, begreep er niets van. Volgens de matrones des huizes kon Nijboer toch op z'n minst nog een glas retzina of een paar koppen sterke koffie drinken.

Het was alsof de oude marathonhistorie herleefde. Spiridon Louis had onderweg wijn genomen, de Engelsman Flack nuttigde cognac. In 1896 dus; 86 jaar later hadden die eenvoudige Grieken op hun erf nog steeds geen idee. De marathon was intussen een professie geworden, vooral dankzij de vervloekte Amerikanen, die Griekenland later het eeuwfeest van de moderne Olympische Spelen zouden ontnemen.

0G EDURENDE een aantal jaren probeerde Athene, op het oude parkoers zoals dat dit weekeinde wordt belopen, een marathon met internationale allure te organiseren. Maar de wereld bleek té verzakelijkt. Griekenland kon niet de prijzengelden en premies bieden die in New York of Londen gangbaar waren. De idee van nieuwe glorie werd verlaten en sindsdien had Athene nog alleen een 'volksmarathon' op het oude parkoers. In het gedenkboek wordt J. Van Rrihajhoven als een van de winnaars (in 1989) vermeld. De juiste naam is Jan van Rijthoven. Een soort opvolger van Gerard Nijboer dus.

Het duurde vijftien jaar voordat op het parkoers van 1896 weer een titelmarathon gelopen zou worden. Athene heeft er alles aan gedaan, vooral ook met het oog op de Olympische kandidatuur voor 2004, om de historie te actualiseren. Prof Yiannikis verrichtte nieuw bronnenonderzoek, er verschenen twee boeken en in het dagelijks programmablad wordt telkens weer de oude marathonroute afgedrukt. Donderdag werd op de perstribune, als betrof het wereldnieuws, een speciaal bulletin uitgereikt met de geruststellende boodschap: 'Er zal tijdens de marathons voor vrouwen, zaterdag, en mannen, zondag, geen verkeer op de route worden toegelaten.'

Het worden dus, helaas, ordentelijke en degelijke bewaakte marathons. De tegenstelling met augustus 1982 zal enorm zijn, laat staan die met april 1896, volgens de overlevering de maand waarin de eerste officiële marathon werd gelopen. Nauwelijks bekend is dat al voor het begin van de Olympische Spelen in 1896, twee 'Wedlopen van Marathon' waren gehouden, de eerste op 10 maaart.

Op die datum vond het nationaal kampioenschap plaats en de winnaar, Harilios Vassilakos, een student uit Lakonia, mocht zich zeker wanen van Olympische deelname. Maar de definitieve Griekse ploeg van zes lopers zou pas twee weken later worden samengesteld, na een speciale kwalificatierace. Naar huidige maatstaven was dat natuurlijk een volstrekt idiote kwalificatieprocedure. Thans schrijft de leer van de marathon voor dat een atleet die op niveau wil presteren hooguit twee of drie marathons per jaar mag volbrengen.

Op 25 maart 1896 liep Spiridon Louis zijn eerste 'marathon', het Griekse woord voor venkelveld. De lopers waren geworven door advertenties in de kranten en aanplakbiljetten op Atheense muren. Louis was een ervaren loper, evenals zijn verre voorganger Pheidippides een loper van beroep.

Het water voor het destijds nogal achterlijke Athene moest komen uit Amourrousion, tegenwoordig de buitenwijk Maroussi. Louis zou dagelijks met water vanuit zijn geboortedorp naar Athene zijn gesjouwd, een afstand van dertig kilometer. In Maroussi staat het nieuwe Olympisch complex waar zich nu de wereldkampioenschappen atletiek afspelen. Het werd in gebruik genomen in 1982 en is vernoemd naar Spiridon Louis.

0L OUIS arriveerde op 10 maart 1896, tijdens die tweede marathon op het oude parkoers, in de achterhoede. Hij leek met zijn zeventiende plaats tussen 36 lopers geen schijn van kans te hebben op Olympische selectie. Maar hij had het geluk als soldaat gediend te hebben onder de burgemeester van Athene, een man met de prachtige naam Papadiamantopoulos, en die kende zijn kwaliteiten. Louis was ver achter D. Deliyannis (3.03.05) binnen gekomen maar 'vader diamant' drong bij het Grieks Olympisch comité zo volhardend aan, dat Spiridon alsnog in de ploeg werd opgenomen. Een duidelijk en laakbaar geval van nepotisme dus.

Maar Louis won na bittere strijd de Olympische marathon en werd een legende. Nog steeds kent het Grieks de uitdrukking 'een Louis doen'. Het betekent zoiets als: snel afwerken en dan achter de horizon verdwijnen.' De marathon als misdaad.

Vorige week werd het schitterende marmeren, hoefijzervormige Panathinaikon-stadion voor de openingsceremonie van de zesde wereldkampioenschappen bevolkt door 70 duizend Grieken. Het is vreemd te bedenken dat 101 jaar geleden evenveel en misschien nog meer toeschouwers de gaanderijen bezetten.

Opgravingen van de Duitser Ernst Ziller hadden in 1869 de fundamenten blootgelegd van het oorspronkelijk Olympisch stadion dat rond 330 voor Christus gebouwd zou zijn. Het verving toen een nederige accommodatie in het gehucht Echelides waar tot dan toe de Panatheense Spelen werden gehouden. Het oorpsronkelijke Panathinaikon-stadion werd gefinancierd door de Atheense maecenas Eudemias. Eeuwen later, na de opgravingen, bekostigde de in Amerika rijk geworden weldoener Aviroff de reconstructie van het stadion zoals het er nu nog steeds in marmer bijligt. Alleen de 'Arc de Triomph' verdween en keerde pas voor de wereldkampioenschappen van 1997 terug. Maar nu in boardkarton. Anachronisme en symbool zijn beide Griekse woorden.

Nijboer: 'Ik wilde niet in eerste instantie naar de EK van Athene vanwege de historische achtergrond. Ik wilde presteren. Maar onwillekeurig werd de betekenis van Athene groter. Vooral na afloop ging ik dat voelen. Athene kreeg, hoe meer ik erover las, een geweldige impact. Maar de ervaring op zich was natuurlijk ook heel bijzonder. Niet te vergelijken met enige marathon. Het gedrang, overstekende grootmoeders met hun kind, een bus die plotseling dwars op het parkoers stond, mensen die je een olijftak wilden geven. Ik was al het een en ander gewend, in Amsterdam, Moskou en New York, maar dit was wel heel apart. Onvergetelijk. Alsof ik een rol speelde in een Fellini-film. Op het moment zelf, als loper denk je er iets anders over, want al die toeschouwers stonden zo dicht op het parkoers en waren je meer tot last. Maar achteraf was het fantastisch.

Het verrassend mooie negentiende eeuwse proza van de verslaggever Babis Anninou laat zien hoe heftig het gevoel voor traditie in Athene opkwam, nadat de Fransman Bréal, een hoogleraar aan de Universiteit van Sorbonne, zijn vriend Pierre de Coubertin had voorgesteld een 'Marathonrace' in het eerste Olympische programma op te nemen. In ruim een eeuw is minder veranderd dan dikwijls wordt verondersteld.

'Al vroeg in de morgen is er een ongewone drukte en koortsachtige verwachting. De dichtheid van de massa bij de kantoren van de Olympische raad is onbeschrijflijk. Maar op straat, vooral in de Stadionstraat, wordt het moeilijk zich een weg te banen. De reden is de kaartverkoop. Speciaal voor deze dag waren de prijzen verlaagd, zodat ook onze gewone landgenoten konden toeschouwen. Het werd een morgen van duwen en ellebogenwerk.

Zij die het ongeluk hadden op deze historische dag het Panathinaikon-stadion niet te kunnen betreden, misten een blik van ongekende grandeur. Een oneindige vloed van mensen overspoelde het stadion en in die compactheid fleurden alleen de uniformen van de aangestelde officiëlen die de vloed moesten beteugelen. Zelfs op de heuvel Ardettos, die zich boven het stadion verheft, verdringt zich een enorme massa.

Naar schatting 70.000 mensen stroomden op deze dag het stadion binnen. En overal verdrongen zich mensen om zich nog toegang te verschaffen. Op de Herodes Attica-straat konden de bewakers nauwelijks de orde handhaven. De menigtes werden groter en groter. De belangstellenden stonden tot op de Kiffisialaan en in dichte drommen bij de Rizarios-school, waar de komst van de eerste loper met een geweerschot zou worden aangekondigd.'

0D IE EERSTE LOPER was Spiridon Louis. Gerard Nijboer over de marathon van Athene die hij 86 jaar later won: 'Ik wist dat er enthousiasme zou zijn, maar zo'n hysterie had ik niet verwacht. Grieken hebben een groot ego, ik kan me achteraf voorstellen hoe ze in 1896 de overwinning van Louis hebben gevierd.

Velen hadden zich voor deze wedloop aangemeld maar de meesten trokken zich terug, uit angst. De overblijvende 25 lopers gingen, in gezelschap van het Olympisch comité, naar Marathon en brachten daar de nacht door. Rond twee uur in de middag op de volgende dag werden ze in twee rijen opgesteld, waarbij hun positie was bepaald door loting. Dichtbij het plein Marathon waar de lopers vertrokken, hield majoor Papadiamantopoulos een korte toespraak en na een pistoolschot zetten zich de lopers in gang. Ze werden gevolgd door fietsers, officieel aangewezen doktoren en verpleegsters die zich dienden te ontfermen over de uitgeputten.

Nijboer, die morgen co-commentator voor de NOS is, en nog steeds behept met een gezond relativeringsvermogen: 'Toen ik me in 1982 voorbereidde, was Marathon een dorp waar je hooguit een paar boeren en egels tegenkwam. Nu hebben ze er een klein marmeren stadion neergezet. Ik ben er geweest en ik vind het decadent. Niet omdat ik alle moderniteiten verafschuw, zeker niet. Het is wat mij betreft goed dat er nu 60.000 dollar staat op een wereldtitel. Je moet als atleet tenslotte je kop boven water kunnen houden.'

Een onvergetelijk moment in de marathon van 1982 was de abrupte stilstand van Nijboer na de 35ste kilometer. Carla Beurskens was door maagkrampen al eerder teruggevallen en Nijboer kwam nu ook tot volledige stilstand.

Hij boog zich voorover en enkele momenten lang leek zich een Griekse tragedie te voltrekken. De toenmalige Europees recordhouder bleek echter alleen maar een veter te hoeven strikken. Het kostte hem vele seconden voorsprong op de Belgen Parmentier en Lismont, maar hij ijlde voort en bereikte als eerste het Panathinaikon-stadion.

Gaston Roelants was achter Ron Hill tweede geworden bij de EK van 1969, Griekenland bukte sinds kort onder het kolonelsregime. In het programmaboek werd luide de Brit Adcocks bejubeld. Hij had, begin 1969, een verbijsterend parkoersrecord van 2.11,07 gevestigd.

Maar een half jaar later regende het niet en dwong de hitte Adcocks tot opgave. Twee andere Britten kwamen op het podium en Adcocks werd vergeten. Maar zijn herinneringen zijn niet weg: 'Ik ben nog steeds trots op mijn record. De historie van de marathon zette me in 1969 aan om het uiterste van mezelf te geven. De Olympisch winnaar van 1968, de Ethiopiër Mamo Wolde, was erbij, de Japanner Kimihara behoorde tot de favorieten, twee Turken waren geweldig gevaarlijk. Maar ik kon ze allen bedwingen.' Het treurige was dat Adcocks een paar maanden later, als grote favoriet voor de Europese titel, bevangen werd door de hitte en tot opgave gedwongen.

'Pas toen het Engelse koningshuis in 1908 vanuit Windsor Castle de Olympische marathon wilde zien en de route dus aangepast moest worden, kreeg de loop van Spiridon Louis de officiële afstand van 42.195 meter. Nijboer: 'In een marathon als van Athene raak je bijna in trance. Je keert in jezelf terug, je weet niet meer waar je bent, je moet je met die zware en saaie glooiingen van alles afsluiten, anders word je knettergek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden