DAMMEN: Koepermans stijl een lust voor 't oog

In deze tweede aflevering over de damloopbaan van Iser Koeperman, de oud-wereldkampioen die afgelopen maandag zijn 75ste verjaardag vierde, staan wij stil bij zijn WK-match tegen de Canadees Deslauriers....

TON SIJBRANDS

Al op de openingsdag stelde Koeperman zijn kandidatuur voor de titel door zijn tegenstander in een prachtig duel te verslaan. Hoewel de meeste lezers het verloop van die historische eerste partij ongetwijfeld kennen, druk ik haar hieronder toch af. Dat doe ik enerzijds omdat men er bij een beschouwing over Deslauriers - Koeperman 1958 domweg niet omheen kan, anderzijds omdat het altijd weer zo'n genot is deze partij na te spelen.

En er is nog een derde reden: weliswaar zijn gedurende de 21 jaar dat ik deze rubriek verzorg niet minder dan 65 (!) partijen van Koeperman in de Volkskrant gepubliceerd, maar uitgerekend het duel-in-kwestie zit daar - merkwaardig genoeg - niet bij! Een dergelijke omissie schreeuwt er als het ware om te worden rechtgezet.

Deslauriers - Koeperman

Eerste partij WK 1958

1.32-28 19-23 2.28x19 14x23 3.34-30 18-22 4.31-27 22x31 5.36x27

Deslauriers hanteert een openingssysteem dat later bij voorbeeld ook door Wiersma, Clerc en - vooral - Hans Jansen zou worden toegepast.

5...12-18 6.41-36 7-12 7.46-41 10-14 8.30-25 14-19 9.25x14 19x10 10.40-34 10-14 11.45-40 5-10 12.35-30 14-19 13.30-24 19x30 14.34x25 10-14 15.40-34 13-19 16.34-30 8-13 17.30-24 19x30 18.25x34 2-8 19.50-45 14-19 20.44-40 9-14 21.40-35

Was Deslauriers zijn tijd zo ver vooruit? Of moeten we misschien concluderen dat Tsjizjov een gedateerd soort dammen speelt? In elk geval is hier van een hoogst opmerkelijke parallel sprake, want als we 21.40-35 vervangen door 21.34-30 en schijf 1 naar veld 2 verplaatsen, zou er met verwisselde kleuren een stelling uit de derde matchpartij Sijbrands - Tsjizjov (WK 1989) ontstaan!

21...1-7 22.34-30 17-22 23.45-40 22x31 24.36x27 11-17 25.41-36?!

Maar dit is niet consequent. Na gewoon 25.40-34(!) had wit voor mijn gevoel prima gestaan.

25...17-21(!) 26.37-32

Omdat na 26.37-31 21x32 27.38x27 15-20(!) enz. de geplande centrumomsingeling niet meer uit de verf komt, kiest Deslauriers voor de overgang naar een gesloten klassiek middenspel.

26...15-20 27.33-28 20-24 28.30-25 7-11 29.47-41 12-17 30.41-37 8-12 31.37-31 21-26 32.39-33?

Voor de hand liggend maar foutief. Wit had 32.38-33(!) 26x37 33.42x31 moeten doen.

32...26x37 33.42x31 17-21! 34.31-26

Ook nu lijkt er weinig aan de hand. Maar Koeperman heeft een daverende verrassing in petto:

34...12-17!!

Zie diagram 1

De (eerste) diagramstand brengt het hoogtepunt van de partij, en volgens sommigen zelfs dat van de hele match in beeld. Zwart heeft zich vrijwillig laten opsluiten aan zijn rechter vleugel, maar welke zet wit ook doet - altijd wordt die opsluiting verbroken met 35...17-22!, waarna wit òf in combinatief, òf in positioneel opzicht onherstelbare schade oploopt. Een enkel voorbeeldje: 35.43-39 17-22 36.28x17 11x31 37.26x37 (37.36x27?? 23-28 +; 37.26x17?? 31-37! en 38...18-22 +) 37...6-11 en zwart verovert het strategische veld 27.

35.36-31 17-22! 36.28x17 21x12 37.33-28 12-17 38.38-33 4-9 39.43-38 14-20 40.25x14 9x20 41.49-43 3-9! 42.43-39 9-14!

Koeperman bouwt zijn voordeel op fraaie wijze uit. Door de wending 43...24-29! en 44...17-21 + in de stand te vlechten, verplicht hij zijn tegenstander de controle over veld 43 prijs te geven.

43.48-42 17-22!

Nu pas.

44.28x17 11x22 45.42-37

Opnieuw gedwongen.

45...20-25 46.26-21 24-30 47.35x24 19x30 48.40-34 13-19 49.33-29 30-35

Koeperman heeft zijn tegenstander volledig overspeeld. In plaats van te capituleren ondernam Deslauriers nog een wanhoopsactie (50.21-17 22x11 51.27-22 18x36 52.29x18 enz.), maar de partij kon hij er niet meer mee redden.

Toch was met deze eerste winstpartij nog lang niet de basis voor Koepermans uiteindelijke matchzege gelegd. Want al op de tweede speeldag zou Deslauriers weer op gelijke hoogte komen (Een bespreking van die tweede partij kan men in het april-nummer van het tijdschrift Dammen aantreffen, zoals het februari-nummer een uitvoerige analyse van de eerste matchpartij bevatte).

Mede doordat Koeperman, die regelmatig het voordeel naar zich toe wist te trekken, in de zevende matchpartij een glad gewonnen eindspel remise liet lopen, was de score zelfs na negen partijen nog steeds in evenwicht: 9-9. Maar in de tiende en elfde partij bezweek Deslauriers dan toch eindelijk onder de druk waaraan hij al zo lang had blootgestaan. En in de dertiende partij vergrootte Koeperman zijn voorsprong zelfs tot drie (winst)

punten.

Hieronder enkele kanttekeningen bij Koepermans laatste winstpartij. Het duel is in hoge mate karakteristiek voor de glasheldere aanvalsstijl die Koeperman er op na placht te houden en waarmee hij, ook al is misschien niet iedereen zich daarvan bewust, hele generaties moet hebben beïnvloed.

Deslauriers - Koeperman

Dertiende partij WK 1958

1.31-26 19-23 2.37-31 20-24 3.41-37 24-29 4.33x24 23-28 5.32x23 18x20 6.37-32 14-19 7.46-41 12-18 8.41-37 7-12 9.39-33 10-14 10.44-39 5-10 11.50-44 19-23 12.34-30 14-19 13.30-25 10-14 14.40-34 23-28 15.32x23 18x40 16.45x34 12-18 17.37-32 1-7 18.42-37 7-12 19.47-42 20-24(!)

Bij witte randstukken op 35 en (vooral) 25 dient zwart veld 24 onder controle te brengen.

20.34-29 2-7

Als tempozet kwam ook 20...4-10 enz. in aanmerking, maar in Koepermans visie ligt er nog een hogere taak voor het basisstuk op 4 in het verschiet. De tweede diagramstand zal zijn strategisch gelijk treffend illustreren...

21.29x20 15x24 22.33-28 18-23 23.28-22 17x28 24.26-21 16x27 25.31x33 13-18 26.33-29 23x34 27.39x30 18-23 28.44-39 9-13 29.39-33 13-18 30.43-39 8-13 31.39-34 11-16 32.33-29?! 24x33 33.38x29 16-21! 34.49-43 6-11 35.37-31 23-28! 36.32x23 19x28

De inleiding tot een krachtige, perfect gevoerde centrumaanval.

37.43-38 11-17 38.38-33 28x39 39.34x43 17-22 40.43-38 21-26!

Gespeeld in het (terechte) vertrouwen dat niet de tempi maar de posities der stukken de waarde van de stand bepalen.

41.38-33 26x37 42.42x31 12-17! 43.30-24 17-21! 44.48-42 3-9! 45.31-26 21-27 46.42-38 7-12

Zie diagram 2

Hoewel wit liefst 9 tempi vóór staat en het centrum hermetisch afgegrendeld lijkt te hebben, moet hij zijn tegenstander alsnog ruim baan geven over het middenbord. De gevolgen zijn desastreus:

47.24-20 13-19! 48.35-30 19-23! 49.38-32 27x38 50.33x42 23x34 51.30x39 22-27 52.42-38 18-23 53.38-33 12-17 54.39-34 17-22 55.34-30

Ook 55.20-15 23-28 56.26-21 enz. zou hebben verloren.

55...23-28 56.33-29 28-32 57.29-23 32-38 58.30-24 38-43 59.20-15 43-49

Zwart is precies op tijd op dam. Na nog vier overbodige zetten (60.23-19 14x23 61.24-20 23-29 62.20-14 enz.) gaf wit het op. Alweer: een weldaad voor het oog!

Met deze overwinning had Koeperman de stand op 16-10 gebracht. Nog éénmaal kwam Deslauriers terug (16-12), maar in de resterende zes partijen werd de Canadees geen serieuze kans op herstel meer gegund. De onafwendbare titeloverdracht zou het startsein blijken tot een veertien jaar durende Sovjet-hegemonie. . .

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden