Barsten in het bastion

Het bastion van onverstoorbaarheid waarin Marco van Basten zich verschanst, vertoont barsten. Voormalig mentaal begeleider Reep: ‘Dit kan het einde van de Cruijffiaanse tijd inleiden.’ Trainer De Mos: ‘Het wordt steeds meer een spookverhaal.’..

Eens, in de prehistorie van het voetbal, was communicatie bijzaak. ‘Als ik met íemand weinig contact had, was het met bondscoach Ernst Happel’, zegt Willy van de Kerkhof, middenvelder van het Nederlands elftal dat in 1978 tweede werd op het WK.

‘Voor het WK in Argentinië zei hij tegen alle basisspelers: als je goed bent, speel je alle wedstrijden. Dat was alles. Na de eerste wedstrijd, tegen Iran (3-0), wandelden we langs het veld waar assistent Zwartkruis met de reserves trainde. Happel zei: als jullie slecht spelen, moet je met die gekke Zwartkruis trainen. En op de dag van de finale was het enige dat hij zei tegen Jan Poortvliet en mij: die kerel met dat lange haar is voor jullie. Wij vroegen of hij Kempes bedoelde. Ja die, zei Happel.’

Maar dat was toen, voor de introductie van mobieltje en email en voordat Nederland een mediacratie was waarin iedereen alles uitgelegd wil zien.

Anno herfst 2006 gaat Marco van Basten door voor een communicator met gebreken, onder meer omdat hij het onnodig vond Van Bommel en Van Nistelrooij te bellen toen hij ze na het WK niet meer opriep.

Stelling 1

Marco van Basten communiceert slecht.

Als Edgar Davids, Neerlands non-verbale voetballer van de eeuw, zijn advocaat in de pen laat klimmen om te wijzen op een gebrek aan fatsoen bij de bondscoach, en als Van Bommel de bondscoach belt met de mededeling dat hij nooit meer onder hem wil functioneren omdat hij het gevoel krijgt dat hij niets goed kan doen, dan is in communicatief opzicht iets grondig misgegaan.

Van Basten was en is verfrissend. Hij praat mooi, oogt goed, is openhartig en kan hard oordelen. In het spelershotel voert hij af en toe indringende gesprekken met voetballers.

Hij gaf al toe dat hij Van Bommel had moeten bellen, hoewel hij dat diep in zijn hart onzin vindt. Het kost hem blijkbaar moeite te beseffen dat niet iedereen is als hij, een nietsontziende sportman.

‘Communicatie is het aller-, allerbelangrijkste voor een coach’, zegt Ron Zwerver, net als Van Basten voormalig sterspeler, maar dan in het volleybal. Zwerver is assistent van mannenbondscoach Blangé. ‘Vanuit communicatie ontstaat vertrouwen.’ Het is een uitspraak die Van Bommel als Chinees in de oren zal klinken.

Zwerver en Blangé communiceren veel: ‘Voor een toernooi interviewen we elke speler. Wat verwacht je? Waarom denk je dat je bent geselecteerd? Na elk toernooi evalueren we en vullen we dossiers aan. Daar staat alles in, tot de aanvalspercentages van de middenspelers toe. Als spelers bij hun club zijn, volg ik ze intensief. Om de twee weken bel ik ze en twee keer per jaar probeer ik ze op te zoeken, voor zover het budget reikt.’

De KNVB heeft budget te over, maar Van Basten reist slechts zelden naar Madrid, Manchester of Londen. Hij heeft scouts, ziet buitenlandse competities op televisie en zit meestal met assistent-vriend Van ’t Schip bij dezelfde wedstrijd in de eredivisie. Dat kan natuurlijk, maar het schept afstand en vergroot de kans op misverstanden of onvrede.

