De allerbeste clubkeeper ter wereld

DE 4-3 NEDERLAAG tegen de DDR, de vervloekte 'cornerinterland', bezwaarde nog altijd zijn gemoed toen Tonny van Leeuwen zondag 23 april 1967 met GVAV naar Amsterdam reisde....

Tien minuten voor de aftrap arriveerde GVAV in het stadion. Ajax met zijn gevreesde voorhoede Swart, Nuninga, Cruijff en Keizer had de warming-up er al op zitten. Ludwig Veg, de Oostenrijkse trainer van de Groningers, moest zijn ploeg zonder tactische bespreking aan de Amsterdammers uitleveren. Hij kon alleen nog maar roepen dat ze met z'n allen voor het doel van Van Leeuwen moesten gaan liggen en dat niemand zich op de helft van Ajax diende te wagen.

In de gang van de kleedlokalen naar het veld stonden al bossen bloemen op de aanstaande kampioenen te wachten. Ajax was in het seizoen 1966-'67 ongenaakbaar en had in Groningen niets van GVAV te duchten gehad (3-8). Het Amsterdamse publiek maakte zich op voor een nieuwe inmaakpartij, maar Tonny van Leeuwen spuwde in de handen en besloot de wedstrijd van zijn leven te gaan keepen.

Ruim 29 jaar later staat het mirakel Ajax-GVAV 0-1 Martin Koeman en Piet Fransen nog helder voor de geest. Koeman: 'De wedstrijd was nog geen vijf minuten oud toen wij de bal al twee keer van de doellijn hadden gehaald. Daarna werd het de wedstrijd van Van Leeuwen. '

Fransen: 'Hij pakte de ballen alsof het aardappelen waren, soms met één klauw. Hij was toen werkelijk onpasseerbaar en kreeg zelfs een staande ovatie van de Ajax-supporters. '

Ook verslaggever Ben de Graaf getuige de Volkskrant van maandag 24 april: '. . . in de volgende fase ranselde hij met een gescherpt reactievermogen en boordevol zelfvertrouwen alle hoge ballen weg, die hem in Oost-Duitsland als muskieten om de oren waren gevlogen.

'Terecht werd Van Leeuwen na afloop op de schouders gehesen. Hij had opnieuw bewezen een klassekeeper te zijn met 'feeling' voor talloze (18) hoekschoppen en met een ongelooflijke reflex bij verraderlijke inzetten. Zo intens beleefde Van Leeuwen zijn hoofdrol, dat hij tijdens zweefsprongen nog de tijd vond enige show op te voeren.'

Aan één uitval had GVAV in De Meer voldoende om de volle winst te grijpen. Fransen zag zijn kans schoon bij een slordige uitworp van keeper Bals. 'Suurbier kreeg de bal tegen zijn rug en ik ben er meteen op afgevlogen. Bij de achterlijn moest ik nog even wachten tot er iemand van ons voor hun doel verscheen.'

De Deen Ole Fritsen, met Fransen de enige GVAV'er op vijandelijke helft, scoorde uit de afgemeten voorzet. Het kampioensfeest van Ajax, dat het seizoen zou afsluiten met de nooit geëvenaarde score van 122 doelpunten voor, moest een week worden uitgesteld. Van Georg Kessler kreeg Tonny van Leeuwen zijn plaats in het Nederlands elftal terug.

Teunis Pieter van Leeuwen werd op 21 maart 1943 geboren in Gouda waar hij het doel van ONA ging verdedigen. Sparta haalde hem naar Rotterdam waar hij de opvolger werd van de legendarische Andries van Dijk, keeper van het elftal dat in 1959 de landstitel had veroverd. Op zijn zestiende debuteerde Van Leeuwen in de eredivisie, maar een blessure deed hem zijn plaats aan een ander groot talent, Pim Doesburg, verliezen.

Ongeduld verdreef Van Leeuwen uit Rotterdam. GVAV zocht een vervanger voor Otto Roffel, de latere directeur van het Olympisch Stadion, en vond in Van Leeuwen een keeper die het op de reservebank van Sparta niet uithield.

GVAV wilde hogerop en kocht in 1963 behalve Van Leeuwen ook Martin Koeman, van het Amsterdamse Blauw-Wit. Het seizoen 1963-'64 begon in het Oosterpark met een 3-0 overwinning op Feyenoord. Koeman: 'Van Leeuwen en ik konden bij het publiek meteen niet meer stuk.'

Vandaag de dag is de vader van Erwin en Ronald technisch manager van FC Groningen, zoals GVAV in 1971, het jaar waarin Tonny van Leeuwen verongelukte, ging heten. Vanuit de bestuurskamer van het stadion aan de Zaagmuldersweg wijst hij naar de plek waar het oude trainingsveld lag. 'Daar maakte Van Leeuwen enorme indruk op ons. Waar het veld het slechtst was, ging hij in de goal staan. Altijd in korte broek, al was het nog zo koud en nat. Een lange broek daar deed hij niet aan. Dat was niets voor een kerel.'

Piet Fransen, scout van FC Groningen en melkboer in ruste, was de speler die Van Leeuwen voor trainingen en wedstrijden mocht inschieten. 'Hij wilde balletjes van drie meter, hard en recht op de borst. Die liet-ie dan even lekker natrillen. Ik moest het niet flikken om met een pisboogje te beginnen, want dan was ik m'n leven niet zeker. Ik heb het wel eens gedaan, zo'n smerig lobje voor de lol, maar de bal lag nog niet in het doel of ik was al op weg naar de andere kant van het veld. Hij kwam je achterna hè.

'Dick Bosschieter, een jongen met een verschrikkelijk goede schijnbeweging, was hier net een week binnen toen hij Tonny van Leeuwen op de training naar de verkeerde hoek stuurde. Die Bosschieter had de grootste lol, maar Tonny begon te blazen. Ik zei: doe dat nou niet weer Bosschieter, want het kan je dood worden. Even later flikt-ie 't nog een keer. Ik heb m'n ogen dichtgedaan toen Tonny op hem afvloog. Een week of acht is Bosschieter uit de roulatie geweest.'

MARTIN KOEMAN: 'Een betere keeper dan Van Leeuwen heb ik nooit gezien. Hij was zwaar, maar toch heel atletisch. Hij keepte op souplesse en hij wist het goed te verkopen. Hij had gevoel voor show, maar kon goed zijn concentratie bewaren. Alleen als er wrijving met een tegenstander was, kon hij wel eens z'n kop verliezen. Dan wilde hij meteen z'n goal uit, er invliegen, de vuist er onder.'

Zoals die keer in Maastricht toen Van Leeuwen slaande ruzie kreeg met Nico Mares, de druktemaker in de voorhoede van MVV. Koeman: 'Die kreeg een optater van jewelste. Tonny werd er uitgestuurd en Piet moest in het doel.' Fransen: 'Naderhand zei Tonny nog dat hij helemaal niet aan die Mares was geweest. Nou hij gaf hem een flik die ze in Kerkrade hebben kunnen horen. Mares, die een paar keer lelijk op hem door was gelopen en 'm zelfs in de bek had gespuugd, moest er af met een gebroken kaak.'

Met Koeman, Fransen en Van Leeuwen weerde GVAV zich kranig in de eredivisie. In 1966 eindigde de Groninger Voetbal en Atletiek Vereniging als zesde en in het seizoen daarop werd Tonny van Leeuwen verkozen als opvolger van Eddy Pieters Graafland in het Nederlands elftal.

Maar het EK kwalificatieduel in Leipzig werd op 5 april 1967 een drama voor de 24-jarige doelman. Jan Mulder, met Van Leeuwen debuterend als international, en Piet Keizer zetten Oranje in de eerste helft verrassend op een 2-0 voorsprong. Maar na rust greep de faalangst Van Leeuwen bij de keel en het Nederlands elftal bezweek onder Oostduitse luchtaanvallen. Hoewel Keizer, bij 2-2, nog een keer scoorde, won de DDR met 4-3. Drie hoekschoppen en een hoge voorzet werden Van Leeuwen fataal.

Piet Fransen: 'Ik zat thuis bij de televisie met tranen in m'n ogen. Kreeg-ie eindelijk z'n dikverdiende kans, pleurde hij van de zenuwen in elkaar.'

Martin Koeman: 'Ik wist niet wat ik zag. Hoge ballen waren voor Van Leeuwen nooit een probleem geweest. Maar het was niet alleen zijn schuld, ook de verdediging stond te schutteren.'

Vooral de drie PSV'ers Schrijvers, Pijs en Kemper sprongen in de ogen van Koeman te kort. 'Bij die Oostduitse corners stonden ze verkeerd opgesteld, te dicht op Van Leeuwen. Het was duidelijk dat er geen afspraken waren gemaakt. Het was onwennigheid in de verdediging.'

Fransen, zelf zesvoudig international: 'Tonny wilde zich voor honderdentwintig procent bewijzen, maar had het lef niet om de leiding in handen te nemen. Ik heb het er vaak genoeg met hem over gehad. Dan vroeg hij hoe ik me bij het Nederlands elftal toch zo nuchter kon gedragen. Omdat ik me gewoon een van de zestien voel, zei ik dan, niets meer en niets minder.

'Tonny was zichzelf niet bij het Nederlands elftal. Bij GVAV was hij en niemand anders de baas in het strafschopgebied. Als er een hoge bal voor onze goal kwam, lagen wij al in een sprint om uit de zestien weg te komen. Dat Tonny 'm zou pakken was zo zeker als wat. Achteraf zeg ik: Tonny van Leeuwen was een grootheid, maar alleen bij zijn club. Hij was de allerbeste clubkeeper ter wereld.'

Omdat het fiasco van Leipzig Van Leeuwen werd aangerekend, keepte Pim Doesburg de vriendschappelijke interland tegen België. Maar na zijn perfecte partij met GVAV bij Ajax kreeg Van Leeuwen een herkansing, op 10 mei in Boedapest tegen Hongarije.

Vijf minuten was dit EK-duel oud of Van Leeuwen had bij een strafschop het nakijken. De vroege tegentreffer maakte hem opnieuw onzeker en toen hij mistastte bij een hoge voorzet, waardoor Hongarije op 2-0 kwam, was zijn interlandloopbaan voorbij. In de rust werd hij vervangen door Doesburg, Nederland kwam nog terug tot 2-1, maar tussen Van Leeuwen en Kessler was het over.

Jan van Beveren, ook al voortgebracht door Sparta, werd de vaste keus van de bondscoach. Toen hij wist dat zijn kansen definitief waren verkeken, kwam Van Leeuwen met de ontboezeming dat hij tegen Hongarije in de rust een schouderblessure had voorgewend. 'Maar de werkelijkheid was anders. Ik kon er niet meer tegenop.' Toen hij in de kranten las dat Kessler hem afviel, zou hij hebben geroepen: 'Verbrand maar met je Nederlands elftal. Ik stop ermee.'

In het seizoen 1967-'68 werd GVAV nog eens zesde, maar daarna voerde het verval de club van Van Leeuwen naar de eerste divisie. Na de beschamende degradatie rechtten de Groningers de ruggen en in één seizoen was GVAV weer terug in de eredivisie.

Martin Koeman was aanvoerder, Piet Fransen na tweeëneenhalf jaar teruggekeerd van Feyenoord en Tonny van Leeuwen bijna een heel seizoen onpasseerbaar. In 23 eerste-divisiewedstrijden hield hij de nul. Op 14 juni 1971 stapte de minst gepasseerde keeper uit het beroepsvoetbal (zeven tegentreffers in dertig wedstrijden) in zijn witte Mercedes en reed naar Rotterdam om in de Embassy nachtclub een prijs, duizend gulden en een trofee, op te halen.

In het Hilton-hotel was een kamer voor hem gereserveerd, maar Van Leeuwen sloeg het aanbod om in Rotterdam te overnachten van de hand. Hij wilde naar huis, het Drentse dorp Peize, vlak onder Groningen, en kroop in het holst van de nacht weer achter het stuur.

Zijn vrouw Geri lag naast hem te slapen toen hij rond vijf uur 's morgens op Rijksweg 32 ter hoogte van Meppel, net na een flauwe bocht naar rechts, op de verkeerde weghelft belandde en frontaal op een truck met oplegger, die betonbuizen vervoerde, botste.

De vermoedelijk door slaap overmande Van Leeuwen was op slag dood. Zijn vrouw overleefde de klap. De vrachtwagenchauffeur uit Drachten, met zijn 28 jaar even oud als Van Leeuwen, ook, zij het dat hij zwaar gewond raakte.

PIET FRANSEN: 'Toen ik 's ochtends met de melkkar om half acht bij mijn eerste klant kwam, kreeg ik het te horen. Het was net op de radio geweest. Ik zei: dat kan niet, dat is godsonmogelijk. Daarna heb ik een black-out gekregen en de hele boel de boel gelaten.'

Fransen en Van Leeuwen waren elkaars beste vrienden. 'Vrienden? We hebben als broers met elkaar geleefd. Vanaf zijn eerste dag bij GVAV was hij m'n gabber. Hij had alles voor mij over. Voor de kerstdagen en oud en nieuw stond hij 's ochtends om zes uur bij mij aan de deur. Had-ie een aanhangwagen gehuurd voor achter z'n Mercedes om mij te kunnen bevoorraden.

'Dan reed hij op en neer naar de melkfabriek zodat ik met m'n kar geen moment stil kwam te staan. En als hij dan eens een fles melk brak, kon-ie wel huilen. Ik zie hem nog zo staan met een emmer en een dweil. De mensen hier praten er nu nog over. Hoe is het toch mogelijk dat die grote Tonny van Leeuwen dat voor je deed, zeggen ze dan.'

In de City Bar aan de Gelkingestraat was Tonny van Leeuwen de getapte jongen. Z'n witte Mercedes parkeerde hij na de zondagse wedstrijd en na menige doordeweekse training pontificaal voor het café op de stoep en geen diender die hem durfde te bekeuren. Aan de bar werd Van Leeuwen, die het hoogste woord had, geflankeerd door Fransen en Koeman. In het nisje van de City Bar hielden de GVAV'ers die wat minder hoog in aanzien stonden zich gedeisd. Maar Van Leeuwen zorgde er voor dat ook zij geen moment droog kwamen te staan.

Piet Fransen: 'Tonny was goed van rondjes geven. Je moest echt je best doen om een keer aan de beurt te komen.' Martin Koeman: 'En hij ging maar door. Even een uurtje weg, was een gevleugelde uitspraak van hem. En als het dan weer eens zes uur 's ochtends was geworden, zei hij: ik kon niet wegkomen, ik kon gewoon níet wegkomen.'

De onthulling van vorige maand in het Nieuwsblad van het Noorden dat Richard Vennema, keeper van eerste divisieclub Veendam, een zoon van Tonny van Leeuwen is, kwam voor Piet Fransen niet als een verrassing. Natuurlijk wist hij van het slippertje met gevolgen van zijn boezemvriend.

'Richard wist ook dat ik 't wist. Hij is een perfecte jongen. De rillingen lopen me over de rug als ik 'm in de goal zie staan. Die kop, die houding, het is echt Van Leeuwen die daar staat.'

Op 19 juni 1971 werd Tonny van Leeuwen, doelverdediger, vertegenwoordiger van het voetbalschoenenmerk Quick voor de drie noordelijke provincies en vader van twee, naar later bleek drie kinderen in Peize begraven. De GVAV'ers Piet Fransen, Wim Visser, Jan Schipper, Dick van Vlierden, Frans Guns, Peter Eimers, Jaap Bos en de jonge Hugo Hovenkamp droegen de kist naar het graf met z'n witte zerk.

Piet Fransen: 'Eimers en Schipper hadden het bloed in de handen staan, zo krampachtig tilden ze de kist. Ze waren bang dat ze 'm niet konden houden. Ik zei: verdomme nog aan toe. Wij laten Tonny niet vallen, dat is ondenkbaar.'

Vijfentwintig jaar later is Tonny van Leeuwen nog altijd niet verdwenen uit het leven van de zestigjare Piet Fransen. 'Ik denk nog bijna elke dag aan hem. Als ik naar het zuiden rijd, zoals zaterdag voor Nederland-Wales, en ik kom bij Meppel dan word ik emotioneel. Bij de plek waar het is gebeurd, gaat de autoradio uit. Heen en terug. Als eerbetoon aan m'n allerfijnste gabber.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden