Doelloos gekrioel in een Amerikaans onderonsje

Vandaag begint de hoogmis van het American Football: de Super Bowl. Oud-voetballer Arie Elshout raakte gefascineerd door het spel, doch raken doet het hem niet. 'Niks ruimte en snelheid, maar massa en macht.'

Amerikaanse zangeres Katy Perry beantwoordt vragen over haar optreden tijdens de aankomende Super Bowl. Beeld anp

'Een volmaakter gevoel bestaat er niet in de wereld als je weet dat je een vent vol geraakt hebt, dat je hem de grootste mogelijke lichamelijke pijn hebt toegebracht (...) Je voelt het leven uit hem wegtrekken.'

Hier spreekt Michael Strahan. Hij is geen folteraar, geen terrorist en ook geen sadist die wraak neemt voor een gebrek aan moederliefde in zijn jeugd. Hij is een football-held, een voormalig sterspeler van de New York Giants. Geen verdediger in de geschiedenis van het American Football beukte in één seizoen zoveel quarterbacks tegen de vlakte vlak voordat ze de bal zouden passen. Heerlijk, die harde dreun. Geweldig, de snot die uit de ander vliegt na de klap.

Big Game

Strahan is een goedlachse man, maar hiervan kon hij intens genieten, net als veel Amerikanen. Football is de Big Game, de populairste sport in het land. Mijn oude kapper Rocky Scali kan zijn oog niet afhouden van wedstrijden op tv, terwijl ik in de spiegel angstig de bewegingen volg van zijn scheermes dat als een stuurloos vliegtuigje rond mijn hoofd cirkelt. Rocky en meer dan honderd miljoen anderen zullen morgen weer naar de Super Bowl kijken, de strijd om het kampioenschap van de National Football League (NFL).

Het evenement wordt massaal beleefd, maar het is een onderonsje. De sport slaat niet aan buiten de Verenigde Staten. Veel van de Amerikaanse populaire cultuur heeft zijn weg gevonden naar de rest van de wereld, maar dit niet. Wel fastfood, maar niet football.

Deze sport heeft zich ver verwijderd van zijn oorsprong: het Engelse rugby. In dit opzicht kan zij model staan voor Amerika in het algemeen: het is opgebouwd door Europese immigranten, maar het is niet het evenbeeld en zelfs niet een verlengstuk van Europa geworden. Het heeft iets heel eigens gekregen. Veel daarvan trekt ons aan, maar veel stoot ook af. Liefde-Haat.

In Strahans woorden zit dezelfde spanning. Een speler die zich als een torpedo in een tegenstander boort, is adembenemend spectaculair. Tegelijkertijd krimpt ook je eigen middenrif een beetje ineen en verzucht je: ze zijn crazy-gek.

Nederland-Argentinië in Marseille

Na bijna vijf jaar New York ben ik gefascineerd geraakt door football, maar het pakt me niet. Als voetballer ben ik opgegroeid met een spel waarin het draait om snelheid en ruimte. Nooit was dat beter te zien dan op 4 juli 1998: Nederland-Argentinië in Marseille.

Verdediger Frank de Boer drijft de bal op, zijn oog ziet in een flits hoe helemaal voorin spits Dennis Bergkamp vertrekt, De Boers linkervoet verzendt ruim voor de middenlijn een lange bal die meer dan het halve veld moet overbruggen, toch daalt de bal precies voor Bergkamp neer in het Argentijnse strafschopgebied, waarna diens rechtervoet een virtuoze drieslag maakt: de voet neemt aan, kapt een tegenstander uit en schiet de bal in de bovenhoek. Van begin tot eind is het een perfect samenspel tussen wat de ogen zien en de voeten uitvoeren, en dat in slechts vijf seconden. Vijf tellen: 1...2...3...4...5. Een wondergoal geboren.

Deze volmaaktheid is anders dan die van Strahan. Natuurlijk is Bergkamps uitzonderlijke doelpunt geen regel in het voetbal en daarom is het ietwat oneerlijk om die als vergelijkingsmateriaal te gebruiken. Als in het American Football de quarterback, de spelverdeler, met een crosspass ineens een medespeler vrij speelt die scoort met een touchdown, doet dat in schoonheid en scherpte denken aan wat De Boer deed. Maar verder heeft een voetbalfan toch vooral het gevoel dat hij zit te kijken naar doelloos gekrioel van mannen met enorme helmen en schouderbeschermers.

Massa en macht

Niks ruimte en snelheid, maar massa en macht. Om elke meter vooruitgang wordt letterlijk gevochten. Er zijn veel dode momenten. Hoewel een wedstrijd drie uur kan duren, is de effectieve speeltijd een klein kwartier. Veel tijd gaat op aan strategisch overleg aan de zijlijn en het verzorgen van blessures. De langwerpige bal is er om te gooien, te vangen of vast te klemmen - meer niet. Hij is er niet om mee te toveren, zoals in het voetbal door een Bergkamp.

De Amerikanen zitten er niet mee. Niet met de ingewikkelde regels, niet met de traagheid. Als de wedstrijd stilligt, zijn er de reclames en kan in de stadiongangen een emmer met gefrituurde Buffalo chicken wings worden gehaald. Ze komen niet voor een ballet van lichtvoetige balkunstenaars, ze willen brute kracht in actie zien, zwaarlijvige verdedigers met armen, billen en dijen, die strak en sterk zijn als stalen kabels.

'Niets anders staat zo overduidelijk voor Amerika - het goede, slechte, luidruchtige, gewelddadige, lelijke en mooie ', schreef publicist Rich Cohen in The Wall Street Journal. 'Voetbal is geweld - niks anders dan geweld, beheerste woede. Dit is ook Amerika. We leven in een gewelddadig land, hebben gewelddadige driften, houden van een gewelddadig spel. Spelers wekken in zichzelf woede op om te presteren.'

Gepantserde teams

De Amerikanen hebben er geen moeite mee toe te geven dat er een militaristisch element in zit. Gepantserd betreden de teams het veld. Ze houden van hun kameraden, haten de vijand en volgen gehoorzaam de bevelen van de coaches aan de kant. De strijd gaat in essentie over het veroveren dan wel verdedigen van grondgebied op het 91,44 meter grote veld. In een grappig uitlegfilmpje op internet vat de Brit Fraser Davidson het kernachtig samen: 'Het verhaal van American Football is het verhaal van Amerika zelf: het inpikken van andermans land met geweld.' President Ronald Reagan ging nog iets dieper: Football is 'het laatst overgebleven ding in de beschaving waarbij twee mannen zich in een gevecht letterlijk op elkaars lichaam storten zonder dat ze in oorlog te zijn.'

Helaas voor de footballfans is er een tegenbeweging opgekomen die vindt dat de beschaving moet afrekenen met iets wat niet meer van deze tijd is. De critici wijzen op de hersenbeschadigingen die spelers oplopen als ze met de helmen op elkaar botsen. Het kan ertoe leiden dat ze al vroeg dement of zelfs suïcidaal worden. In 2012 schoot Jovan Belcher, een 25-jarige linebacker van de Kansas City Chiefs, zijn vriendin en zichzelf dood. Waarschijnlijk vanwege een neurologische aandoening.

Er is ook het geweld buiten het veld. Ray Rice, van de Baltimore Ravens, sloeg zijn aanstaande vrouw knock-out in een lift. Adrian Peterson, van de Minnesota Vikings, sloeg zijn zoontje van vier met een boomtak. Michael Vick, van de New York Jets, zat in de gevangenis. Hij werd veroordeeld wegens het doodschieten, ophangen, verdrinken en elektrocuteren van vechthonden die niet agressief genoeg waren naar zijn zin. Desondanks kreeg Vick een miljoenencontract van de Jets.

Seizoensfinale van het footballseizoen 

De Super Bowl is de finale van het Amerikaanse footballseizoen. Zondag zijn het de New England Patriots en de Seattle Seahawks die strijden om het kampioenschap van de National Football League.

De wedstrijd is 's avonds in Phoenix, Arizona, maar de televisie zendt de hele dag uit. Fans gaan vroeg op pad om het samen met familie of vrienden te bekijken. Op Thanksgiving na is er geen dag waarop meer geld wordt uitgegeven aan eten en drinken. Overal is bier.

AlIe popsterren dromen van het optreden in de rust, want vorig jaar waren er 115 miljoen kijkers. De eer gaat dit keer naar zangeres Katy Perry, die daarmee Taylor Swift aftroefde.

Het miljoenenpubliek trekt massaal adverteerders. Als football oorlog is, dan is het meer een loopgravenoorlog dan een blitzkrieg. En juist die dode momenten zijn goud voor adverterende bedrijven. Voor hen is het een wedstrijd in een wedstrijd: wie maakt het grappigste, spectaculairste of ontroerendste spotje?

De Patriots hebben een moeilijke voorbereiding gehad. Ze zouden hebben geknoeid met de lucht in speelballen op weg naar de finale. De Seahawks stonden vorig jaar ook in de Super Bowl. Ze wonnen. Met super-agressief spel gaven ze de tegenstander geen centimeter ruimte en geen seconde tijd. Zelfs voor een Europeaan was het indrukwekkend.

Anti-footballkamp

Het is allemaal voer voor de critici. Ze verwijten de NFL, de footballbond, de gezondheidsrisico's op de lange termijn te verzwijgen en zich misdragende spelers te ontzien. Dit alles vanwege alle commerciële belangen. Er gaat tien miljard dollar om in de sport. Ook denkt het anti-footballkamp dat het huiselijk geweld voortvloeit uit de geweldscultuur op het veld. En er soms zelfs direct door wordt veroorzaakt, in de zin dat hersenaandoeningen tot agressie kunnen leiden.

Jonathan Chait, prominent opiniemaker, schrijft in New York magazine dat daar geen enkel bewijs voor is. Hem lijkt het aannemelijker dat de sport spelers aantrekt die al van zichzelf agressiever zijn. Hij verdedigt het football: het aantal arrestaties voor huiselijk geweld ligt onder het landelijk gemiddelde. Chait sluit niet uit dat football geweld juist kanaliseert en beteugelt. Het is het porno-argument: gespeeld geweld voorkomt echt geweld.

Niemand weet hoe de discussie gaat aflopen. Sommigen voorzien voor football hetzelfde scenario als voor boksen en roken: dat het uiteindelijk in de marge belandt in een maatschappij die zich ook op tal van andere terreinen, zoals homohuwelijk en doodstraf, in progressieve richting beweegt.

Maar voorlopig zitten morgen miljoenen Amerikanen voor de buis. Football geeft zich niet gemakkelijk gewonnen. Misschien gaat het zelfs voetbal beïnvloeden. Tijdens het WK in Brazilië viel me iets geks op: voetballers die tegen een tegenstander aan vallen om hem te stoppen. Zag ik dat goed? Wordt dat een nieuwe trend? Je doet net alsof je evenwicht verliest en breekt met je pseudo-val de dribbel van de ander af. Er wordt voor gefloten, maar je krijgt er geen kaart voor zoals bij een vliegende tackle. Het lijkt op wat verdedigers hier in Amerika doen. Wordt voetbal zo een beetje als football?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.