Aad de Mos, de ervaren trainer van Vitesse: ‘Van den Bergh, Denneboom of Meerdink hoef je niet te bellen als je ze niet meer oproept, maar dat ligt anders als je onder drie of vier bondscoaches hebt gefunctioneerd. Dan hoor je minimaal een persoonlijk gesprek te arrangeren in München of Madrid, zelfs al heb je tijdens het WK al vele gesprekken gevoerd. Je legt dan je plannen uit en verklaart waarom je ze niet meer nodig hebt, ook omdat er misschien een dag komt waarop je ze wél weer nodig hebt.’ Die dag was vorige week aangebroken.

Inmiddels is een aantal spelers (Van Bommel, Van Nistelrooij, Seedorf, Makaay, Davids, Zenden) dermate afgebrand of genegeerd, dat een rentree onmogelijk lijkt. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling, want de top in Nederland is dermate smal dat het raadzaam is eenieder te koesteren. Een geluk bij een ongeluk is dat de EK-kwalificatiegroep, met Bulgarije als tegenstander van vandaag, niet al te zwaar oogt.

Erik Reep, die een tijdje mental coach van Oranje was op verzoek van Van Basten: ‘De communicatie is niet goed, zowel in emotionele, verbale als non-verbale zin. Van Bommel en Van Nistelrooij voelen zich gekwetst. Ze zijn sterren met reputaties op het wereldplatform, die weinig respect voelen.’

Stelling 2:

Van Basten heeft meer last dan profijt van Johan Cruijff.

Tot twee keer toe, zo vertelde Johan Cruijff na het WK, vroeg Van Basten of Cruijff naast hem wilde zitten tijdens het toernooi.

Reep: ‘Dat was een noodkreet, een signaal van onvermogen. Alle lichtjes hadden moeten gaan branden. Het is ook betreurenswaardig dat Johan dat bericht naar buiten bracht.’

Natuurlijk: Marco van Basten wikt en beschikt ook zonder Cruijff. Cruijff is zijn adviseur, maar die speelt een gevaarlijke rol omdat hij nu eenmal zo overduidelijk het kamp-Cruijff vertegenwoordigt. De woorden die Cruijff spreekt zijn als manna uit de hemel voor sommige media. Anderen nemen ze voor kennisgeving aan.

Als het Nederlands elftal slecht speelt, ligt het nooit aan Van Basten, maar aan de gebrekkige techniek van alle voetballers in Nederland. Dan deugt de opleiding niet, al glorieert Oranje op jeugdtoernooien. Cruijff oreert dat het WK voor ‘een jonge knul als Sneijder leerzaam was’, dat minister Verdonk schuld draagt aan de uitschakeling omdat ze Kalou geen paspoort gaf. En Van Bommel is altijd slecht, ook als hij goed voetbalt.

In de geest van Cruijff houdt Van Basten onverminderd vast aan 4-3-3, een prachtig systeem dat echter buiten Nederland is bijgezet in het oudheidkundig museum en zelfs door Van Gaal (AZ) of Ten Cate (Ajax) wordt losgelaten als de beschikbare spelers ontbreken.

Als iedereen vindt dat Nederland op het middenveld, hét strijdperk van het hedendaagse voetbal, tekort komt tegen grote tegenstanders, zeggen Cruijff en Van Basten dat het middenveld uitstekend functioneert (op Van Bommel na, natuurlijk) of dat, zoals na de loze WK-wedstrijd tegen Argentinië, Van der Vaart en Sneijder hun verdedigende taken goed uitvoerden. Willy van de Kerkhof, voormalig middenvelder: ‘Op het middenveld ligt de sleutel tot succes. Met alle respect, als je daar mannen van twee bij twee meter tegenkomt, red je het niet met Sneijder en Van der Vaart.’

Reep: ‘Dankzij Johan Cruijff heeft Nederland lichtjaren voorgelegen in het internationale voetbal, maar andere landen hebben niet stilgezeten. Misschien is ons denken te star geworden. Misschien moet het Nederlands elftal innoveren en is het goed als Marco Cruijff wat meer loslaat. Hij kan zichzelf nog neerzetten in een andere tijd, Cruijff niet meer.

‘Cruijff hield als voetballer van het conflictmodel, Van Basten is daarvan nog niet gediend. Hij is een teamdenker, vanuit een vriendschapsmodel. Maar nu sluipt het conflict de ploeg binnen. Het spel dreigt te escaleren. Dit kan het einde van de Cruijffiaanse tijd inleiden. De Cruijff-era is in het geding.’ Maar even later zegt hij ook: ‘Conflicten kunnen ook helend werken, als ze positief worden opgepikt.’

Stelling 3:

Van Basten mist een ervaren assistent.

Lijdzaam zag Van Basten toe hoe Nederland ook van zichzelf verloor bij het WK tegen Portugal. Van Basten zegt geregeld dat hij elke dag leert, dat hij twijfelt. Dat is mooi, want twijfelaars worden beter, in tegenstelling tot mensen die alles al weten en kunnen.

De vraag is wel: dagen Van Basten en Van ’t Schip elkaar genoeg uit, hebben ze genoeg kennis van alle psychologische processen binnen een topsportploeg?

De Mos had als jonge trainer bij Ajax last van de muitende talenten Van Basten en Van ’t Schip, die hun oor te luister legden bij meester Cruijff in Vinkeveen. ‘Onderweg leer je het vak. Bijna alles komt neer op keuzes maken. Een ervaren coach had bijvoorbeeld geen vijf rechtsbacks meegenomen naar het WK. Ik heb ooit Van Tiggelen en Degryse laten spelen in een Europese finale, terwijl ze niet fit waren. Zoiets zou ik nu nooit meer doen. Sneijder en Van der Vaart wáren niet fit tijdens het WK.

‘Volgens mij is de staf te veel een vriendenkring. Ik kan me niet voorstellen dat ze zeer kritisch zijn ten opzichte van elkaar, terwijl dat noodzakelijk is. Aan jaknikkers heb je niets.’

Reep: ‘Ik was daar voor Van Basten, als vertrouwensman én coach, maar de tijd is te kort geweest. Een mental coach kan helpen de boel bij elkaar te houden, door zijn psychologisch inzicht, spiritualiteit en empathisch vermogen. Het gaat uiteindelijk om interactie, die bepaalt de kwaliteit. Ego’s zijn dan niet meer belangrijk.’

Zwerver: ‘Peter en ik zijn ook zeer geïnteresseerd in mentale begeleiding. Als het onze kennis te boven gaat, schakelen we professionals in. Zo wil ik ook weten hoe ik overkom bij spelers. Soms weet je dat niet hoe je overkomt.’

De Mos: ‘Als je diepzinnig spreekt over bepaalde zaken, zou je nooit tot zo’n samenstelling van het team komen. In een andere speelwijze zouden Van Bommel en Van Nistelrooij beter renderen. Van Nistelrooij als diepe spits, Van Persie als tien, Robben linksbuiten. Dan een speler hangend op rechts en Van Bommel daarachter, met, en dat had op op het WK nog gekund, Davids als controleur. Dan heb je een sterk blok waarmee je dominant kunt zijn, waarmee je de tegenstander onder druk kunt houden. Nu is het Nederlands elftal te vaak afhankelijk van counterspel.’

De Mos ziet het loerende gevaar: ‘Het wordt steeds meer een spookverhaal. Op korte termijn kun je best een schokeffect krijgen nu Van Bommel en Van Nistelrooij weg zijn, maar onderhuids blijft de onvrede woekeren, omdat een aantal spelers vindt dat die twee erbij horen.’

Stelling 4:

Van Basten heeft een voorkeur voor bepaalde spelers.

De bondscoach heeft de schijn tegen, omdat hij pakweg Van der Vaart en Sneijder zelfs vrij goed vond op het WK en daarin vrijwel alleen stond. Toch is het overdreven hem te betichten van een ‘ik-mag-je-gehalte’, zoals Van Nistelrooij veronderstelde.

Hij is nu eenmaal gecharmeerd van de kwaliteiten van Van der Vaart en Sneijder. Hij houdt niet zozeer van de spelers zelf, als wel van bepaalde eigenschappen die ze bezitten. Dat is de kern.

Dat inmiddels alle Limburgers zijn verdwenen uit Oranje en dat nog één Brabander resteert (Mathijsen), is toeval. De situatie lijkt op die in 1975, toen de PSV’ers Van der Kuijlen en Van Beveren het trainingskamp verlieten voor een duel met Polen, omdat ze vonden dat bondscoach Knobel zijn oren liet hangen naar Cruijff en andere Ajacieden.

Van der Kuijlen, nu: ‘Nee, ik reageer daar niet op. Het interesseert me niet meer. Het is een gesloten boek.’

Stelling 5:

Van Basten is impopulairder dan ooit.

Toen Van Basten in augustus 2004 begon als bondscoach, was hij ontzettend populair. Hij volgde de chagrijnige Advocaat op, poetste het geschonden imago van Oranje op en gaf de eredivisie een impuls waardoor relatief onbekende voetballers prachtige transfers verdienden. Bovendien was hij San Marco.

Voor velen was hij een held omdat hij Seedorf nooit opriep, want met hem had het volk het wel gehad. Met Van Nistelrooij en Van Bommel ligt dat anders. Zij zijn, de eerste meer dan de tweede, populair. De aanhang wordt bovendien wat onrustig omdat de weliswaar imposante reeks van twee nederlagen in 28 duels niet gepaard gaat met het dominante spel waarnaar Van Basten streeft.

Opperpeiler Maurice de Hond doet al ruim twee jaar onderzoek naar het wel en wee rond Van Basten. Dan valt op dat ongeveer driekwart van de ondervraagden achter Van Bommel en Van Nistelrooij staat, maar dat slechts 28 procent vindt dat de bondscoach moet opstappen.

De Hond: ‘De peiling is geen achtbaan van emoties, maar geeft een geleidelijk proces te zien. Van Basten had veel krediet en hij heeft nog steeds krediet, maar dat begint af te brokkelen. De eerste barsten zijn zichtbaar.

‘Maar hij heeft nog steeds een 5,8. Dat is beter dan premier Balkenende met zijn 5,2 of Bos met 4,8. De 7,7 van het begin is bij een politicus nooit vastgesteld. Dat is overigens logisch, omdat bij Van Basten alleen mensen die van voetbal houden worden ondervraagd en bij politici iedereen in aanmerking komt. En iemand die PvdA stemt, spreekt een lage waardering voor Balkenende uit.’

Tenslotte: Van Basten riep geen vervangers op voor Van Nistelrooij en Van Bommel, omdat hij dan uit regionen zou moeten putten die geen enkel perspectief bieden. Zijn actie kan ook psychologisch effect hebben. De anderen zullen extra druk voelen en naar elkaar toegroeien.

Zo was het in 1990 met de nationale volleybalploeg. Kort voor vertrek naar het WK in Brazilië werden Blangé en Zoodsma uit de selectie gegooid, omdat ze een contract bij een buitenlandse club hadden ondertekend.

Het verschil met toen: destijds waren de medespelers het eens met de beslissing, terwijl het tweetal voetballers vrijwillig bedankte en zich gesteund weet door een aantal medespelers.

Ron Zwerver, nochtans: ‘Onze groep werd hechter. Ik speelde een wereldtoernooi, ik sloeg tachtig ballen per wedstrijd. We vertrouwden elkaar blindelings, maar we eindigden op de zevende plaats. Dus ging ik naar Catania om te praten met Peter, want ik wilde eerste worden. Dat is de essentie van teamsport: je hebt elkaar snoeihard nodig.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden