De vergeten helden van een barre tocht

`Hulde den Elfstedentochters!' Zaterdag was het veertig jaar geleden dat de barre tocht van 1963 werd verreden. Reinier Paping won, ver achter hem finishten slechts 69 toerrijders....

De advertentie hangt zaterdag, precies veertig jaar na de legendarische Tocht, in een zaal van restaurant De Kuilart nabij Koudum. Buiten klotst het water tegen de Galamadammen (`een week terug kon je hier nog schaatsen'), binnen hebben de helden van 1963 zich verzameld voor hun reünie. Spandoek in de zaal: `Hulde den Elfstedentochters!'

De 58 wedstrijdrijders die de `Tochtigste Tocht Aller Tijden' indertijd binnen de tijdslimiet volbrachten, vierden al eerder jubilea. Voor de 69 al danniet sneeuwblinde toerrijders die Leeuwarden schaatsend of strompelend wisten te bereiken, is dit de eerste keer.

Mannen van in de zestig, zeventig zijn het nu, met gezonde koppen, grote handen, maar wel vaak opvallend klein van postuur. Daar is Reinier Paping zelf, met zijn vandaag opgespelde koninklijke versierselen. Opmerkelijk dat de man met de mythische naam pas anno 2003 geridderd wordt. `Het is geloof ik nooit eerder bij de koningin aangevraagd', klinkt het bescheiden.

Natuurlijk loopt ook Jeen van den Berg rond, net hersteld van een zware ziekte. De winnaar van 1954 schudt handen: `Ik ben wat slechter in namen, tegenwoordig.' En daar is Jan Uitham, die praat ook veel. De Groninger, in 1963 tweede, vertelt zijn verbaasde toehoorder dat hij een eigen website heeft: `www.januitham.nl'.

En Willem Augustin is er, gehuld in een blauwe Elfstedentrui. `Ome Willem' uit de Jordaan, die veertig jaar schaatstrainingen gaf op de Jaap Edenbaan, woont tegenwoordig in Hindeloopen : `Mijn hele leven heeft met schaatsen te maken.' Tachtig is hij bijna, maar komt de Tocht morgen dan is hij er klaar voor: `In november heb ik nog een week in Inzell getraind.'

Al acht keer volbracht hij de Tocht, de laatste keer als zeventigplusser in 1997. Zijn verhaal uit 1941, toen hij de avond voor de zevende Elfstedentocht naar Leeuwarden fietste, blijft een van de mooiste schaatsverhalen ooit: `Op de Afsluitdijk ging ik af en toe naast de fiets rennen om warm te blijven.'

Paping (1ste), Uitham (2de), Van den Berg (3de) en Augustin (14de) waren in '63 wedstrijdrijders. Hun verhalen zijn al vaak verteld. Maar de gefinishte toerrijders leefden in de anonimiteit.

Radiomaker Marnix Koolhaas maakt daar een eind aan. Vanaf vandaag zijn deze week op de VPRO-radio elke dag portretten van de rijders van 18 januari 1963 te beluisteren. Samen met sporthistoricus Jurryt van de Vooren bundelde hij de verhalen ook nog eens in het prachtig geïllustreerde boek De Mannen van `63 (Van Wijnen, Franeker, euro 27,50).

Koolhaas legde beslag op de enquête die toerrijder George Schweigmann meteen na afloop aan de andere gefinishte toerrijders zond. Vragen: Heeft U inzinkingen gehad? `Neen.' Met of zonder bril gereden? `Zonder.' Heeft U lichamelijk ongemak gehad op de dag zelf? `Niet uit conditie geweest.'

Nagenoeg alle toerrijders stuurden hun ingevulde formulier, inclusief pasfoto, terug. Jonge kerels-van-stavast waren het, uit Lutjebroek, Zijpe en Stiens. Veehouders natuurlijk, maar ook jachtbouwers en studenten.

Mannen die het naoorlogse Nederland `vanzelfsprekend en zonder morren' opbouwden. Schaatsen in 1963, dat door de auteurs een `kanteljaar' wordt genoemd: `Wat wij de jaren zestig noemen, heeft pas ná 1963 plaatsgevonden. Flower power, de seksuele revolutie, Vietnam, het huwelijk van Beatrix en Claus: het speelde nog niet toen Paping rondschaatste.'

Een van de toerrijders was Henk Gemser, destijds dienstplichtig militair. De latere schaatscoach was die winter veel op bivak geweest (`wij waren winterhard'). Hij beëindigde zijn martelgang tegen elf uur 's avonds.

Gemser vertelde aan schaatsliefhebber Koolhaas een verhaal dat hij nog nooit eerder vertelde, ook niet aan echtgenote Annie. Om controleurs die nabij Oudkerk onderkoelde deelnemers van het slechte ijs wilden halen te omzeilen, legde hij samen met zijn schaatsmaat twee kilometer op de achterbank van een Volkswagen af. `Aan het eind van de bebouwde kom werden we weer op het ijs afgezet, vandaar zijn we naar de Groote Wielen geschaatst.'

Gemser, zaterdag: `We deden dat alleen uit angst dat we gepakt zouden worden. We hadden een missie, we móesten naar die finish.'

Een duivels vraagje voor Elfstedenvoorzitter Henk Kroes, ook in Koudum aanwezig: Is dat niet-geschaatste stukje per Volkswagen een reden om Gemser alsnog zijn kruisje af te pakken? Kroes : `Welnee, die hele kwestie is nu toch verjaard. Bovendien, Henk heeft dat kruisje dik verdiend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden