Analyse

Alles voor de winst, en dus grijpt Van Gaal naar het systeem van de nivellering

Met een systeem een winnend elftal maken, is de bijna heilige taak die Louis van Gaal zich stelt op weg naar het WK. De bondscoach bedacht een nieuw concept dat zaterdag tegen Denemarken bij Oranje zijn vuurdoop beleeft.

Willem Vissers
Louis van Gaal heeft ook aandacht voor de fotografen. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Louis van Gaal heeft ook aandacht voor de fotografen.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

In zijn vorige periode als bondscoach van het Nederlands elftal, tijdens het WK van 2014 in Brazilië, zei Louis van Gaal het telkens zo tegen perschef Kees Jansma: ‘Als het systeem goed is, win je vanzelf.’

In een oefenduel in maart had Nederland met 2-0 verloren van Frankrijk. Kansloos, in het traditionele 4-3-3. ‘Dit was een heel nuttige nederlaag. Bedankt’, sprak Van Gaal na afloop. Met die speelwijze ging hij dus niet winnen van toplanden. Hij sleep een andere tactiek in voor het WK, iets defensiever; 5-3-2, met vijf verdedigers dus, drie middenvelders en twee aanvallers, al schakelde hij geregeld terug naar 4-3-3. Op het WK verloor Oranje alleen de strafschoppenserie van Argentinië, in de halve finale.

Destijds waren de verdedigers relatief jong en onbekend, terwijl de aanvallers internationaal gelouterd waren. Nu, acht jaar na de derde plaats van het WK in Brazilië, zijn verdedigers en middenvelders beter dan toen. De aanvallers niet per se, want Oranje mist het type Arjen Robben in topvorm, die met zijn snelheid en dribbels vooral in de groepsfase hele defensies overhoop speelde.

Nieuwe pasvorm

Sinds deze week is Oranje bij wijze van spreken bij de kleermaker voor een nieuwe pasvorm van de jas, waarbij Van Gaal de panden verstelt. Hij wil het anders doen dan tijdens de kwalificatiereeks, toen hij halverwege instapte en 4-3-3 liet spelen. Dat gebeurde op verzoek van de internationals, omdat het systeem zit ‘gegoten in de breinen’.

Corona hield de Grote Communicator Van Gaal een paar dagen afzijdig in deze week van opstarten, van elf tegen elf op de training om het systeem te testen. Uitgerekend nu geen tijd te verliezen is in de krappe kalender van 2022. Maar zie, hij volgde de trainingen in de frisse boslucht van Zeist op enige afstand, en technische middelen hielpen hem op weg voor het duel van zaterdag met Denemarken in Amsterdam, het eerste uitstapje in de lente waarin Van Gaal zijn nieuwe creatie aan het volk toont.

70 jaar is hij. 71 tijdens het WK in Qatar. Winnen wil hij, voor het laatst in zijn leven als trainer, en het systeem kan daarbij helpen. Meer niet. Kwaliteit, geluk, vorm, loting, alles speelt een rol. Van Gaal omschreef zijn benoeming na het ontslag van Frank de Boer als een cadeautje. Daarmee wil hij voorzichtig omspringen. Niets mag kapot bij het uitpakken, zodat het in volle glorie te gebruiken is.

De echte, klassieke aanvallers op de flanken die in steeds kleinere ruimten mannen passeren en de ouderwetse spits bereiken, zijn bijna uitgestorven. Stel ze dan ook niet op. Blijf weg bij statisch voetbal. Voetbal is beweging en reageren op balverlies van de tegenstander. Balverlies uitlokken zelfs. Balbezit is bijzaak.

Iets minder dan echte top

Hoe vaak noemde en roemde Van Gaal vroeger bij Ajax het percentage balbezit, ongeacht het resultaat, terwijl hij indringend keek naar zijn gehoor? ‘Zeventig procent, mensen’. Doet hij nooit meer. Hij zoekt naar ‘oplossingen om het sterkste team te worden’. Door het nieuwe systeem ‘wordt het verschil tussen top en minder top kleiner’, denkt hij. Hij beschouwt Oranje als iets minder top dan de echte top. Het is het systeem van de nivellering, in zekere zin.

Hij heeft verdedigers en middenvelders van wereldklasse tot zijn beschikking. Stel die dan ook op, redeneert hij. Bij hem thuis in Portugal, afgelopen zomer, ontstond discussie over Chelsea, dat een paar dagen eerder de Champions League had gewonnen. Veel meer dan de fotograaf en de verslaggever van de Volkskrant had Van Gaal genoten van de ploeg van de Duitse trainer Thomas Tuchel.

Chelsea speelde 3-4-3. Met veel loopvermogen. Drie sterke centrale verdedigers. Vier middenvelders, van wie de buitenste twee telkens mee ten aanval trokken. Drie aanvallers. Een kunstenaar als Ziyech op de bank. Tegenstander Manchester City, het elftal van Pep Guardiola, bleef maar volgens hetzelfde patroon aanvallen. Best mooi om te zien, doch voorspelbaar en vruchteloos. Zo had Van Gaal het vroeger waarschijnlijk ook gedaan. Vroeger.

Nu is hij anders. Pragmatischer. Ontdaan van een deel van zijn romantische inslag. Hij noemt zijn tegenwoordig favoriete systeem alleen geen 5-3-2 meer, als ‘knieval naar de media’, anders klinkt het zo defensief. Twee van die vijf in de benaming 5-3-2, de zogenoemde wingbacks, zijn immers eigenlijk middenvelders. Eentje van die drie middenvelders schuift in de telling door naar de voorhoede. Zo komt hij op 3-4-3.

Excuus, 1-3-4-3, want bij Van Gaal hoort de doelman erbij. Hij is trots op zijn ‘ontdekking’ Mark Flekken, die zaterdag debuteert. Excuus, nogmaals: 1-3-4-1-2 is de volledig juiste Van Gaal-benaming tegen de Denen, want die ene aanvallende middenvelder speelt kort achter twee echte aanvallers.

Van Gaal was altijd een man met Ajax-dna. Altijd dominant willen zijn, aanvallen over de vleugels, met een rechts- en linksbuiten. Op het WK van 2014 wimpelde hij kritiek af op de defensieve speelwijze, die vooral was omarmd om de eerste tegenstander te weerstaan, wereldkampioen Spanje.

Gemis aan avontuur

‘Voetbal is altijd aantrekkelijk als je wint’, zei hij onlangs in gesprek met de Volkskrant. Kritiek op het wat droge spel deed hem pijn; de romantici misten het avontuur in Oranje, terwijl de feestpleinen zich vulden voor het winnende elftal.

Een systeem is relatief. Het gaat om de uitvoering. Frank de Boer wilde tijdens het EK 5-3-2 spelen, maar zijn communicatieve vaardigheden zijn matig en menigeen ontging de finesse. Niemand is zo duidelijk als Van Gaal.

‘Of je nu geliefd bent of niet als trainer, duidelijk zijn is het allerbelangrijkste’, aldus toptrainer Bert van Marwijk, bondscoach van 2008 tot 2012 en WK-finalist in 2010. ‘Spelers moeten begrijpen wat je bedoelt, en dat is makkelijker gezegd dan gedaan.’

Het is een kwestie van details. 5-3-2 en ook 3-4-3 kunnen kwetsbaar zijn, vooral op de flanken, waar gemiddeld minder bezetting is. Van Marwijks spelsysteem, 4-2-3-1, was destijds vrij gangbaar, zoals tegenwoordig steeds meer ploegen een variatie van 3-4-3 spelen. Toch relativeert Van Marwijk al dat gepraat over een systeem, mede omdat spelers lang niet alles begrijpen. ‘Ik probeerde altijd mijn systeem overeind te houden, tegen welke speelwijze van de tegenstander dan ook. Sommige trainers zeggen dat ze vier of vijf systemen kunnen spelen. Trainers kunnen dat misschien wel, maar spelers niet, is mijn waarheid.’

Drie centrale verdedigers bijvoorbeeld is best veel, zeker omdat sommige tegenstanders met één spits spelen. Voormalig bondscoach Guus Hiddink was bang dat die drie daarvan te gemakzuchtig werden. Zo van: oh, we zijn met zijn drieën, mijn buurman lost het wel op. Van cruciaal belang is dat die drie doordekken, naar voren verdedigen.

Beeldend

Van Gaal legde dat beeldend uit, na het gelijkspel tegen Schotland onder Frank de Boer, vlak voor het EK. Van Gaal was aanwezig als toeschouwer bij dat duel in Faro. Doordekken, anders is alles zinloos. Durven. Het is een kwestie van communicatie, van onderlinge afstanden bewaken.

Van Marwijk, met een voorbeeld: ‘Als de wingback is uitgeschakeld of nog voorin is bij balverlies, kan een van die centrale verdedigers in één tegen één terechtkomen op de vleugel.’ Dat is buiten zijn comfortzone. Van Marwijk: ‘Ik vroeg wel eens aan spelers: wat doe je liever, met drie man centraal achterin, of gewoon één tegen één tegen twee spitsen? Eén tegen één, zeiden ze dan. Dat is duidelijk, dan weten ze precies waar ze aan toe zijn.’

Vraag je de spelers wat ze liever willen, en ze hebben één belang: meedoen, hoe dan ook. Daley Blind, vorige week bij Ajax, over zijn positie: ‘Het maakt mij niet zoveel uit. Centraal is fijn, dan heb je meer mogelijkheden vanuit de as. Daar voel ik me het meest comfortabel.’

Bij Ajax is Blind linksback dit seizoen, in 4-3-3. Op het WK van 2014 was hij de aanvallende verdediger op links, in 5-3-2. Hij gaf de fenomenale pass op Robin van Persie, voor diens zweefduik en afrondende kopbal, de gelijkmaker tegen Spanje. Middenvelder Frenkie de Jong: ‘In dit systeem zijn er drie centrale verdedigers achter me. Dat biedt wat meer zekerheid.’

Aanvoerder Virgil van Dijk stelt dat het veel oefening vergt, zo’n nieuw systeem ‘implementeren’, zoals ze bij Oranje zeggen. Hij speelt 4-3-3 bij Liverpool, omdat hij en meestal Joël Matip genoeg hebben aan elkaar en ook omdat trainer Jürgen Klopp over geweldige aanvallers op de vleugels beschikt, die gewend zijn mee te verdedigen voor twee.

Opponent smoren

Van Gaal denkt dat 1-3-4-3 defensieve zekerheid biedt, plus oneindig veel mogelijkheden tot aanvallen. Verdedigen, aanvallen, counters van de opponent smoren. Alles. Drie centrale verdedigers, zaterdag tegen de Denen vermoedelijk Matthijs de Ligt, Van Dijk en Blind. Bij die vier van de middenlinie zijn de buitenste twee aanvallende backs. Dat kunnen Denzel Dumfries en Owen Wijndal (of Tyrell Malacia) zijn. Op het WK van 2014 was aanvaller Dirk Kuijt zelfs wingback. Het kan een omgeschoolde aanvaller zijn, met snelheid en meer bagage dan een geboren verdediger.

Dan twee echte middenvelders. Frenkie de Jong en Teun Koopmeiners, bijvoorbeeld. Tenslotte de zogenoemde omgekeerde driehoek voorin. Memphis Depay en Arnaut Danjuma Groeneveld, Gini Wijnaldum erachter, of Davy Klaassen, of Steven Berghuis. Van Gaal heeft talloze opties met deze selectie, in dit systeem. Het is geen garantie voor succes, al doet die uitspraak uit 2014, dat je met een goed systeem vanzelf gaat winnen, anders vermoeden.

Van Gaal is nochtans optimistisch: ‘Na de komende wedstrijden tegen Denemarken en Duitsland is het nog niet voor de bakker, maar deze spelers zetten snelle stappen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden