De bijbel van Pelé

Hij is een man over wie alleen wordt gesproken in superlatieven: de Braziliaanse voetballer Pelé. Deze week is een documentaire over hem te zien op het IDFA....

Hoe geeft een legende een hand? Hoe lacht hij, en wat is de toon vanzijn stem? Vol vuur? Professioneel? Zelfvoldaan?

Absurde vragen eigenlijk. Toch dringen ze zich op, vlak voor deontmoeting met de oud-voetballer Pelé (65). Een man die bestaat uitsuperlatieven. Wonderdebutant van 16 jaar oud. Zes keer scorend op het WKvan 1958, op zijn 17de. Driemaal wereldkampioen. Maker van1281 doelpunten, waaronder 92 hattricks.

De handdruk is vriendelijk. Pelé, in strak gesneden pak, toont zichgeïnteresseerd. Hij meldt meteen dat Nederland een plaats heeft in zijnhart. Klein, maar beroemd, zegt hij. 'Door het voetbal.'

Het is een dinsdagmiddag op het Filmfestival in Cannes, afgelopen mei.De Braziliaan is er neergestreken omdat er een documentaire over zijn levenin première gaat. Pelé Forever heet die film en deze week is hij op hetInternational Documentary Festival Amsterdam (IDFA) te zien. En de titelzegt veel over de inhoud: dit document zet nog maar eens een grootuitroepteken achter een voetbalcarrière die mooier is geweest dan hetruimhartigste scenario dat een Hollywood-scenarist had kunnen bedenken.'Dit is de bijbel van mijn leven', zegt Pelé, en hij lacht erbij. 'Nietalle doelpunten staan erop. Maar het zijn er wel veel.'

De dag voor het interview is Pelé in Cannes aangekomen. De hectiek, depaparazzi en de opgefokte sfeer rondom aanwezige filmsterren als ParisHilton, Edward Norton en Sharon Stone zeggen hem weinig tot niets. 'Ik kendit festival van eerdere bezoeken. Het is doorwerken, maar zeker nietvervelend. Net als bij een WK voetbal is iedereen gepassioneerd. De liefdevoor film maakt iedereen hier gelijk.' Lachend: 'In mijn suite heb ikuitzicht op zee. Dat vergoedt veel.'

Pelé Forever is de zeventiende productie waarin Edson Arantes doNascimento (bijnaam Pelé) te zien is. Na zijn doorbraak als voetballer -'ik was nog een kind, wist helemaal niets van de wereld'- werd hij al snelgecontracteerd door een Braziliaanse filmproducent, die de jonge stercastte in de speelfilm O Preço da Vitória (1959) waarin hij gewoonzichzelf mocht zijn. Daarna volgde een reeks tv-portretten engastoptredens, waaronder een rol in de oorlogsfilm Escape to Victory (JohnHuston, 1981). In die film - een flop destijds, inmiddels een bescheidencultklassieker door vooral het keeperswerk van Sylvester Stallone - isPelé de spelverdeler van een groep gedetineerde geallieerden. Zij tikkeneen nazi-elftal van de mat in een wedstrijd die is bedoeld als propagandavoor het Derde Rijk.

'Een wonderlijke ervaring. Ik koester de herinneringen aan die tijd.Omdat de film voetbal als symbool gebruikt. De schrijver van Escape toVictory stelt dat voetbal de wereld kan veranderen. Die mening deel ik.'

Natuurlijk - hij weet dat die opvatting nogal plompverloren aandoet.Voetbal? De wereld veranderen? Is dat niet een te rooskleurig beeld vaneen sport die wordt gedomineerd door commerciële belangen?

'Natuurlijk kan ik een lijst opsommen van zaken die in het voetbal nietdeugen. Het is evident dat het voetbal op commercieel vlak in degevarenzone zit. Er zijn clubs die onbeperkt geld uitgeven en nooitfailliet gaan. Dergelijke praktijken maken mensen blind. Hoe vaak zie ikniet op de televisie wedstrijden die voor bijna lege stadions wordengespeeld? Dat vind ik een slecht teken. Het voetbal is van de mensen. Alsdie niet meer naar het stadion komen, valt de basis weg.'

Toch heeft het voetbal speciale krachten, benadrukt hij als een volleerdmarketingman, die na zijn voetbalpensioen miljoenen vergaarde met hetverhuren van zijn gezicht aan grote merken als Eurocard Mastercard enUmbro. 'Is je niet iets opgevallen toen je de film zag?', vraagt hij, omdaarna meteen het antwoord aan te dragen: 'Brazilië was in de jarenvijftig en zestig het enige elftal met meerdere zwarte spelers. Dat is ietswaar we ons toen wel degelijk bewust van waren. Alleen sprak je dat gevoelniet uit. Maar het was in Zweden, tijdens het WK van 1958, wel van: wezullen eens iets laten zien.'

Toen hij samen met regisseur Anibal Massaini Neto de film Pelé Forevervoorbereidde, ontdekte hij dat hij over zijn afkomst een punt wilde maken.Juist nu, bijna dertig jaar na zijn laatste wedstrijd. 'Er staantegenwoordig meer zwarte dan witte spelers op het veld. Kijk maar naarjullie nationale elftal. Gelukkig is dat geen onderwerp meer. Maar hetracisme op de tribunes is luidruchtig, en vaak hemeltergend. Daarom wildeik in de film luid en duidelijk verkondigen dat ik trots ben op wie ik ben:een zwarte jongen uit een liefdevolle, zwarte familie die het geluk had eenbijzonder talent mee te krijgen. Een cadeau van God. Het is mijn taak hemop fatsoenlijke wijze terug te betalen.'

Tussen 1995 en 1998 functioneerde Pelé als de Braziliaanse minister vanSport, een baan die hem ook meteen de eerste zwarte minister van het landmaakte. Veel goede herinneringen aan die tijd heeft hij niet. Hij bond destrijd aan met corrupte sportbonzen en kreeg al snel een rekeninggepresenteerd; ook zijn eigen financiële waarnemer bleek geld uit zijnbedrijven en stichtingen weg te sluizen, waaronder enkele tonnen dieoorspronkelijk voor goede doelen waren bedoeld.

Pelé, de man met het smetteloze blazoen, dook plotseling in dekrantenkolommen op als een fraudeur en een hypocriet - kwalificaties dieweer verbleekten toen een gerechtelijk onderzoek uitwees dat hem geen blaamtrof.

De kwestie rondom zijn bedrijf zit niet in Pelé Forever. Net zoalsover de keerzijde van de roem - de zaakwaarnemers, de geldkloppers, deidolate, opdringerige fans - met geen woord wordt gerept. 'De film gaatover mijn leven als voetballer. Dat is de keuze die we hebben gemaakt.'

Toch is Koning Voetbal niet alle delicate zaken uit de weg gegaan. Zozijn er opnamen geweest met zijn kinderen, inclusief de twee dochters diehij buitenechtelijk verwekte en die hij pas leerde kennen toen ze alvolwassen waren. 'Wat wil je delen met het publiek? Dat was niet makkelijk.De regisseur heeft me overtuigd. Ik praat in de film uitgebreid over mijnfamilie, over de invloed van mijn vader. Dan kan ik mijn eigen vaderrolniet wegpoetsen.'

De felste discussie die Pelé met Anibal Massaini Neto voerde, ging overde reconstructie van twee van zijn doelpunten, die volgens de overleveringtot de mooiste uit zijn leven behoren. 'De verhalen over die goals zijnvooral zo sappig omdat er geen beelden van bestaan. Ik dacht: waarom hetmysterie wegnemen door die goals met computerbeelden alsnog na te maken?Ik heb er vurig voor gepleit het geheim maar het geheim te laten. MaarAnibal was niet te stuiten.'

Achteraf is hij wel tevreden, al hecht hij meer aan het feit dat allearchiefbeelden nu zijn samengebald tot een toegankelijke productie. 'Hetgrootste verschil met mijn tijd is de invloed van de televisie. Ik moestde wereld rondreizen om mijn naam ook in het buitenland gevestigd tekrijgen. Tegenwoordig kan een voetballer in één wedstrijd beroemd worden.Een leuk doelpunt in de Champions League en zijn naam komt alle huiskamersbinnen, op alle continenten tegelijk.' Nee, goed is dat niet, haast hijzich te zeggen; een speler krijgt zo te snel het idee dat hij belangrijkis. 'Aan de andere kant: ik vind het een geruststellend idee dat mijndoelpunten en ervaringen nu ook toegankelijk zijn voor de generatie die dewereld leert kennen aan de hand van films en televisieprogramma's. Degedachte dat de kinderen van nu naar mijn doelpunten uit 1958 kunnenkijken, maakt me echt gelukkig. De toekomst van Pelé is verzekerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden