Een ballon met het effect van een bom

Het borrelt en het bruist in het betaald voetbal. Nederland is te klein geworden voor Ajax, PSV en Feyenoord. Voorzitter Van Raaij van PSV kondigde aan in 2002 de Nederlandse competitie te verlaten....

'VIER JAAR geleden', zegt PSV-woordvoerder Pedro Salazar-Hewitt, 'kwam onze voorzitter met het idee van een Benelux-competitie. Iedereen verklaarde hem voor gek. Maar wanneer we toen die stap hadden gezet, hadden we nu Van Nistelrooy twee jaar langer vast kunnen houden. En dan was Zenden niet op zijn twintigste naar Barcelona gegaan, maar op zijn 24ste. Dan had ons publiek langer van deze topspelers kunnen genieten.'

Zo gaat dat met visionaire geesten, ook in het voetbal. Krijgen ze eindelijk gelijk, is het alweer te laat. De Benelux-competitie, zegt Salazar-Hewitt, is nu een gepasseerd station. Te klein concept; de honden blaffen, de karavaan trekt verder.

En dus lanceerde voorzitter Harry van Raaij begin januari zijn volgende plan. PSV gaat over twee jaar de Nederlandse competitie verlaten, en treedt met de topclubs uit Nederland, Schotland, België, Portugal, Zweden, Denemarken, Noorwegen en wie weet Griekenland aan in de Atlantic League - naamsponsors van harte welkom, mits voorzien van afschuwelijk veel geld.

Een tv-markt van boven de vijftig miljoen kijkers, vergelijkbaar met die in de grote voetballanden Italië, Spanje, Engeland, Duitsland en Frankrijk. Meer inkomsten, de mogelijkheid om topspelers aan te trekken en vast te houden en enigszins te concurreren met de Manchester Uniteds, Barcelona's en Juventussen van deze wereld: het is de enige mogelijkheid waarop de clubs in de kleine voetballanden kunnen overleven, meent Van Raaij.

'De economisch machtige topclubs zullen het winnen van allerlei juridische regeltjes', verkondigde hij. 'Er is geen ontkomen meer aan.' Er is niet eens meer een keuzemogelijkheid, volgens de voorzitter. 'De toekomst ligt bij de televisie, met of zonder UEFA.'

Die laatste woorden waren veelzeggend. Want achter de razendsnelle veranderingen in het internationale voetbal gaat een genadeloos gevecht om de macht schuil tussen bonden (de Europese voetbalbond UEFA, de wereldvoetbalbond FIFA) en de grote clubs. De laatsten zien zichzelf steeds meer als multinationals in entertainment, die door de bureaucratisch en star denkende bonden worden gehinderd in hun expansieplannen.

De afgelopen week waarschuwde FIFA-baas Blatter nog de clubs die overwogen 'zijn' competities te verlaten. Maar 0.01 procent van alle voetballers ter wereld is prof, zei Blatter. De overige 99,99 procent, vond hij, heeft ook recht op een deel van de inkomsten die uit sponsoring en tv-rechten naar het voetbal vloeien.

Maar de clubs hebben geen boodschap aan dergelijk filantropisch gezeur. Voor hen en vooral voor hun aandeelhouders telt slechts dat de inkomsten omhoog moeten, alsmaar omhoog, om de internationale ratrace bij te kunnen houden. Want wie achter raakt op de begrotings-ranglijst, gaat onherroepelijk ook sportief naar beneden en dreigt zodoende in een neerwaartse spiraal terecht te komen waaruit geen ontsnappen meer mogelijk is.

De grote Nederlandse clubs zitten al in die spiraal, en willen eruit. Dus als het aan Van Raaij ligt nog een paar keer, en dan nooit meer: Den Bosch-PSV, Feyenoord-Roda, Ajax-Cambuur. Voorbij, voorbij, o en voorgoed voorbij.

Of toch niet?

'Ze moeten wel', zegt marketingdeskundige Hans Schraders. 'Het is vijf voor twaalf voor het Nederlandse voetbal. De topclubs moeten aan schaalvergroting doen, dat is voor mij geen vraag. De omzetten van de clubs moeten omhoog. Ik geloof heilig in een Europese competitie, al zal die naar mijn mening niet voor 2005 tot stand komen.'

Zijn collega Frank van de Wall Bake ziet daarentegen in alle internationale plannen helemaal niets. 'Ik geloof totaal niet in een Atlantic League, of hoe een competitie met Schotten, Belgen, Nederlanders, Portugezen, Scandinaviërs of Grieken ook moet heten. De clubs zullen vervreemden van hun fans als ze tegen Molde, Motherwell of Panathinaikos spelen. De fan wil ook herkenbare spelers bij de tegenpartij.'

Voorlopig hoeft de fan zich wat dat betreft nog geen al te grote zorgen te maken, lijkt het. Want ondanks van Raaij's strijdlustige woorden, wordt de soep niet zo heet gegeten als hij hem opdiende. Het is voorlopig nog volstrekt onduidelijk hoe een tweede Europese liga eruit zou komen te zien, en of de deelnemende clubs inderdaad hun eigen competities zullen verlaten. Feyenoord-voorzitter Van den Herik bijvoorbeeld, is daar tegen.

'De Nederlandse topclubs zullen meer planmatig te werk moeten gaan', klaagt Hans Schraders. 'Nu roept de een dat er een Europese topliga komt, zegt Van Raaij dat PSV in 2002 uit de competitie stapt, weer een ander is wel in voor een competitie met Scandinavië. Het lijkt wel of ze allemaal iets willen roepen. Er wordt heel weinig gestructureerd naar een punt toegewerkt. En dat is dringend nodig wil je in de toekomst nog een rol spelen. Clubs als PSV en Feyenoord moeten toe naar jaarbegrotingen van 150 miljoen gulden.'

De chaos in de plannenmakerij maakt het voor de buitenstaander allemaal wel een stuk leuker. Zelfs binnen de clubs wordt niet met één stem gesproken. 'Dat PSV de Nederlandse competitie gaat verlaten, is een van de opties', zegt Salazar-Hewitt. 'Maar er zijn natuurlijk ook alternatieven denkbaar, andere formules, waarbinnen we wel deel blijven uitmaken van de Telecompetitie. Van Raaij heeft het alleen zo scherp gesteld, en er een datum aan vastgeplakt, om aan te geven dat we haast hebben, dat er geen tijd meer is te verliezen. Na jarenlang gepraat dat nergens toe leidde, moest er druk op de ketel komen.'

Van Raaijs bommetje had meer effect dan de voorzitter had durven hopen. In de Engelse pers werd hij zelfs afgeschilderd als een revolutionair, wiens ideeën in het voetbal minstens zo'n aardbeving zullen veroorzaken als het Bosman-arrest.

D E UEFA houdt zich voorlopig op de vlakte. 'Wij zien eventuele plannen met nieuwsgierigheid tegemoet', zegt een woordvoerster. 'Voorlopig zijn we alleen op de hoogte van wat er speelt uit de kranten, maar de UEFA staat open voor elke suggestie. Vorig jaar hebben we laten zien dat we niet per definitie tegen veranderingen zijn en dat we die ook snel kunnen doorvoeren.'

De UEFA staat onder druk. Twee jaar geleden bezweek de bond al onder de pressie van de G14, veertien grote Europese clubs, die dreigden zelfstandig door te gaan onder de paraplu van het mediaconglomeraat Media Partners. De bond paste haastig het format van de Champions League aan bij de wensen van de clubs om de desertie te voorkomen. Ongetwijfeld heeft Van Raaij (ook PSV behoort tot de G14) dat scenario nog maar weer eens uit de kast gehaald. Een beetje dreigen kan geen kwaad, moet de preses hebben gedacht.

De vruchtbaarste grond voor Van Raaijs zaaisel bleek zich in Schotland te bevinden. Daar verkeren Glasgow Rangers en Celtic in nog nijpender omstandigheden dan Ajax, PSV en Feyenoord in Nederland: hun nationale achterban is slechts vijf miljoen zielen groot. 'Binnen vijf jaar moeten we met een gezamenlijke competitie komen', zei Celtic-voorzitter Allan MacDonald. 'Alleen dan kunnen we ook per club vijftig miljoen aan televisiegelden opeisen. Voor topclubs uit Schotland, Nederland, België en Portugal is zonder een gezamenlijke competitie op langere termijn geen toekomst.'

Omvorming van het bekertoernooi van de UEFA Cup in een UEFA League, min of meer analoog aan de Champions League, lijkt voorlopig de meest realistische optie, meer dan een Atlantic League met ploegen die allemaal uit hun nationale competitie zijn getreden. De Scottish Premier League (SPL), de twee jaar geleden verzelfstandigde hoogste Schotse voetbaldivisie, besloot vorige week gedetailleerde plannen voor een dergelijke omvorming te gaan ontwikkelen en die op korte termijn aan de UEFA te zullen voorleggen.

'We willen voorop lopen in de huidige discussie', zegt Martin Cryans van de SPL. En die discussie gaat in Schotland al niet langer over de vraag of er een internationale liga moet komen, maar in welke vorm dat zal gebeuren. 'Het is de vraag of de Schotse voetballiefhebber het vertrek van Rangers en Celtic uit de Schotse competitie zou accepteren. Vinden ze een duel tegen de nummer drie van Portugal of, met alle respect, de nummer twee van Nederland interessanter dan Celtic-Hearts of Rangers-Aberdeen? Ik weet het niet. Of eigenlijk weet ik het ook wel.'

Van de Wall Bake weet het ook wel. 'Het bestaansrecht van een competitie is ook afhankelijk van de onderkant. Dat is de vijver waaruit je vist. Stap je uit die competitie, dan raakt de pijplijn verstopt en zal de aanvoer op een gegeven moment stokken. Een competitie kan alleen bloeien bij voldoende toevoer.'

Bovendien past de Nederlandse topclubs wat meer bescheidenheid, vindt Van de Wall Bake. 'Het is logisch dat ze ambitieus zijn, dat ze streven naar etageverhoging, maar dit is niet bepaald het moment om te zeggen dat ze de eredivisie zijn ontstegen. PSV verliest van NEC! Waar hebben ze het over? Laat ze eerst eens zorgen dat ze een product hebben dat in een grotere markt thuishoort.'

De KNVB zet voorlopig in op de en-en-optie: grote clubs in een nationale en internationale competitie. 'Het borrelt en bruist', zegt woordvoerder Rob de Leede. 'Van Raaij heeft een ballonnetje opgelaten, maar hoe het voetballandschap er over vijf jaar zal uitzien, weet geen mens. Het enige dat vaststaat is dat er zeer ingrijpende veranderingen zullen plaatsvinden en dat we als KNVB in hetzelfde bootje zitten en dus mee zullen moeten met de ontwikkelingen. En daarin streven we er in elk geval naar de grote clubs ook binnen de nationale competitie te houden.'

Voor het gemak zit Harry van Raaij in het bestuur Betaald Voetbal van de bond, zodat hij het nieuwe beleidsplan van de bond mede kan helpen formuleren en vormgeven met het belang van PSV in zijn achterhoofd. Van twee petten is in de Nederlandse voetballerij nog nooit iemand geschrokken.

Jan Timmer, voormalig Philips-topman en tegenwoordig president-commissaris van PSV NV, verklaarde vorige maand nog dat in zijn visie UEFA en FIFA - laat staan de kleine KNVB - zouden gaan 'bezwijken onder de druk van de clubs. Alle grote clubs in Europa zijn ondernemingen geworden en ontwikkelen zich volgens economische wetten. Daar is geen stoppen aan.'

Maar toepassing van alle economische wetten ter wereld leidt nog niet tot een duidelijk beeld van hoe de voetbalwereld zich de komende jaren zal ontwikkelen. Ook al omdat de voetbalconsument een onzekere factor is. 'Die Atlantic League, of die UEFA League, zal hoe dan ook een eyeball league worden', zegt SPL's Cryans. 'Hij zal alleen succesvol zijn als de tv-kijker krijgt wat hij wil.' En wat wil-ie, de onberekenbare couch potato met zijn gevaarlijke zapper?

'Voor die Atlantische Liga krijg je geen Real Madrid', zegt Van de Wall Bake, 'en ook geen Manchester United en Barcelona, want die zitten in een nog hogere competitie. De belangrijkste tv-stations zullen zich primair richten op dat hoogste niveau. Van Raaij krijgt dus uiteindelijk niet de gelden los die hem in de ogen staan geschreven.

'Bovendien, zelfs in de Champions League dalen de kijkcijfers. Twee jaar geleden bestond de toptien van tv-programma's alleen uit voetbalwedstrijden. Nu is het Big Brother, Dodenherdenking, enzovoorts.'

'Natuurlijk is PSV-Willem II niet minder interessant dan PSV-Malmö', zegt PSV's Salazar-Hewitt. 'Maar die laatste wedstrijd is wel interessant voor de Nederlandse en voor de Zweedse markt, plus voor landen die een samenvatting van wedstrijden uit de Atlantic League uitzenden. Dat is het verschil. Je markt wordt tien keer groter.'

H OE DE internationalisering van de competities er op langere termijn zal uitzien, is volstrekt onduidelijk. Binnen de Champions League bestaat nog steeds onvrede over de in de ogen van de clubs te grote greep van de UEFA op de televisie- en sponsorcontracten, er gaan opnieuw stemmen op de UEFA het mes op de keel te zetten of zelfs helemaal te verlaten.

Aan de einder tokkelt verleidelijk de kip met de gouden eieren: betaaltelevisie. Die moet nieuwe miljarden genereren, die de clubs al voor zichzelf hebben gereserveerd, en niet voor het UEFA-kantoor in Nyon. Als er al een zwaard is dat clubs en bonden in de toekomst van elkaar zal scheiden, dan is het pay-per-view, in de ogen van de internationaal opererende marketinggoeroes ook een prachtig middel om de overkill aan voetbal op tv in te dammen.

Van Raaij ziet idealiter een verbinding tussen Champions League, zijn Atlantic League en de nationale competities, inclusief promotie- en degradatieregelingen. Salazar houdt vol dat zijn club de plannen het liefst zou doorvoeren 'onder de paraplu van de UEFA' - en dat zal ook best, als de UEFA zich maar neerlegt bij de wensen van de clubs.

De UEFA staat voor het dilemma dat het niet bij een Atlantic League kan blijven: clubs in Midden- en Oost-Europa zullen ongetwijfeld ook aan de deur gaan rammelen als PSV en Rangers hun zin krijgen. In Midden-Europa is al sprake van het doen herleven van de strijd om de aloude Mitropa Cup, ooit de voorganger en inspiratiebron voor de Europa Cup, als een vorm van internationale competitie.

Een pyramidevormig systeem, met onder de Champions League drie regionale Europese liga's plus de grote liga's van Duitsland, Engeland, Frankrijk, Italië en Spanje - en onder de regionale competities weer de kleinere nationale liga's, is op langere termijn niet denkbeeldig. Maar ook die voorspelling is zoals altijd onder voorbehoud.

Want vooruitkijken blijft hachelijk, zelfs voor sport-marketingdeskundigen. 'De beste Europese clubs zullen zich verenigen in een elite-competitie, een soort NBA', denkt Hans Schraders. 'Het probleem is alleen nog dat de Europese clubs daar qua sportcultuur niet klaar voor zijn. Ze worden nog geleid door bepaalde ouderwetse ideeën, die ze snel zullen moeten verlaten. Die nieuwe topliga zal binnen zeven tot tien jaar bestaan. Daaronder zullen de zwakkere naties hun voetbalcompetities in elkaar schuiven. Dat is onvermijdelijk.'

Het kan ook anders lopen natuurlijk. Frank van de Wall Bake weet dat zelfs wel zeker. 'Veel waarschijnlijker dan allerlei buitenlandse avonturen acht ik rond 2005 het ontstaan van een gesaneerde Nederlandse competitie, met misschien nog veertien clubs die vier keer per seizoen tegen elkaar uitkomen. En de Champions League moet terug naar het oude concept: alleen kampioenen en een knock-out-systeem.'

Dat God zulks verhoede, vindt Pedro Salazar-Hewitt: 'Als deze plannen niet doorgaan, kopen de grote Europese clubs binnen een paar jaar alle talenten van rond de zestien, zeventien bij ons weg. En ook bij Ajax en Feyenoord. De grote clubs in Engeland zijn daar al mee begonnen. We moeten iets doen, anders worden we hier, qua voetbal, het Afrika van Europa: leverancier van talent, en verder niks meer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden