analyse

De magische touch van Roger Federer zal nog decennia school maken in de tennissport

Wimbledon 2017. Roger Federer serveert tegen Tomas Berdych in de halve finale van het grandslamtoernooi. Beeld Getty Images
Wimbledon 2017. Roger Federer serveert tegen Tomas Berdych in de halve finale van het grandslamtoernooi.Beeld Getty Images

Puur cijfermatig kan Rafael Nadal na Roland Garros, dat zondag is begonnen, succesvoller zijn dan Roger Federer. Maar de beste aller tijden? Dat blijft de Zwitser. De schoonheid van zijn tennisspel is de sleutel tot zijn invloed.

Een fotomontage van twee beelden. Links: een danseres in een dramatische scène, het rechterbeen gestrekt, het linkerbeen hoog en elegant achter haar rug gedraaid, beide armen als sierlijke vleugels gestrekt. Rechts: Roger Federer na een voluit geslagen backhand, in een nagenoeg identieke houding.

Het tweeluik leidt op internet tot verwarring. Een sportvedette vergelijken met een dier is gangbaar: jachtluipaard (Usain Bolt), slang (Kobe Bryant), stier (Rafael Nadal), olifantje (Marco Pantani), pitbull (Edgar Davids). Maar met een vrouw? In tutu? Kan dat werkelijk als compliment zijn bedoeld?

De kans is groot dat de onbekende maker een hommage aan de Zwitser wil brengen. De ballerina is het klassieke toonbeeld van elegantie, een schoonheidsideaal voor de ontwikkelde mens. Zo mooi is Roger dus ook, lijkt de boodschap.

Een mooie speler

De originaliteit zit in de vorm van het eerbetoon, niet in de constatering. De stijl van Federer (39) is zo vaak geroemd dat hij er zelf zonder schroom over spreekt, alsof het om een vaststaand feit gaat. ‘Het is altijd wat mensen het eerste zien’, zei hij vijftien jaar geleden tijdens Wimbledon. Bij Boris Becker viel zijn krachtige lijf als eerste op, bij John McEnroe sprong het balgevoel in het oog, bij Nadal zijn onverzettelijkheid. ‘Als je mij ziet spelen, dan zie je een mooie speler. En dat is cool.’

Het is genetisch geluk, weet Federer. Want hoe treffend de gelijkenis tussen hem en de ballerina ook is, er is een belangrijk verschil. Haar bewegingen komen voort uit oneindig lang oefenen voor een spiegel. Ze zijn het resultaat van de strenge esthetiek binnen het klassieke ballet. Ze heeft haar lichaam getraind met een duidelijk doel: fraaie bewegingen tonen uit het repertoire van haar kunst.

Roger Federer en de ballerina. Beeld Getty Images
Roger Federer en de ballerina.Beeld Getty Images

Federers doel is minder hoogstaand. Hij tracht, simpel gezegd, tennisballen buiten het bereik van zijn tegenstanders te slaan. Zijn ledematen en spieren zet hij in om snel en efficiënt wedstrijden te winnen. Zijn stijl is een gelukkige bijvangst. De biomechanische optelsom van zijn gewrichten en spieren, van pezen en kraakbeen, is om ondoorgrondelijke redenen oogstrelend. Een spiegel is er nooit aan te pas gekomen.

Gewichtloos

Federer maakt volgens de Amerikaanse auteur David Foster Wallace een onuitwisbare indruk, zeker als hij op Wimbledon volgens voorschrift geheel in witte kleding speelt. Het is alsof hij zweeft over het gras, gewichtloos en ongevoelig voor de wetten van de zwaartekracht. ‘Een schepsel met een lichaam van vlees en, op de een of andere manier, licht’, schreef Wallace en in zijn invloedrijke artikel ‘Federer as Religious Experience’ in The New York Times.

Die indruk is belangrijker dan ooit. Niet langer kan Federer vertrouwen op cijfers als het gaat op zijn prominente plek in de sportgeschiedenis. Hij doet mee aan Roland Garros. Het is vanwege twee knieoperaties en de coronapandemie pas zijn derde toernooi sinds februari 2020. Nooit eerder was hij zo lang afwezig. Hij sluit bij voorbaat uit dat hij in Parijs om de titel zal spelen. Zijn seizoen begint pas echt op gras, zijn favoriete ondergrond.

Dat biedt Rafael Nadal een uitgelezen kans om over twee weken zijn veertiende titel te veroveren en Federers belangrijkste record verbeteren. Het zou de 21ste grandslamtitel van de Spanjaard zijn, één meer dan Federer bezit. Lukt dat Nadal niet ,dan staat Novak Djokovic te trappelen om via zijn 19de grandslamzege de achtervolging in te zetten. De Serviër heeft dit jaar al een ander cruciaal record van Federer afgepakt: het aantal weken als nummer één van de wereldranglijst.

De beste sinds 2009

Voor cijferfetisjisten is het pleit daarmee beslecht: Federer zal voor het eerst sinds juli 2009, toen hij Pete Sampras’ toenmalige record van 14 grandslamtitels verbeterde, niet te boek staan als de beste speler. Titels en records bepalen in hun gedachtegang immers wie de succesvolste tennisser is.

Maar is dat niet te simpel? De beste sporters, the greatest of all time, zijn meer dan een optelsom van prijzen en records. Andere factoren wegen zwaar: hoeveel invloed heeft de kampioen gehad, hoe grensverleggend hij is geweest, hoeveel opwinding heeft hij veroorzaakt. Denk aan Muhammad Ali in het boksen, Michael Jordan in basketbal, Maradona in voetbal.

Als dat de criteria zijn, heeft Federer (39) weinig te vrezen van de jongere Nadal (bijna 35) of Djokovic (34), hoe bewonderenswaardig en karakteristiek hun speelstijlen ook zijn, en hoeveel ze de komende jaren ook winnen. Zij zijn hem veel meer verschuldigd dan omgekeerd. Zij hebben geprofiteerd van het voorbeeld dat Federer is geweest, de wijze waarop hij het tennis de afgelopen twintig jaar heeft vormgegeven. Niet met woorden, plannen of beleid, maar door zijn spel en gedrag, zijn begaafdheid en beschaafdheid.

Zo heeft Federer de jacht op zijn records in hoge mate aan zichzelf te danken. Hij heeft laten zien dat toptennis geen young man’s game is, maar een spel voor volwassen mannen; gezinshoofden met uitdunnend haar zelfs. Tijdens zijn loopbaan is de gemiddelde leeftijd in de tophonderd gestaag gestegen: van 25 tot 28 jaar. De gemiddelde leeftijd in de toptien lag enige tijd zelfs boven de 30 jaar.

Team Federer

Federer heeft zijn directe rivalen (en andere tennissers) getoond dat ze langer meekunnen dan lang voor mogelijk werd gehouden, door zich te omringen met een flinke entourage: een of twee coaches, een manager, een hitting partner, een fysiotherapeut, een conditietrainer, zelfs kindermeisjes. Hij heeft ze laten zien hoe gezond te blijven, hoe life on the road prima is vol te houden met privéjets en luxe onderkomens. Dat soort investeringen lonen voor de multimiljonairs die het leeuwendeel van de honoraria in tennis verdelen. In 20 jaar tijd is het prijzengeld grofweg vervijfvoudigd.

Federer is ook bepalend geweest in een belangrijke cultuuromslag. Het idee van topsport als een vorm van oorlog spreekt hem niet aan. Psychologische spelletjes, intimidatie en andere trucs behoorden tot het vaste arsenaal van spelers als John McEnroe, Andre Agassi en Boris Becker. Maar hij heeft laten zien dat machogedrag iets onbeholpens en aanstellerigs heeft.

Het is mogelijk om vriendelijk en ongenaakbaar te zijn. Respect voor de tegenstanders hoeft de winstkansen niet te schaden. ‘Ik zou graag een hekel aan je hebben, maar je bent echt aardig’, zei tennisser Andy Roddick in 2005 nadat hij de finale van Wimbledon had verloren van Federer.

Die inschatting wordt gedeeld door de tennisfans. De meesten voelen zich aangetrokken tot spelers die zich houden aan de etiquetteregels die op Wimbledon het sterkst worden uitgedragen: beleefdheid, bescheidenheid, properheid, welsprekendheid. Federer bezit al die eigenschappen. Ze hebben ertoe bijgedragen dat hij achttien maal op rij is verkozen tot de populairste speler in de jaarverkiezing van de ATP, de spelersvakbond. Van zijn eerste zege in Londen, in 2003, tot afgelopen jaar.

Trendsetter

Zijn gedrag heeft de toon gezet: veel andere spelers hebben, wellicht onbewust, zijn voorbeeld gevolgd. Ook Nadal en Djokovic (in weerwil van diens vurige aard). Zelfs oud-kampioenen zijn gevallen voor de charme van Federer, die de uitstraling van het tennis heeft versterkt door banden aan te halen met topspelers die soms al jaren uit de sport waren verdwenen.

Federer staat op goede voet met bijna alle grote spelers van de afgelopen 50 jaar: van Pete Sampras tot Stefan Edberg, van Björn Borg tot Rod Laver. Hij behandelt ze met eerbied en zij belonen hem met hun bewondering. Dat is niet verwonderlijk: Dankzij zijn prestaties worden hun successen met terugwerkende kracht indrukwekkender.

Want hoe aardig en voorkomend Federer ook is, de sleutel tot zijn invloed ligt uiteindelijk in de schoonheid van zijn spel. Hij lijkt tennis te spelen zoals het is bedoeld. Zijn spel is tijdloos en modern, het oogt vanzelfsprekend en virtuoos, het is lesmateriaal voor recreanten en kampioenen, zowel nastrevenswaardig als buiten bereik. De variatie in zijn speelstijl geeft ook reliëf aan zijn karakter, dat zo uitgebalanceerd is dat sommigen hem saai vinden.

Federer zou, zo lijkt het, in elk tijdperk een uitblinker zijn geweest, ook ruim honderd jaar geleden in lange broek en met houten racket, toen trainen voor wedstrijden onder Engelse landheren nog als hoogst onsportief werd beschouwd. Zijn spel oogt zo natuurlijk dat hij zich geregeld moet verdedigen tegen de indruk dat het hem komt aanwaaien. ‘Ik speel ter voorbereiding alleen wat met de kinderen’, grapte Federer eens na zijn zoveelste zege zonder zichtbaar zweet.

Nobelprijswinnaar Coetzee

De Zuid-Afrikaanse schrijver en Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee beschreef wat hij voelt als hij naar Federer kijkt: ‘Je begint met gevoelens van afgunst. Die veranderen in bewondering. Maar dan eindig je zonder afgunst of bewondering, maar opgetogen over de openbaring wat een mens kan – een mens zoals jezelf. Het is zowel menselijk als meer dan menselijk: het is het menselijk ideaal zichtbaar gemaakt.’

Hoe onnavolgbaar Federer ook is, zijn sport heeft geprofiteerd van zijn voorbeeld. Hij kwam op toen tennis voorgoed overgenomen leek door wat in Engels de power-baseline game heet: een tamelijk saaie spelvorm met vooral veel snoeiharde slagen vanuit het achterveld. Die strategie werd mogelijk dankzij lichte rackets en grote racketbladen, waarmee ballen makkelijk veel topspin meekrijgen. Daardoor vliegen ze niet uit het veld, maar duiken ze binnen de lijnen.

Volgens David Foster Wallace leek dat speltype rond de eeuwwisseling het ‘evolutionaire eindpunt’ van tennis. Federer beheerst het: hij kan een bal een haast gewelddadige snelheid meegeven. Maar hij heeft laten zien dat finesse en subtiliteit nog steeds een hoofdrol kunnen vertolken. Het zachte dropshot, de effectvolle backhands, de gehoekte volleys: het zijn belangrijke wapens gebleven en hebben de sport als schouwspel blijvend boeiender gemaakt.

Mozart en Metallica

Ook Nadal en Djokovic hebben zich die lessen eigen gemaakt en er hun eigen indrukwekkende draai aangegeven, maar hun strijdwijze zal niet snel vergeleken worden met het fluiten van Mozart tijdens een hardrockconcert van Metallica. Dat deed Foster Wallace wel met Federer in zijn boek String Theory.

Het lukt de Zwitser om twee onverenigbare stijlen samen te laten vloeien, schreef hij. ‘Federer is tegelijkertijd Mozart en Metallica en de harmonie is op de een of andere manier verrukkelijk.’

Aan de bak tot 2026

Op de recente vraag of Roger Federer het WK in Qatar zou bezoeken, in 2022, zei hij dat pas na zijn loopbaan aan dat soort uitstapjes zou denken. Wellicht hoopt hij Arthur Gore als oudste winnaar van Wimbledon op te volgen. De Brit was 41 jaar toen hij in 1909 won. Op de vraag aan de Zwitser of hij tennis na al die jaren nog leuk vindt, antwoordde hij eens. ‘Are you kidding: I love it.

Het is de bedoeling dat de Laver Cup, het geesteskind van Federer dat nu drie edities heeft gekend, in elk geval tot 2026 wordt gehouden. Dat demonstratietoernooi voor tennisvedetten, die uitkomen voor Team Europe en Team World, drijft op zijn deelname en enthousiasme.

De commerciële waarde van Federer lijkt alleen maar toe te nemen. Vorig jaar stond hij voor het eerst bovenaan de Forbeslijst voor best betaalde sporters, met een jaarinkomen van 106 miljoen dollar (87 miljoen euro). Met de Japanse kledingfabrikant Uniqlo tekende hij in 2018 een 10-jarig contract, naar verluidt voor 30 miljoen dollar per jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden