de dood van de doorloper

Miljoenen Nederlanders zijn verzot op puzzelen, al is het niet iets waarmee je te koop loopt. Het kruiswoordraadsel en het cryptogram zijn onverwoestbaar, weten ze bij de 75-jarige Denksport-bladen....

Open plek in het bos; drie letters. Natuurlijk: de tra.

In het dagelijks leven hoor je er nooit iemand over, maar voor de doorgewinterde kruiswoordpuzzelaar is de opgave gesneden koek. Samen met die eeuwige tweeletter-rivieren Ee en Aa behoort het tot de standaardvocabulaire van de fervente puzzelaar. Daar zijn er nogal wat van. Zo'n 8,3 miljoen Nederlanders van boven de 15 jaar puzzelen weleens, dat is 65 procent van de bevolking. 2,9 Miljoen Nederlanders puzzelen regelmatig uit krant of tijdschrift. Gemiddeld besteden ze er 258 minuten per maand aan.

Het is allemaal gedetailleerd onderzocht door de uitgeverij Keesing, uitgever van zo'n vijftig Denksport-puzzelbladen per maand. Dit jaar viert Denksport het 75-jarig bestaan met een aantal jubileumedities. Een deel van de opbrengst is bestemd voor de Stichting Lezen en Schrijven, die analfabetisme te lijf gaat.

Het kruiswoordraadsel, de doorloper, de woordzoeker, de rebus -ze lijken behalve een ledig en zinloos tijdverdrijf, voorbehouden aan voornamelijk bejaarde treinreizigsters in bloemetjesjurken. De werkelijkheid is anders, weet Adriana Strating, directeur van Keesing Entertainment Media BV, uitgever van de Denksport-bladen.

Natuurlijk, de kerndoelgroep is die van de traditionele burgerij, beaamt Strating. 'Meestal oudere mensen, voor wie familie belangrijk is. Ze zijn vaak kerkelijk en actief in en om het huis. Zij zijn van de kruiswoorden en de doorlopers.'

Maar daarnaast is er de jongere generatie, die iets meer 'van de fun en de ontspanning is', aldus Strating. Zij zoeken hun heil in gevarieerde puzzels, de Zweedse puzzels (kruiswoordraadsels met de opgaven in de vakjes), en de woordzoekers, waarin trefwoorden tussen hopen andere letters moeten worden weggestreept. En dan is er nog de postmoderne puzzelaar. Hij is maatschappijbewust, betrokken en hoger opgeleid. Prototypes voor het cryptogram en logische breinbrekers als de Japanse puzzel.

Op haar werkkamer wordt directeur Strating dagelijks aangestaard door het portret van Isaäc Keesing, de grondvester van de puzzelgigant. Op een regenachtige vakantie in Duitsland, in 1930, kwamen zijn kinderen aanzettenmet een Duits puzzelblaadje. Keesing zag het gat in de Nederlandse markt en bracht de eerste Denksport uit, wekelijks zestien pagina's kruiswoordraadsels voor twintig cent.

Nu, 75 jaar later, is het familiebedrijf overgenomen door NPM, een participatiemaatschappij van de familie Fentener van Vlissingen, en goed voor een jaarlijkse omzet van zo'n negen miljoen euro. Met 65 procent marktaandeel is Keesing de grootste Nederlandse puzzelbladenmaker. De grootste concurrent is uitgever Sanoma, met de reeks Puzzelsport-bladen. Er wordt lustig gekopieerd en beconcurreerd, ook al omdat spelletjes en puzzels nauwelijks te beschermen zijn, maar de verhoudingen liggen redelijk vast, zegt Strating. 'Wij zijn het sterkst in doorlopers en in de varia-puzzels. De cryptomarkt is verdeeld: wij zijn sterker in de makkelijker crypto's, Sanoma is weer sterker in het associatieve crypto.'

Strating, zelf geen puzzelaar ('Een puzzelaar moet van een zekere mate van herhaling houden, en dat heb ik niet'), legt er eer in het belegen imago van het puzzelen te veranderen. 'We worden een beetje geholpen door de cocoontrend. Spelletjes mogen weer, net als breien.'

Die huiselijkheid, daar moet Denksport het van hebben. 'Mensen puzzelen in de trein, in het vliegtuig of 's zomers op vakantie. Maar de echte diehards hebben hun puzzelmomenten thuis, op een vaste plek. Rond theetijd, maar vooral 's avonds.'

Het stoffige imago van het puzzelen behoort tot de wonderlijke puzzel-paradox: miljoenen Nederlanders doen het, maar het blijft omgeven met die lichte gêne.

In tegenstelling tot de Verenigde Staten en Engeland, de bakermat van het crossword, waar de verslaving volgens cryptogrammenkenner dr. H. J. Verkuyl in de jaren dertig dermate grote vormen aannam dat echtgenotes soms voor de rechter eisten dat hun man weer eens aan het werk ging in plaats van zich te verliezen in een nutteloos tijdverdrijf als puzzelen.

Strating staat voor een lastige opgave: 'Mensen zien puzzelen als een hobby, en daar zit hem de kneep. Een Vo l k s k r a n t -lezer puzzelt best veel, maar als je hem vraagt naar zijn hobby's, dan durft hij er niet voor uit te komen.' Verkuyl, emeritus hoogleraar Taalwetenschappen, weet wel hoe dat komt: 'Nederlanders zijn geen vrolijk volkje'. Verder wijt hij de Nederlandse houding aan 'de dictatuur van de literaire kritiek': 'In intellectuele kring is men altijd wars geweest van lichtvoetigheid en speelsheid met taal.'

Verkuyl is evenmin als Strating zelf fanatiek puzzelaar, maar onder het pseudoniem H. J. Verschuyl is hij wel de samensteller van een reeks bekende puzzelwoordenboeken, verplichte kost voor de verwoede puzzelaar die niet wil bezwijken voor de verleiding de gehele oplossing achter in het puzzelblad onder ogen te krijgen.

Verkuyl is gefascineerd door de taalkundige aspecten van kruiswoordraadsels en cryptogrammen, en in juni verschijnt van zijn hand het boek Het geheim van het puzzelen, over de geschiedenis van het puzzelen in Nederland.

Dat in Nederland op het puzzelen wordt neergekeken, is doodzonde, vindt Verkuyl, al was het maar omdat het Nederlandse cryptogram uniek is: 'De Nederlandse taal kent lange samenstellingen van woorden. Dat leidt tot mooie, complexe opgaven, die in andere talen onmogelijk zijn.' Daarom wil Verkuyl ook pleiten voor 'eerherstel van de cryptograaf'. 'Er zijn in Nederland een paar bekenden, zoals Jan Meulendijks en Jelmer Steenhuis, maar de meesten blijven anoniem, in tegenstelling tot in Engeland, waar puzzelmakers bekende mensen zijn.'

Wat drijft de ware puzzelaar? De uitdaging, denkt Strating. Die uitdaging is aan de hand van een aantal sterrengradaties op elk gewenst niveau verkrijgbaar. Uitgaven met één of twee sterren bestaan tegenwoordig nauwelijks meer, de doorloper kent een maximale moeilijkheid van zeven sterren -ziehier het gestegen opleidingspeil van de gemiddelde Nederlander. Strating: 'De kick is het hele raadsel op te lossen, niet alleen maar een paar opgaven. Daarmee lijkt het in wezen op de legpuzzel.' Zelfs bestaat er een intellectuele uitdaging, zegt Strating. 'Die is bij een woordzoeker het laagst. Dat doe je tijdens een gesprek of vergadering. Het hoogst is de intellectuele bevrediging bij een cryptogram.'

Maar misschien schuilt de bevrediging ook wel in wat Harry Mulisch schreef in zijn roman De Aanslag over de maker van een dagelijks cryptogram: 'Als hij aan een leestafel een onvolledig opgelost raadsel aantrof in een krant, dan was het zijn eerzucht om verder te komen dan de vorige man of vrouw; die was meestal blijven steken omdat ergens een fout was gemaakt. Als hij klaar was, keek hij tevreden naar het volgemaakte vierkant. Dat de meeste letters twee functies hadden, in een horizontaal en een verticaal woord, en dat de woorden op fantastische wijze paarden, gaf hem een gevoel van welbehagen. Het had iets met poëzie te maken.'

Het kruiswoordraadsel, dat gaat nog jaren mee, denkt Strating, al is er een lichte afname van de belangstelling. Maar toch is de puzzelmarkt grillig en aan trends onderhevig. De doorloper heeft zijn langste tijd gehad. 'Dat is iets van de oudere generatie, en daar zijn er steeds minder van.

'De bundels met doorlopers dalen het sterkst in de verkoop, dat gaat echt hard. De doorloper is ook niet fun. Het is de minst funne puzzel die ik kan bedenken, terwijl dat aspect juist steeds belangrijker wordt. Als je zo'n boekje met doorlopers ziet, weet je ook meteen: dit is bloedserieus. Doodsaai eigenlijk. Terwijl het toch een intellectuele puzzel is.'

Liever ontwikkelt Strating nieuwe ideeën en mogelijkheden. Puzzels op cd-rom, de eigen populaire internetsite (www.denksport.nl), en bordspellen. Succes is ongewis: een poging om gedrukte varianten te maken van het televisiespel Tr i -viant flopte jammerlijk. De kennisvragen bleken een publiek aan te boren dat normaal niets van puzzelen moet hebben en dus nooit grasduint in de schappen van kiosk tussen de tientallen puzzelbladen.

Volgens Strating zit de grootste groei momenteel in de zogeheten Va r i a -bundels: een mix van verschillende soorten puzzels, met een hoog fun-gehalte. Ook in opkomst zijn de logische puzzels, zoals de Japanse variant waar met behulp van getallen vakjes worden ingekleurd die samen een afbeelding vormen.

Noem dat maar eens een nutteloze bezigheid. Dr. H.J. Verkuyl heeft er jarenlang ook zo over gedacht, ondanks zijn fascinatie voor het fenomeen. Maar van dat idee is hij teruggekomen: 'De laatste wetenschappelijke inzichten luiden: If you don't use it, you loose it. Oftewel: als je je hersenen niet actief houdt, raak je steeds meer kwijt. Met het klimmen der jaren merk ik zelf ook dat puzzelen de hersenactiviteit bevordert en je woordvoorraad op peil houdt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.