'Het harde werken betaalt zich eindelijk uit'

Zuid-Afrikaanse voetbalsters naar de Spelen van Rio

Ze werden tegengewerkt door hun ouders, stelden hun examens uit of gingen al op hun 14de de deur uit. De Zuid-Afrikaanse voetbalsters, dezer dagen de sparringpartner van Nederland, weten hoe het is om stormen te doorstaan. Bij de Spelen van Rio komen straks vele dromen samen.

Oktober 2015: Zuid-Afrika heeft Equatoriaal-Guinee verslagen in een kwalificatiewedstrijd voor de Olympische Spelen van Rio. Bondscoach Vera Pauw gaat de lucht in. Beeld Sydney Mahlangu

Tien kilometer ten zuidwesten van Johannesburg met uitzicht op de groene vlakte van de provincie Gauteng, bereidt het Zuid-Afrikaanse vrouwenelfal zich voor op de Olympische Spelen. Vandaag en dinsdag oefent de ploeg tegen de Nederlandse vrouwen.

Ver weg van het rumoer en de verkeersdrukte van de Zuid-Afrikaanse 'stad van goud', leeft het team in zijn eigen 'pre-olympische' dorp. Beter dan een hotel, vindt de Nederlandse bondscoach Vera Pauw. In het Fun Valley Resort, met zo'n veertig huisjes, een restaurant en een zwembad, kunnen de speelsters van Banyana Banyana ('meisjes meisjes', in het Zulu) vrij rondwandelen en uitrusten. Want rust is het sleutelwoord in het strakke trainingsschema.

'Coach Vera is groot fan van horizontal resting', zegt Amanda Dlamini lachend. Samen met twee teamgenoten schuilt ze achter een van de huisjes tegen de felle zon. Behalve de koude nachten is er nog geen teken van de naderende herfst. Door twee minispeakers, waar ze een telefoon op hebben aangesloten, klinkt Afrikaanse muziek. De songteksten zijn in Zulu, een van de elf talen die in het team gesproken worden.

Aanvoerder Janine van Wyk zet haar voetbalschoenen op de vensterbank. Trainingspakken, met de hand gewassen, hangen te drogen. Wie zin heeft in een bordspel kan aankloppen bij huis nummer 31. Dat is de gameroom, zegt Dlamini.

Wennen

Dit is haar negende jaar bij de nationale selectie, maar een trainingskamp als nu heeft ze nooit eerder meegemaakt. Verbleven ze voorheen maximaal een paar weken bij elkaar, nu zitten ze sinds januari op elkaars lip, een paar vrije dagen uitgezonderd.

Dat was in het begin wennen, maar het is ook gezellig. Eén nadeel van het resort: er is geen wifi. Maar hé, klagen doen ze niet. Daarvoor zijn ze zich te veel bewust van hoe hard ze hebben moeten werken om hier te komen. Of het nou pesterige klasgenoten waren, tegenstribbelende ouders of strenge schooldirecteuren, allemaal hebben ze strijd moeten voeren om hun droom na te streven: voetballen op het hoogste niveau.

Toen de moeder van Amanda Dlamini via via hoorde dat haar dochter voetbalde, met jongens nog wel, verzon ze zoveel huishoudelijke klusjes dat de jonge Dlamini steevast te laat op de training kwam. Toch waren haar ouders het erover eens dat hun dochter beter verdiende dan het primitieve leven op het platteland, in een huis van klei en met drinkwater dat uit de rivier kwam. Als voetbal daarvoor kon zorgen, moesten ze haar laten gaan.

Zo verliet Dlamini op haar 14de het ouderlijk huis om bij haar tante in Durban te gaan wonen. Met hulp van haar nieuwe schoolleraar vond ze een vrouwenteam in de buurt. Vier jaar later maakte ze haar debuut in het nationale elftal.

Bondscoach Vera Pauw van Zuid-Afrika dolt met speelsters Andile Dlamini (links) en Janine van Wyk (r). Beeld Sydney Mahlangu

Aanvoerder

Of neem Janine van Wyk, die altijd het enige blanke meisje was in het team en het schopte tot aanvoerder. Of het 17-jarige talent Linda Mothlalo, die haar vader ervan moest overtuigen dat het beter was om haar examenjaar uit te stellen, zodat ze zich volledig kon concentreren op voetbal. Een persoonlijke doorbraak in een land waar educatie heilig is.

Zo dienen de speelsters stuk voor stuk als rolmodellen voor de jongere generatie. Niet voor niets wordt Banyana Banyana het team van de hoop genoemd. Dlamini heeft inmiddels een stichting, de 'Amanda Dlamini Girls' Foundation', waarmee ze meisjes de boodschap wil meegeven dat 'elk doel bereikbaar is, ongeacht de achtergrond die je hebt'.

Sinds het team zich in oktober 2015 voor de Spelen kwalificeerde, ten koste van Equatoriaal-Guinee, is de aandacht van de media verdriedubbeld. Ook de komst van een grote sponsor heeft het vrouwenvoetbal in Zuid-Afrika een boost gegeven. Sinds het chemiebedrijf SASOL in 2009 een overeenkomst sloot met de Zuid-Afrikaanse bond wordt er meer geld gestoken in betere faciliteiten zoals een spelersbus, de accommodatie en de kleding.

De volgende dag is de selectie op weg naar Tembisa, de armste township van Johannesburg. De speelsters zullen er handtekeningen zetten en met fans op de foto gaan. Met moeite manoeuvreert de spelersbus zich over de nauwe zandwegen. Bewoners richten zich verbaasd op van hun handelswaar. Ezels wordt een halt toegeroepen. Kinderen stoppen met spelen. Zodra ze de grote blauwe letters Banyana Banyana op de zijkant van de bus zien, beginnen ze te zwaaien en te juichen.

Oefenen in Waalwijk

Zuid-Afrika oefent vandaag en dinsdag tegen de Nederlandse voetbalsters. Dinsdag is de wedstrijd open voor publiek, in het stadion van RKC in Waalwijk. Bij de Olympische Spelen is Zuid-Afrika, de nummer 54 van de wereld, ingedeeld in groep E met twee toptienlanden: gastland Brazilië (8ste van de wereld) en voormalig Europees kampioen Zweden(6de). Het vierde land is nummer 12 China. De ploeg van Vera Pauw begint het toernooi tegen Zweden, op woensdag 3 augustus. In de voorbereiding wordt er in Chicago nog geoefend tegen de VS.

Apartheid

Nooit had aanvoerder Van Wyk durven dromen dat ze later zou worden toegejuicht door zoveel mensen met al die verschillende achtergronden. Ze groeide op in Alberton, een overwegend 'witte' stad, ten zuidoosten van Johannesburg. Maar toen ze als 6-jarige begon met voetballen, vier jaar na het afschaffen van de Apartheid, was ze de enige met een blanke huidskleur én het enige meisje in het team. 'Ik voelde me een buitenstaander.'

Haar liefde voor het spel en de steun van haar ouders hielden haar overeind. Ze toont de tatoeages op haar rechterarm. De vijf olympische ringen met daaronder de woorden: geloof, passie, visie, geduld en trots. 'Er zijn momenten geweest waarop ik dacht dat ik het niet zou halen, maar alles heeft tijd nodig en het harde werken betaalt zich nu uit.'

Ze liet de tattoo zetten drie maanden na kwalificatie voor de Spelen van Londen in 2012. Ze weet dus al hoe het is om aan de Spelen mee te doen. Maar er is sindsdien heel wat veranderd. Ze ziet zichzelf terug op televisie en in de krant en het team oogt professioneler.

Daarin heeft ook Vera Pauw een niet te onderschatten rol gespeeld. 'She's the best thing since sliced bread.' Vanwege hun korte blonde haar worden de twee nog weleens door elkaar gehaald. Van Wyk: 'Mensen noemden me 'coach', dus besloot ik mijn haar bruin te verven. Ik heb het snel weer terugveranderd, het voelde niet als mezelf.'

De spelersbus draait de parkeerplaats op van een vervallen winkelcentrum. Schoolkinderen, jonge mannen en vrouwen, sommigen met een baby op de rug, hebben zich verzameld om een handtekening en een foto te bemachtigen.

Ontspannen laat Van Wyk zich omarmen door de opgewonden massa. Voor ploeggenoot Stephanie Malherbe is het allemaal nieuw. 'Ze tilden me gewoon op', zegt de aanwinst van Banyana Banyana.

Ontspanning op het veld: bondscoach Pauw en aanvoerster Van Wyk tijdens de mediadag met het team. Beeld Sydney Mahlangu

Taal blijft lastig

Malherbe werd geboren in de VS, als kind van Zuid-Afrikaanse ouders. Door de vele familiebezoeken groeide haar liefde voor het land. Sinds twee maanden heeft ze een Zuid-Afrikaans paspoort en hoort ze er helemaal bij. 'Alleen de taal blijft lastig', zegt ze. 'Vaak snappen ze mijn grapjes niet.'

Een man van de organisatie stoot zijn collega aan. Misschien moeten ze coach Vera redden. Hij wijst naar het groepje dat zich langzaam om haar heen sluit, tot alleen nog haar blonde kruin te zien is. Wanneer Pauw weer boven water komt straalt ze van oor tot oor.

Wie Pauw kent uit haar tijd als bondscoach van de Nederlandse vrouwen (brons bij het EK in 2009) is het even wennen. Ze oogt meer ontspannen, heeft het land en de speelsters omarmd, doet zelfs mee als de groep voorafgaand aan een wedstrijd traditiegetrouw op het veld staat te dansen.

Natuurlijk, als het op voetbal aankomt, is ze nog steeds onverbiddelijk. Toen het in de kwalificatiewedstrijd tegen Botswana niet naar haar zin ging, waren de enige woorden die ze in de rust sprak: 'girls, I got nothing to say'. 'Dan weet je dat ze woedend is', zegt Dlamini lachend.

Met eigen spaargeld redder van voetbalclub

De 29-jarige Janine van Wyk, op de foto hiernaast rechts van bondscoach Vera Pauw, is met 125 interlands recordinternational in het Zuid-Afrikaanse voetbal - de mannen meegerekend. Vorig jaar werd ze in haar land uitgeroepen tot sportpersoonlijkheid van het jaar. Ze groeide op in Alberton, een stad ten zuidoosten van Johannesburg, als dochter van een Afrikaanse vader en een moeder met Engelse wortels. Omdat er op haar school geen mogelijkheid voor meisjes was om te voetballen, kwam ze als 6-jarige terecht in een jongensteam in een township verderop. Als enige blanke had ze het niet makkelijk. Om de volgende generatie voetbalsters meer mogelijkheden te bieden, begon ze in 2012 met Girls School Soccer league. In het eerste jaar deden er 17 teams aan mee, inmiddels zijn het er 85. Ook kocht ze met haar eigen spaargeld een club op die dreigde ten onder te gaan in de SASOL League, de hoogste divisie voor vrouwen. Ze veranderde de naam in haar initialen 'JvW FC' en ging zelf spelen in het eerste elftal.

Sinds 2005 is Van Wyk als centrale verdediger een vaste waarde in het nationale team. Ze was erbij in Londen toen Zuid-Afrika in 2012 voor het eerst meedeed met de Olympische Spelen. Nog nooit won 'Banyana Banyana' een hoofdprijs.

Cultuuromslag

Na Schotland, Nederland en Rusland is Zuid-Afrika het vierde land waar Pauw (53) bondscoach is. Het vergde wel een cultuuromslag. Toen ze de speelsters na een wedstrijd meenam naar het zwembad voor een lesje aquajogging ter bevordering van het spierherstel, bleef meer dan de helft van de meiden aan de kant.

Wat bleek, ze konden niet zwemmen. Om hun vertrouwen te winnen ging Pauw ze voor. De meiden volgden stapje voor stapje. Uiteindelijk duurde het twee uur voordat iedereen in het water was. 'En weet je wat het mooie is', zegt ze, 'toen we een paar maanden geleden een uitwedstrijd tegen Kameroen speelden, hebben we met z'n allen in zee gezwommen. Kijk, daar doe je het voor.'

Mensen verklaren haar voor gek dat ze zo ver weg zit, zonder haar man Bert van Lingen. FaceTimen, soms wel zes keer per dag, verzacht de pijn, maar het gemis is groot.

Maar de band tussen haar en de speelsters is hecht. Toen verdediger Noma Ntsibande op haar werk zes maanden verlof moest vragen om te kunnen deelnemen aan het olympisch trainingskamp, schreef Pauw een aanbevelingsbrief aan haar werkgever. Ntsibande behield haar baan en de inkomsten, waarmee ze zichzelf en haar moeder onderhoudt.

Janine Van Wyk. Beeld Sydney Mahlangu

Vergoeding

En dan is er nog het getouwtrek met de Zuid-Afrikaanse voetbalbond om meer geld los te peuteren voor reiskosten, maaltijden en verblijf. De speelsters krijgen een kleine vergoeding voor elke dag dat ze in het trainingskamp zitten. Sommigen ontvangen van de universiteit een beurs. Dat was twintig jaar geleden ondenkbaar geweest.

Andere praktische zaken zijn minder goed geregeld. Zo is het al voorgekomen dat speelsters achterbleven op het vliegveld omdat hun visum niet in orde was. Data in paspoorten laat Pauw checken door haar staf. 'Als wij het niet doen, doet niemand het.'

Ze lacht. Soms kan ze niet geloven dat ze het zo lang volhoudt, geeft ze toe. Maar dan kijkt ze om zich heen, naar de staf en de speelsters en laat ze zich omarmen, door hun liefde, passie en muziek.

Amanda Dlamini. Beeld Sydney Mahlangu
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.