De regering van een sportland

Wie zijn de vijftig invloedrijkste Nederlanders in de sport? In de eerste aflevering de nummers 50 tot en met 31.

Eerst was er de aankondiging van Marco van Basten dat hij na het EK stopt als bondscoach van het Nederlands voetbalelftal. Vervolgens was er een eerste journalist die de naam van een kandidaat-opvolger dropte. Er volgden er meer en toen was er ineens een groslijst die werd aangevoerd door Bert van Marwijk.

Zo snel als het in de bovenstaande zinnen is beschreven, ging het waarschijnlijk niet. Bij de KNVB werd volgens het boekje eerst een profielschets gemaakt. Daar kwam uit dat de nieuwe bondscoach van onbesproken gedrag diende te zijn en zijn voorbeeldfunctie serieus zou nemen. Kalmte en fatsoen waren toegevoegd aan de kwalificaties waaraan hij moest voldoen.

Iedereen die dacht te weten wie de opvolger van Van Basten diende te worden, belde sinds 4 december 2007 met KNVB-directeur Kesler. Anderen hielden hem in de wandelgangen staande en trachtten hun invloed aan te wenden. Ook personen die niet over enige zeggenschap beschikten, wensten constructief mee te denken.

Lobby
Er is best een voorstelling van te maken wie Kesler sprak. Clubvoorzitters, zaakwaarnemers, sponsors, spelers, journalisten: allen hebben meer belang bij de ene danwel bij de andere bondscoach. Laat immers niemand zeggen dat zijn advies het belang van het Nederlands voetbal dient. De lobby van een deel van de Nederlandse media Morten Olsen – aimabel, toegankelijk en onafhankelijk – op de groslijst te krijgen, haalde het overigens niet.

Invloed of macht laat zich moeilijk definiëren. Het is niet meetbaar en vaak lastig te onderbouwen of aantoonbaar. Op bestuurlijk niveau gebeurt meer in het informele dan in het formele circuit, maar niemand die zich daarover hardop uitspreekt. Invloed is ook in de sport een zaak van discretie.

Cruijff
Een enkele keer wordt daarvan afgeweken. Toen in 2004 Marco van Basten samen met John van ’t Schip bondscoach werd, was onmiskenbaar de hand van Johan Cruijff zichtbaar. Cruijff nam zijn protégés in moeilijke tijden ook altijd in bescherming. Voor een bondscoach kan dat in Nederland heel belangrijk zijn.

Officieel bekleedt Cruijff geen functie meer in de voetbalwereld. Hij is de naamgever van zijn Johan Cruyff Foundation en University, maar in die hoedanigheid heeft hij geen invloed op de besluitvorming in de sport. Zijn macht is een overblijfsel van zijn jaren als speler en trainer.

]]>

‘De macht van Cruijff is een lastig te doorgronden verschijnsel’, zegt Maarten van Bottenburg, bijzonder hoogleraar sport aan de universiteit van Utrecht. ‘Hij neemt geen formele positie in, maar heeft toch rechtstreeks invloed op bijvoorbeeld politici met uitspraken of columns in de media en door samen met hen openbare handelingen te verrichten.’

Niet meer zo spraakmakend als vroeger, oordeelt Theo Fledderus over Cruijff. ‘Maar nog steeds een fenomeen’, voegt de directeur van NOC*NSF daaraan onmiddellijk toe. ‘Hoe groot zijn invloed is in de voetbalwereld is onduidelijk, maar dat die er is, is zeker.’

Top 50
Van Bottenburg en Fledderus maakten de afgelopen weken deel uit van een commissie die door de Volkskrant werd gevraagd hiërarchie aan te brengen in een lijst van invloedrijke Nederlanders in de sportwereld. Het heeft geleid tot een Top 50 waarvoor onder meer bestuurders, sponsors, coaches, (ex-) topsporters en mediavertegenwoordigers in aanmerking kwamen die als het ware Nederland als sportland ‘regeren’.

De acht commissieleden bestrijken nagenoeg alle geledingen van de Nederlandse sport. Naast Fledderus en Van Bottenburg dachten Jeu Sprengers, Margo Vliegenthart, Frank van den Wall Bake, Kees Jansma en Richard Krajicek mee. Hoe divers hun meningen waren, blijkt wel uit het feit dat Cruijff acht keer op een andere positie in de ranglijst werd gezet.

Vliegenthart dacht een eenvoudig klusje te hebben op weg van de Antillen naar huis. Van Bottenburg sprak over een ‘waanzinnig moeilijke opgave’ en Krajicek verkoos een Top 20 boven een Top 50.

Niet minder leuk
Een ordening is bijna onmogelijk, omdat het om mensen gaat met uiteenlopende (en onvergelijkbare) vormen van invloed, schrijft Van Bottenburg in zijn toelichting. Een spelbreker wilde hij niet zijn. ‘Het zou me alleen niet verbazen als ik, wanneer je me deze vraag over een half jaar nogmaals zou voorleggen zonder inzicht in het huidige resultaat, een volgende keer met een andere ordening zou komen; anders gezegd: dat de betrouwbaarheid laag is. Maar daarom is het niet minder leuk!’

De zoektocht naar de invloedrijkste man of vrouw in de Nederlandse sport is een poging onvergelijkbare grootheden te vergelijken. Er valt geen wetenschappelijke rekensom op los te laten. De gegadigden werken niet allemaal in hetzelfde segment. De een wordt bovendien voor zijn werkzaamheden betaald, de ander doet het onbezoldigd.

Met het ontstijgen van het hobbyisme heeft de sport een eigen circuit van netwerken gekregen. In politiek Den Haag krijgen breedte- en topsport steeds meer een voet aan de grond. En dankzij het grote geld kennen veel bonden of clubs tegenwoordig raden van toezicht of commissarissen en heeft iedere zichzelf respecterende ploeg wel een adviescommissie.

Kast vol bekers
Een kast vol bekers en medailles helpt, maar is geen noodzaak om mee te mogen praten. Clarence Seedorf is een van de meest gelauwerde voetballers aller tijden, hij zet zich in voor goede doelen, maar zijn invloed in en op de Nederlandse sport is gering. Vooralsnog, potentie is er voldoende.

Datzelfde geldt voor Pieter van den Hoogenband, hoewel zijn invloed de eigen sport reeds overstijgt. Van Bottenburg ziet in de zwemmer een concurrent voor Richard Krajicek, die als coming man wordt gezien in de Top 50 en al te kennen heeft gegeven politieke ambities te koesteren. ‘Van den Hoogenband maakt nog weinig gebruik van het gezag dat hij heeft opgebouwd omdat de sportbeoefening bij hem nog altijd bovenaan staat’, zegt Van Bottenburg, ‘maar dat kan na Peking wel eens veranderen.’

Kip en ei
Het samenstellen van een Top 50 is een poging het kip- en het eiverhaal te ontrafelen. Zonder een echte kampioen is de tv niet geïnteresseerd, en zonder de tv houden de sponsors de hand op de knip. Ofwel, dankzij Pieter van den Hoogenband zendt de NOS het zwemmen uit, en dankzij de NOS is een sponsor als Sanex geïnteresseerd.

Maar je kunt ook anders redeneren. Zonder Sanex kan Van den Hoogenband zijn sport niet fulltime uitoefenen, presteert hij niet goed op de grote toernooien en staakt de NOS de uitzendingen. Deze gedachtengang kent meer invloed aan de sponsors toe.

Dirk Scheringa heeft als geldschieter onmiskenbaar een enorme invloed op de Nederlandse sport. Als hij failliet gaat of overlijdt, heeft dat desastreuze gevolgen voor voetballers en olympische atleten. Anders is het bij Aegon en Rabobank, waar Jan Driessen en Vincent Pijpers met geld van hun werkgever een stempel drukken op het schaatsen, wielrennen, hockey of de paardensport. Zij zijn inwisselbaar, hoe oneerbiedig dat ook klinkt.

Hypothese
In de hypothetische kwestie-Van den Hoogenband is er ook nog een derde mogelijkheid. Als de mediadirecteur van de NOS plotseling het zwemmen veel zendtijd biedt, raken sponsors geïnteresseerd, verbeteren de faciliteiten voor de toppers en staat er vanzelf een tweede Van den Hoogenband op.

Televisie kan een sport maken of breken. De twee begrippen zijn niet meer los van elkaar te zien. Samen zijn ze eigenlijk in een vicieuze cirkel terechtgekomen. Tal van sporten hebben regelwijzigingen doorgevoerd om zich te verzekeren van aandacht van de kijker. Vaak moest men daar door de tv-bazen wel toe worden gedwongen.

Voor welk scenario men kiest, hangt van de bril af waarmee naar sport wordt gekeken. Iedereen heeft zijn eigen criteria waaraan waarde wordt gehecht. Het is onmogelijk om deze aan anderen op te leggen, of hen daarvan te overtuigen. Het is afhankelijk van de functie die men zelf bekleedt. Kees Jansma, hoofd sport bij Sport 1, kent de beleidsmakers van de NOS, SBS en RTL veel invloed toe. Marketeer Van den Wall Bake nam tal van journalisten op in zijn Top 50. Zij zijn volgens hem veel te bescheiden over hun rol en ‘hebben meer invloed dan ze denken’.

Johan Derksen
Toch haalden alleen Mart Smeets en Johan Derksen de eindlijst. ‘Zijn ongenuanceerde uitspraken worden nog steeds ‘gevreten’ en daardoor is hij dus invloedrijk’, oordeelde Arie van Eijden over Derksen, hoofdredacteur van Voetbal International. Vliegenthart zag het anders. ‘Een grote mond en overal een mening over hebben staat nog niet gelijk aan invloed hebben.’ En dus schrapte ze Derksen. ‘Maar ook om de oververtegenwoordiging van voetbalvolk tegen te gaan.’

De ex-staatssecretaris koos ervoor om personen ‘met feitelijke beslissingsbevoegdheid (geld, regels, beleid) die de ontwikkeling van de sport raken’ het hoogst op haar lijst te zetten. Ze verdeelde het criterium onder in internationaal, nationaal, sportbonden en gemeenten. Vliegenthart: ‘Het leidt ertoe dat mensen met een formele positie hoog scoren.’

Van Bottenburg: ‘Als ik eerlijk ben, kan ik nauwelijks beargumenteren waarom de een boven de ander is geplaatst.’ Zo kent hij beleidsmakers veel invloed toe. ‘Maar in de weerbarstige praktijk van het sportbeleid is het nog maar de vraag of zij in de praktijk werkelijk zo veel kunnen sturen op sportontwikkelingen als zij zelf veronderstellen en ik met deze lijst lijk te bevestigen.’

Volgend jaar denkt hij er mogelijk anders over. De sportredactie zelf waarschijnlijk ook. Eén ding staat dan al vast. De stipnotering is dan voor Bert van Marwijk, de nieuwe bondscoach van Oranje.

De Volkskrant tracht in drie verhalen de verdeling van de macht in Nederland Sportland te schetsen. Daarvoor werd een commissie samengesteld van acht leden: Jeu Sprengers (voorzitter KNVB), Maarten van Bottenburg (bijzonder hoogleraar sport), Margo Vliegenthart (ex-staatssecretaris van VWS), Frank van den Wall Bake (sportmarketingdeskundige), Theo Fledderus (directeur sportkoepel NOC*NSF), Kees Jansma (hoofd sport bij Sport 1, perschef Nederlands elftal), Arie van Eijden (o.a. voormalig algemeen directeur Ajax) en Richard Krajicek (directeur ABN Amro-tennistoernooi, oprichter Richard Krajicek Foundation). De sportredactie had zelf ook één stem.
De commissieleden mochten ook nieuwe mensen aan de lijst toevoegen. Ze mochten niet op zichzelf stemmen. Daar is in de telling rekening mee gehouden.
]]>

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden