Anarchie door materiaaldoping

Met een onweerstaanbare boodschap reizen vertegenwoordigers van de Italiaanse zwempakkenfirma Jaked dit voorjaar langs de zwembaden. Te koop: toptijden.

De Italianen hoeven steeds minder uit te leggen over hun zwempakken. Ze spreken voor zich. Wie ze draagt, zwemt sneller. Persoonlijke, nationale en wereldrecords zijn de afgelopen weken aan de lopende band verbeterd. Jaked doet het vorige wondertenue, de LZR Racer van Speedo, vergeten. En dat voor 372 euro per pak.

De Italiaanse fabrikant kan zijn geluk niet op. Naar verluidt zijn er in korte tijd honderdduizenden euro’s verdiend in Frankrijk, Nederland en Spanje. Maar de zwemwereld is ontzet. Coaches en zwemmers herkennen hun eigen sport niet meer. Tijden hebben hun betekenis verloren. Historische prestaties fungeren niet langer als een referentiekader. Zwemmen is een materiaalsport geworden.

Tegelijkertijd kunnen velen de verleiding om het snelste pak te kiezen niet weerstaan. Ze kunnen niet anders, zeggen ze. Ze willen niet verliezen voordat de race is begonnen. ‘Het is heel simpel. Als je de strijd wilt aangaan, zul je wel moeten zoeken naar het snelste pak’, meent zwemcoach Martin Truijens, die over drie maanden met zes zwemmers naar de WK in Rome gaat.

‘Pakkenpsychose’ wordt deze staat van verwarring in Frankrijk al genoemd. Zeven belangrijke vragen over een sportief ziektebeeld.

Is Jaked het snelste merk?
Het Italiaanse pak trekt de aandacht, dankzij de stortvloed aan records. Het springt ook in het oog door de felle kleuren. Het pak is verkrijgbaar in zwart, oranje, goud, rood en roze. Marleen Veldhuis verbeterde twee weken geleden in een zilvergrijs pak het wereldrecord op de 50 meter vlinderslag.

Hoewel Jaked ook bij de Franse kampioenschappen, vorige week, voor de meeste toptijden zorgde, trok ook Arena de aandacht. De Franse olympisch kampioen Alain Bernard verbeterde het wereldrecord op de 100 meter vrije slag in een gloednieuw tenue met de naam X-Glide. Er zijn nog weinig zwemmers die dat pak hebben gebruikt.

Beide pakken lijken flink sneller dan de LZR Racer van Speedo, dat vorig jaar maart op de markt kwam en meteen een revolutie ontketende. In dat pak werden vorig jaar 80 van de 108 wereldrecords gezwommen. Er werd een kloof geslagen tussen heden en verleden van de sport. Die is in veertien maanden alleen maar wijder geworden, zoals een blik leert op de toptijd van een ouderwetse zwemkampioen zoals Pieter van den Hoogenband.

Acht jaar lang was diens wereldrecord op de 100 meter vrije slag (47,84) onaantastbaar. Sinds de komst van de superpakken in maart 2008 zijn maar liefst 25 zwemmers sneller geweest.

Hoe werkt het?
Het pak van Jaked is volledig bedekt met een ondoordringbare, waterafstotende laag. Daaraan blijft lucht kleven, waardoor de zwemmer hoger in het water ligt. Ook het materiaal (polyurethaan) heeft drijfvermogen.

Daarnaast zorgt het pak voor een vermindering van de weerstand doordat het lichaam wordt samengeperst in het strakke materiaal. Het pak van Jaked heeft bovendien geen naden en bestaat aan de buitenkant uit één soort materiaal.

‘Je glijdt als ware over het water’, zegt bewegingswetenschapper en stromingsdeskundige Wieger Mensonides, die veel met Van den Hoogenband heeft gewerkt. ‘Je planeert.’

De LZR Racer van Speedo maakt gebruikt van vergelijkbare principes als Jaked en Arena. Het belangrijkste verschil lijkt te zijn dat dit pak de stroomlijn van de zwemmer probeert te verbeteren via verschillende materialen. Er zijn ‘panelen’ van stof met een lage weerstand op aangebracht, in plaats van dat het hele pak is bedekt met zulk materiaal.

Marleen Veldhuis zwom twee weken geleden in het Speedo-pak nog wel een wereldrecord op de 50 meter vrije slag.

Als iedereen het beste zwempak kan kopen, wat is er dan oneerlijk aan?
Innovatiemanager Roald van der Vliet doet in Eindhoven met bewegingswetenschapper Huub Toussaint onderzoek voor de zwembond. Zij hebben zwemmers in pakken voortgesleept door een bad en zij hebben ze bestudeerd terwijl ze zelf zwommen. Zo is de passieve en actieve weerstand gemeten.

Van der Vliet twijfelt er niet aan dat pakken tijdswinst opleveren, sommige meer dan anderen. ‘Vroeger keek je wie de snelste mens in water was, nu zie je wie de snelste mens met het beste materiaal is. Ik noem het materiaaldoping.’

Pakken maken de sport volgens Van der Vliet oneerlijk, doordat technische beperkingen worden gecorrigeerd door het materiaal. Een technische begaafde zwemmer ligt hoog en vlak in het water. Hij heeft minder profijt van het pak dan een minder begaafde zwemmer, die nu op kunstmatige wijze de juiste houding verkrijgt. Plotseling kan een gespierde ‘hulk’ als Alain Bernard, die zonder pak vermoedelijk minder goed in het water ligt, wereldrecords zwemmen.

Van der Vliet: ‘Vergelijk het met een kind dat goed heeft leren drijven en moet diplomazwemmen. Als er dan plots een kind met een stuk kurk op zijn rug ook het diploma krijgt, dan vinden ouders dat belachelijk.’

De pakken maken zwemmen ook oneerlijk vanwege de kosten. Zwemmen kost meer geld dan in de tijd van de ouderwetse zwembroek. De meeste pakken kosten tussen de 300 en 400 euro. Ze kunnen slechts een keer of vijf worden gedragen – elke wedstrijd kost dus 50 à 60 euro. Dan begint het materiaal te lubberen. Dat levert juist tijdverlies op.

Wat doet de wereldzwembond FINA?
De FINA heeft aangekondigd in mei met een lijst te komen van goedgekeurde en verboden pakken. Veel wordt daarvan niet verwacht. De invloed van pakkenfabrikanten als Speedo, Arena en Jaked, dat de Italiaanse zwemploeg sponsort, is te groot. Pakken zijn politiek. ‘Er zijn veel dwarsverbindingen die objectieve besluitvorming moeilijk maken’, zegt zwemcoach Truijens.

De FINA heeft kort geleden naar aanleiding van protesten van verschillende coaches, onder wie de Nederlandse bondscoach Jacco Verhaeren, wel een aantal maatregelen genomen. Zo mogen pakken geen mouwen meer hebben en is het verboden meerdere pakken over elkaar te dragen. Ook zijn de superpakken van Jaked en Arena vanaf 2010 vermoedelijk verboden – pakken mogen dan nog maximaal voor de helft uit ondoordringbaar materiaal bestaan. Maar in de zwemwereld gaan velen ervan uit dat de fabrikanten dit jaar vrij spel hebben.

Wat dragen Nederlandse zwemmers straks bij het WK?
De zoektocht naar het beste pak is volop gaande. Volgens innovatiemanager Van der Vliet is de keuze een strikt individuele aangelegenheid. Ook per discipline kan het ideale pak verschillen. Zo zou Jaked bij school- en vlinderslag extra goed werken. ‘Geen enkel pak is het beste en geen enkel pak is het slechtste. Maar het is moeilijk de discussie zuiver te houden. Er spelen commerciële en psychologische factoren.’

De kans is groot dat de Nederlandse zwemmers niet allemaal in Speedo zwemmen, ook al heeft die fabrikant een sponsorcontract met de bond. Speedo kan dankzij een boeteclausule sponsorgeld inhouden. Dat verlies neemt de bond voor lief. ‘Helaas voor Speedo is Speedo niet meer het beste pak voor iedereen’, zegt coach Truijens.

De zwemmers zullen de andere pakken wel uit eigen zak moeten betalen. Het gaat de bond te ver ze te helpen.

Innovatie wordt doorgaans geprezen in de sport, zeker als het records oplevert. Waarom is er tegen deze pakken plotseling protest?
Beter materiaal zorgt in tal van sporten voor betere prestaties. In schaatsen heeft de klapschaats bijvoorbeeld een revolutie ontketend. Daardoor is een vergelijking tussen de tijden van Eric Heiden en Sven Kramer voorgoed onmogelijk geworden, maar daar wordt nauwelijks om getreurd. De klapschaats is volgens velen goed geweest voor de sport.

Ook in zwemmen werd de technologische vernieuwing aanvankelijk verwelkomd. De LZR Racer werd vorig jaar, kort na de lancering in maart, goedgekeurd vanuit de gedachte dat snelle tijden goed zijn voor de sport. Niemand voorzag een ‘pakkenpsychose’. De regelgeving is achtergebleven bij de vernieuwing, waardoor nu sprake is van anarchie.

Uiteindelijk zullen er regels moeten komen, zoals in andere materiaalsporten. In wielrennen, tennis en schaatsen zijn de grenzen van de bewegingsvrijheid voor fabrikanten nauwkeurig vastgelegd, om voorkomen dat er wildgroei ontstaat.

Zwemcoach Truijens: ‘Er is belangrijk verschil tussen de pakken en de klapschaats. Bij de klapschaats moet de schaatser nog altijd zelf schaatsen. Hij moet zijn been verder strekken dan bij de gewone schaats. Deze zwempakken geven de zwemmer iets. Hij hoeft het niet uit zichzelf te halen.’

Is een terugkeer naar de klassieke zwembroek nog mogelijk?
Schoolslagspecialist Robin van Aggele sprak twee weken geleden onomwonden zijn voorkeur uit voor de ‘ballenknijper’, kort nadat hij het Nederlandse record op de 50 meter had aangescherpt in een Jaked-pak.

Ook anderen, zoals bondscoach Verhaeren en Truijens, hebben heimwee. Maar er zijn problemen van commerciële en praktische aard.

De fabrikanten staan niet te springen om een terugkeer naar de zwembroek, al betwisten sommigen dat er veel geld met de pakken wordt verdiend. Volgens Coen Stoker van Speedo wordt er geen winst gemaakt met de zwempakken. Ze zijn een vorm van reclame. ‘Het is voor 100 procent een marketingtool.’

Ook is onduidelijk wat het nieuwe ijkpunt moet worden. De ouderwetse zwembroek? Of de pakken die geen spectaculair tijdsvoordeel opleverden, zoals de tenues die werden gebruikt voor de komst van de LZR Racer?

Daaraan gekoppeld is de vraag wat er met de duizenden persoonlijke, nationale en wereldrecords moet gebeuren. Alle records worden onaantastbaar zodra de huidige pakken worden verboden. Zonder pakken zullen verreweg de meeste zwemmers nooit meer in staat zijn toptijden te zwemmen. De sport zal stilstaan, tenzij er met een compleet schone recordlijst wordt begonnen.

En zelfs dan. Het wereldrecord vrije slag van Alain Bernard staat nu op 46,94. Het is mogelijk dat zijn Arena-pak in mei wordt afgekeurd. Maar hij zal voor velen de man de blijven die als eerste onder de 47 seconden is gedoken, zoals de Canadese atleet Ben Johnson ondanks zijn dopegebruik langdurig de snelste man op de 100 meter sprint is gebleven.

Zwemcoach Truijens: ‘Ik heb al geroepen dat we antipakkenwedstrijden moeten organiseren. Maar ik vraag me af hoeveel zwemmers er zouden komen opdagen. Pas als landen als Australië en Amerika de pakken boycotten, haalt het echt wat uit. Tot die tijd moeten we mee. We hebben geen keus.’

Pieter van den Hoogeband (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden