Confederations Cup: altijd die vooroordelen

Meer dan naar het voetbal kijkt de wereld de komende weken naar het land dat de Confederations Cup organiseert: Zuid-Afrika.

Door Willem Vissers

Of Zuid-Afrika klaar is voor de Confederations Cup? Mark Gleeson, niet alleen door zijn rijzige gestalte de bekendste voetbaljournalist van Zuid-Afrika, dompelt zijn stem in cynisme. ‘Hoezo, klaar? We hebben gras, goals en kaartjes. Jullie Europeanen denken dat je nog net niet door een leeuw wordt verscheurd als je het vliegveld van Johannesburg verlaat. Dat is jullie afro-pessimisme.’

Je ziet Gleeson duizenden kilometers verderop zijn hoofd schudden, als hij hoort over de onheilstijdingen in Nederlandse media, sinds de kwalificatie van Oranje voor het WK is afgedwongen.

De verhalen gaan niet over de wonderbaarlijke schoonheid van het land, over de puike sportcultuur of over de veerkracht van de bevolking, maar over criminaliteit, en dan vooral over moordcijfers.

Voetbal International kopt: ‘Deuren op slot, ramen dicht’, met in de onderkop het cijfer van 19 duizend moorden per jaar. Het AD schreeuwt op de voorpagina dat de wortelmannen en generaals volgend jaar hun oranje vermommingen moeten aflaten, want anders zullen ze worden herkend en doelwit zijn van beroving. Of erger.

Reislustig
Gleeson moet lachen om dat eens zo vooruitstrevende, reislustige Nederland, het land vanwaaruit Jan van Riebeeck in 1651 vertrok om in april 1652 met zijn schepen te landen op de kust van de Kaap. Alsof Zuid-Afrika, dat honderdduizenden toeristen per jaar trekt, zoiets is als een wildwestbananenrepubliek. ‘Italiaanse journalisten rijden hier rond met bodyguards. Ik ben bij hun spelershotel geweest. Het lijkt wel alsof Barack Obama daar logeert.’

Morgen begint dus de generale repetitie voor het WK van 2010, de strijd om de Confederations Cup; het toernooi met de zes continentale kampioenen, aangevuld met wereldkampioen Italië en het organiserende land. De openingswedstrijd, zondag in Johannesburg, is Zuid-Afrika - Irak.

Gleeson wijst op de prachtige stadions, de uitstekende hotels en de goede wegen. Nu, maar nog veel meer volgend jaar bij het WK, zullen indrukwekkende hoeveelheden politiemensen en soldaten op de been zijn om alles en iedereen, tot vervelens toe, te controleren. Want inderdaad: Zuid-Afrika is bang dat er iets gebeurt dat alle vooroordelen bevestigt.

De voetbalwereld is benieuwd naar het eerste WK in Afrika, dat wonderlijke continent waar de contrasten zo groot zijn: rijk en straatarm, vooruitstrevend en achtergesteld, gewelddadig en vredig, kleurrijk en donker, fris en verrot. Is Zuid-Afrika klaar? Dat is opeens de relevante vraag die niemand zou stellen als het om Duitsland of Engeland gaat.

De eens krachtige lobby om het WK weg te halen uit Zuid-Afrika is de laatste tijd minder geworden, maar kan bij welke mislukking ook weer sterker worden.

Contactpersoon
Over die lobby gesproken: ruim twee jaar geleden belde bijna elke dag een Nederlandse contactpersoon, een jongeman die alles wist van stadionbouw en die contacten had met bouwers over de hele wereld. Dat ging dan zo: ‘Heeft u die documentaire op de BBC gezien? De stadions zijn nooit op tijd klaar.’

Op een gegeven moment geloofden wij het wel. Wij wilden concrete informatie en werden in contact gebracht met een Duitser, die via-via contacten had in de bouwwereld en bij de Duitse bond.

Die Duitser kon heel snel mailen en sloeg daarbij een wat mysterieuze toon aan. Hij zou zelfs een bijeenkomst regelen met een voormalige FIFA-topman die van plan was revanche te nemen op FIFA-president Joseph Blatter. Blatter was immers schatplichtig aan Afrika, omdat hij daar nu eenmaal veel stemmen wint dankzij zijn steunprogramma’s. Hij gunde Zuid-Afrika het WK, maar dat was een tragische vergissing volgens de lobbyisten.

Of het ons beliefde naar Antwerpen, Brussel of Londen te komen. Maar toen het erop aankwam, gebeurde er niets. In een e-mail schreef de Duitser over de ex-FIFA-man: ‘Hij is bang dat verslaggevers de gesprekken opnemen. Hij is paranoïde.’

Van die ontmoeting kwam dus niets. En deze week meldde Zuid-Afrika dat in oktober negen van de tien WK-stadions klaar zullen zijn. Mark Gleeson: ‘Je zult versteld staan van de stadions. Die zijn prachtig.’ De lobby is monddood. Voorlopig.

Wat niets afdoet aan de schrijnende armoede in de sloppenwijken en de inderdaad onthutsende criminaliteit in sommige streken en steden. Het is trouwens maar de vraag of de straatarme onderlaag van de bevolking op de langere termijn profiteert van de toernooien in 2009 en 2010.

Houtbaai
Neem de idealist Craig Hepburn, die ons in 2005 rondleidde door Houtbaai in Kaapstad, waar hij zo graag de African Brothers Football Academy wil beginnen in de sloppenwijk. Hij zag geen enkel perspectief, want bijna niemand wilde hem helpen. Daar, buiten de sloppenwijk, woonden de ontstellend rijken. Hier, op een paar vierkante kilometer, leefden duizenden sloebers achter en onder golfplaten, rook het naar pis en pils. Hier praatten jongeren met een Amerikaans accent, omdat ze de godganse dag naar Amerikaanse tv-series keken en de Afrikaanse cultuur verbanden. Het was een wijk van alcoholmisbruik, criminaliteit en corruptie.

‘Als we nu niets doen, wordt het WK in sociaal opzicht een ramp’, zei Hepburn destijds bitter. ‘De afschaffing van de apartheid heeft ons niets goeds gebracht. Voorheen was er in elk geval nog illusie, nu is er frustratie.’

Later was Hepburn in Nederland, op zoek naar geld voor zijn droom, waarvan een prachtig virtueel filmpje op YouTube staat. Die bedeltocht leverde weinig op, want officiële gesprekspartners steunen meestal bonden, terwijl zijn initiatief particulier is.

Nu, zo vlak voor de Confederations Cup, is het weer tijd voor een voortgangsgesprek. Daaruit blijkt desillusie. ‘De kinderen voetballen nog steeds langs de rand van de snelweg. In de gemeenschappen heerst crisis omdat er totaal geen infrastructuur is voor de jeugd. De faciliteiten zijn waardeloos en er zijn geen trainers.’

Hepburn verheugt zich op het evenement zelf. ‘Ik ben benieuwd hoe we spelen tegen de wereldtop, en of ons land voldoet aan de standaard die noodzakelijk is om een WK te houden.’

De nationale bond SAFA is volgens hem te veel bezig met het WK zelf en kan de beloften voor de breedtesport niet waarmaken. Veel gebeurt voor de bühne. Jacob Zuma, de president die als ANC-gevangene voetbalde op Robbeneiland, liet de trofee voor de winnaar deze week rondgaan in het parlement.

Vonk
Op het toernooi zelf verheugt menigeen zich. Hans Vonk bijvoorbeeld, de doelman met een Nederlands en een Zuid-Afrikaans paspoort. Vonk hoopt dat Heerenveen hem ondanks een doorlopend contract naar Ajax Cape Town laat vertrekken, waar hij wil proberen zijn derde WK-selectie af te dwingen. Hij is trouwens op vakantie nu, in Zuid-Afrika. Prachtig land. Gevaarlijk? Mwah, valt wel mee. Gewoon uitkijken, normaal doen.

Mark Gleeson, aan de telefoon: ‘Ik rijd nu over de snelweg. Straks stop ik bij McDonald’s voor een hamburger. Dan reken ik af, zeg ik goedendag en rijd ik verder. Wij leven hier, elke dag, met bijna 50 miljoen mensen. Gek hè? Zuid-Afrika is geen Duitsland, maar neem van mij aan dat de FIFA met al haar belangen en sponsors het WK allang had ontnomen aan Zuid-Afrika als de organisatie onverantwoord was.’

Natuurlijk, de moordcijfers zijn bijna de hoogste van de wereld, maar Gleeson wenst de gevaren voor de Europese bezoeker te relativeren: ongeveer 80 procent van de moorden wordt gepleegd door mensen die elkaar kennen en onderling ruzie hebben. De rest is ‘gewone’ criminaliteit. Die ontstaat nu eenmaal, meestal omdat de een heel rijk is en de ander heel arm.

Gleeson: ‘Hier zijn te veel rijken en te veel armen. Dat is een erfenis van de apartheid. Het duurt generaties voordat alle gevolgen daarvan zijn verdwenen. De nieuwe leidinggevenden zijn lang niet altijd even ervaren, maar ik kan jullie verzekeren dat weinigen terugverlangen naar de fascistische apartheidspolitie. Ik in elk geval niet.’

En dus moeten we Zuid-Afrika nemen zoals het nu is, moeten we genieten van het voetbal en de verhalen rond het voetbal optekenen. Zoals dat van de bekendste Zuid-Afrikaanse speler, spits Benni McCarthy, die overigens niet is geselecteerd voor het toernooi.

Graffiti
Broer Jerome McCarthy liet in 1999, toen Ajax zijn filiaal in Kaapstad opende, zien hoe en waar de toenmalige Ajacied Benni had geleefd. Eerst ging de tocht naar zijn geboortehuis in Hanover Park, waar nu een tante woonde. Op de muren in de buurt was overal graffiti gespoten van drugsbendes. Hier was geweld heel gewoon.

Toen ging het naar de sloppenwijk Nayanga, waar de hekken rond het veld van Benni’s eerste club Seven Stars tijdens wedstrijden altijd dichtgingen. De tegenstander voelde zich dan opgejaagd als een stier, zei Benni destijds.

En de dag eindigde in Heathfield, waar McCarthy een luxueus huis voor zijn ouders had gekocht. Aan de muur hing het shirt van Thierry Henry, dat hij tijdens het WK van 1998 had geruild met de Fransman. Overal om het huis waren hekken, omdat de familie nu eenmaal was geklommen in welstand.

Zo is het in Zuid-Afrika en zo zal het nog wel even blijven, ondanks de Confederations Cup en het WK. Gleeson: ‘De arme sloeber woont in een krot. Misschien dat velen nu en volgend jaar iets extra kunnen verdienen. Bijvoorbeeld degene die elk half uur een glaasje water naar Blatter mag brengen. We zullen betere wegen krijgen en betere vliegvelden, en mogelijk zal het toernooi ons spiritueel verheffen.

‘Daarna zal weer veel bij het oude blijven. De arme sloeber mag tegenwoordig stemmen, maar hij is nog steeds een arme sloeber die in een krot woont. Hopelijk heeft hij straks elektriciteit, op het moment dat de voetbalwedstrijden op tv zijn.’

(Guus Dubbelman / de Volkskrant) Beeld
(Guus Dubbelman / de Volkskrant)

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden