Afrikaanse dans over Franse wegen

Qhubeka betekent iets als vooruitgang in het Nguni, een van de talen van Zuid-Afrika. MTN-Qhubeka is ook de eerste Afrikaanse ploeg in de Tour de France. 'Fietsen moet cool worden in Afrika.'

Beeld Klaas Jan van der Weij

Circus Tour de France heeft er een nieuwe attractie bij: het goede doel. Aanvankelijk beschouwde dat goede doel de Tour van 2015 als een leerjaar. Maar zie: donderdag voert Daniel Teklehaimanot uit Eritrea al een mooi nummer op voor het hooggeëerd publiek.


In Le Havre legt de 26-jarige Teklehaimanot, een rijzige man met een edel gezicht en een gehavend gebit, beslag op de bolletjestrui. Hij wordt daarmee de eerste Afrikaan die het bergklassement aanvoert. Met Chris Froome als Keniaanse import-Brit is het continent al een bekende op het erepodium, maar Teklehaimanot is zwart. Dat maakt het een ander verhaal.


Het goede doel heet Qhubeka. Dat betekent zoiets als vooruitgang, in de vele betekenissen van dat woord. Het is afkomstig uit het Nguni, een van de oorspronkelijke talen van Zuid-Afrika. 'Qhubeka', zegt Anthony Fitzhenry en hij klakt met zijn tong. De eerste twee letters klinken als een k.


Fitzhenry is een bedachtzame Zuid-Afrikaan wiens ogen tintelen als hij over zijn werkzaamheden vertelt. Hij is oprichter van de stichting Qhubeka, die Afrika op de fiets wil krijgen. Daartoe deelt Qhubeka gratis rijwielen uit onder de bevolking. Het doel is tweeledig: de arme Afrikaan wint aan mobiliteit en het besef van milieubeheer wordt erdoor versterkt. 'Fietsen moet cool worden in Afrika.'


Eerder deze week zat Anthony Fitzhenry met andere stafleden in het Antwerpse hotel waar de Tour hen had ondergebracht. Michel Cornelisse, de Nederlandse ploegleider, vertelt hoe hij ooit als niet-klimmer de Ronde van Luxemburg won. Na elke klim wachtte de complete ploeg Cornelisse op om hem weer naar voren te loodsen en zodoende zijn voorsprong te behouden. Het is een sappige anekdote uit de bakermat van het wielrennen. De Afrikanen aan tafel moeten hard lachen.

Daniel Teklehaimanot.Beeld epa

Continent van wandelaars

MTN-Qhubeka heet de ploeg voluit. De eerste drie letters vertegenwoordigen een Zuid-Afrikaans telecombedrijf. Onder die noemer houdt Doug Ryder al een paar jaar een wielerploeg op de weg. Het contact met de stichting Qhubeka werd gelegd door de vrouw van Fitzhenry.


Zij had als arts de triatleten van Zuid-Afrika in 2008 begeleid tijdens de Olympische Spelen in Peking. Ryder kon haar hulp ook wel gebruiken en vervolgens bleken de belangen van de ploeg en de stichting parallel te lopen. Ryder had de grootste moeite zijn team in leven te houden. 'Afrika is een continent van wandelaars', zegt hij.


Die sportieve invalshoek valt samen met de maatschappelijke invalshoek van Qhubeka, zodat één plus één twee is geworden. Fitzhenry: 'Alleen is het perspectief van de ploeg veranderd, omdat wij zwarte Afrikanen vooruit willen helpen. Niet dat we ons met het sportieve beleid bemoeien, maar we geven er wel richting aan.'


De ploeg in de Tour de France bestaat nu nog uit vier Europeanen, drie blanke Zuid-Afrikanen en twee zwarte Afrikanen. Zwart-wit zijn ook de kleuren van MTN-Qhubeka en dat is niet voor niets. Blank en zwart slaan de handen ineen, al wordt in de huidige verhoudingen zwart vooral bij de hand genomen.

Daniel Teklehaimanot pakt de bolletjestrui.Beeld afp

Klein, slank en taai

Daniel Teklehaimanot is daarin het verst gevorderd. Zodra de wegen omhoog gaan, is Teklehaimanot voorin te vinden. Vorige maand was hij ook al de beste klimmer in de Dauphiné. De ander is Merhawi Kudus, ook uit Eritrea en met 21 jaar de jongste van het Tourpeloton. Ook van hem is bergop nog wat te verwachten.


Kudus verpersoonlijkt al iets van de droom die Fitzhenry en Ryder koesteren: een door henzelf geknede wielerkampioen uit Afrika. Wat in de atletiek mogelijk is op de lange afstanden, moet ook mogelijk zijn in de zware bergritten van het wielrennen. Fitzhenry: 'Zo'n jongen als Merhawi is ervoor gemaakt. Klein, slank en taai.'


Dat kneden van talent doet MTN-Qhubeka samen met de internationale wielerbond UCI, die specifiek geld steekt in de ontwikkeling van het wielrennen elders op de wereld. De UCI heeft in Zwitserland een opleidingsinstituut waar Kudus en Teklehaimanot zijn ingewijd in de geheimen van de sport.


Van jongsaf aan zijn het wel fietsers, maar de overstap naar wielrennen is in Afrika lang niet zo vanzelfsprekend als in Europa.


Ryder: 'Het is in alle opzichten een wereld van verschil. De koers is in Afrika een rechte weg waar je zo nu en dan een wild dier ziet. Hier is het draaien en keren met rotondes en versmallingen.'


Maar zijn coureurs leren snel. 'Deze week reed Gerald Ciolek voor ons in de Ronde van Oostenrijk in de leiderstrui. Moest de ploeg zijn positie verdedigen. Dat is wel wat anders dan achteraan hangen in het peloton.'

Merhawi Kudus maakt contact met het publiek.Beeld epa

Koloniale erfenis

De cultuur van het Afrikaanse wielrennen laat zich nu nog aflezen aan de hand van de koloniale geschiedenis. In Eritrea en Ethiopië heeft Italië die erfenis achtergelaten. Bekend zijn vooral coureurs uit naburige landen als Marokko en Algerije die in de Franse invloedssfeer lagen.


Zij zijn al langer dan vandaag present in de Tour. Honderd jaar geleden nam de Tunesiër Ali Neffati deel aan de Ronde van Frankrijk. Marcel Molinès uit Algerije was in 1950 de eerste Afrikaan die een ritzege op zijn naam schreef.


In dezelfde Tour verwierf diens landgenoot Abdel-Kader Zaaf eeuwige roem. Tijdens een rit zette hij zijn fiets aan de kant en sliep zijn roes uit tegen een boom. Eenmaal wakker stapte hij weer op en reed terug richting startplaats.


Ook deze eeuw heeft Afrika, afgezien van Froome, van zich laten horen. De blanke Daryl Impey, fietsend voor het Australische Orica, was in 2013 de eerste Afrikaan in de gele trui. Eerder al vaardigde Barloworld een ploeg af naar de Tour; in naam Zuid-Afrikaans, maar fietsend met een Britse licentie.


MTN-Qhubeka is dus in veel opzichten een nieuwe stap in de geschiedenis van de Tour. De ploeg is honderd procent Zuid-Afrikaans en kan worden beschouwd als een vorm van commercieel ontwikkelingswerk.

Merhawi Kudus van MTN Qhuneka ploeg komt over de finish tijdens de openingsrit van de Tour de France, een tijdrit over 13,8 kilometer. De Eritreese wielrenner is met 21 jaar de jongste deelnemer aan de ronde van Frankrijk.Beeld anp

Opvallen

Over belangstelling dan ook niet te klagen bij de start maandag in Antwerpen. Zodra de ploeg arriveert, breekt er een Eritrees feestje los op de Plantinkaai. Eerst gaan de renners nog schuil in de bus, aan het zicht onttrokken door een gordijn in de kleuren van de Zuid-Afrikaanse vlag. Zodra ze zich vertonen, worden Kudus en Teklehaimanot als nationale helden omstuwd. Bicycles change lives, luidt de boodschap op zwarte T-shirts.


Tom Briggs is ontwerper bij fietsenfabrikant Cervélo en heeft erg zijn best gedaan op die van MTN-Qhubeka. 'De bedoeling is dat ze opvallen in het peloton.'


In de regel worden fietsen gespoten, maar deze zijn geverfd. Dat was een langdurig proces, vertelt Briggs, waarvoor een laagje chroom op het carbon de oplossing bleek. En nog iets: 'De wielrenner ziet zichzelf gereflecteerd in het frame als hij op de fiets zit. Daardoor is hij zich voortdurend bewust van waarom hij het doet.'


Wie fietst in het zwart-wit van MTN-Qhubeka moet zich meer dan werknemer voelen. Hij is een rolmodel. Om dat gevoel te kweken bezochten de wielrenners, ook de Europese, afgelopen winter townships in Zuid-Afrika. 'Het opent je ogen en laat zien waarvoor we fietsen', zei Theo Bos daarover begin dit jaar in het Algemeen Dagblad. Overigens is Bos er in de Tour niet bij.

Een monteur van het MTN-Qhubeka team legt de laatste hand aan een tijdritfiets.Beeld epa

Maatschappelijk belang

De Zuid-Afrikaanse kleuren keren ook terug op de fiets. Geel krijgt daarbij een extra accent, zelfs op de ketting. Briggs: 'Het symboliseert Afrika bij zonsopgang, de lucht trillend van een hittegolf.' Op de buis van zadel naar stuur staat de tekst 'Moving Forward', Engels voor Qhubeka.


In gelimiteerde oplage worden deze fietsen ook te koop aangeboden. Een tweede fiets is in de prijs verdisconteerd. Dat is de zogenoemde Buffalo Bike die de stichting gratis verstrekt aan kinderen. Het past in de filosofie van Qhubeka, waarin het maatschappelijk belang is gekoppeld aan economisch gewin.


Grote bedrijven als Samsung hebben zich aan het project verbonden. Fitzhenry: 'Zo werkt het naar twee kanten. We hebben een aantal fietsen kunnen weggeven met het beeldmerk van Volkswagen. Wij profiteren van hun giften en tegelijkertijd vormen we de ingang naar een nieuwe markt voor die bedrijven.'


De Ronde van Frankrijk is een reusachtige stap voorwaarts in de ontwikkeling van MTN-Qhubeka. Daniel Teklehaimanot mag als coureur al langer gerespecteerd worden. Vanaf donderdag is hij een internationale bekendheid. Doug Ryder weet nog goed hoe hij reageerde op de mail waarin de toekenning van een wildcard in de Tour de France officieel werd. 'Ik heb mijn mailbox een paar keer afgesloten en weer geopend. Ik kon mijn ogen niet geloven.'

Wielrenners van MTN Qhubeka, de eerste Afrikaanse wielerploeg in de Tour de France.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden