Interview Van der Weijden

‘Dit was mooier dan mijn gouden medaille in Beijing’

Mafkees of messias? Er waren er genoeg die Maarten van der Weijden voor gek verklaarden. Maar er waren er nog veel meer die de zwemmer hartstochtelijk toejuichten tijdens zijn onmenselijke missie. Van der Weijden kijkt terug op zijn Elfsteden-zwemtocht.

SPACE ODDITY - ‘Ik draaide bewust dat nummer bij de start, ik voelde dat ik als solozwemmer om de aarde draaide en op mezelf was aangewezen... Beeld Foto Klaas Jan van der Weij

Het huis van Maarten van der Weijden in het Brabantse Waspik is niet te missen. Blauwe en witte ballonnen vormen een erehaag bij de voordeur. Dagelijks worden bloemen en geschenken bezorgd bij de olympisch kampioen openwaterzwemmen van Beijing 2008 die Nederland drie dagen in de ban hield met zijn Elfstedentocht voor onderzoek naar kanker. Lachend laat zijn vrouw Daisy een rookworst zien die de eigenaar met een drone bij de zwemmende Van der Weijden had willen afleveren. Met de tekst: ‘Een worstje om aan te sterken.’

Zijn grootste cadeau is de gestaag groeiende opbrengst voor de kanker­bestrijding, al ruim 3,5 miljoen euro. Van der Weijden, terwijl hij de berichten op zijn telefoon bestudeert: ­‘Tijdens de vijf kwartier die we met ­elkaar hebben gesproken, kwamen negenhonderd donaties binnen.

‘Die saamhorigheid ontstond spontaan, in Friesland noemen ze het mienskip. Het is psychologie van de koude grond, maar we leven in een tijd waarin mensen verbinding zoeken. Ik ben dankbaar dat ik die warmte en verbinding van zo dichtbij heb mogen meemaken. En het is ­bizar dat de actie zo’n succes werd.’

De reconstructie van een welhaast bijbelse vertelling.

Zaterdag 18 augustus

Leeuwarden

Tactiek

Vanwege het vervuilde water mogen recreanten niet meezwemmen met Van der Weijden, de beoogde zwemevenementen in de elf steden in Friesland worden geschrapt. ‘Het plan was een collectief zwemfeest. Mijn eerste gedachte was: als die evenementen niet doorgaan, zwem ik ook niet. Maar daar was de kankerpatiënt niet mee geholpen en het werd niet de Maarten-show, zoals ik had gevreesd.

‘Tien jaar geleden op de Spelen van Beijing was het mijn race. Het lange-afstandzwemmen was ook een schaak­spel. Ik was intern gericht: wat moet ik doen om zo snel mogelijk te zwemmen? Wat is de juiste strategie? Die tactiek hanteerde ik nu ook tijdens de lange stukken op mijn Elf­stedentocht.

‘Ik draaide bewust het nummer Space Oddity van David Bowie bij de start, een eerbetoon aan een over­leden vriend. Ik voelde ook dat ik als ­solozwemmer om de aarde draaide en op mezelf was aangewezen. Maar de steun langs de kant was zo massaal dat de tocht toch iets van ons samen werd. Het klinkt als een cliché als de topsporter zich gesterkt voelt door de steun van supporters.

‘Ik zei dat vroeger ook uit beleefdheid, terwijl ik op mezelf was gericht. Nu trad ik uit mijn cocon, door uit die interne wereld te stappen en contact te leggen met het publiek. We gingen met zijn allen die Elfstedentocht doen, zo voelde het echt. Op het Slotermeer had ik de golfslag tegen, overal kwamen boten vandaan om die golven te breken. Iedereen wilde me helpen.

‘Ik had bedacht dat ik een rustig plekje moest zoeken voor de ontlasting. Ik had een speciaal ritsje op mijn pak, maar ik hoefde niet te poepen. Je darmen slaan dicht, het bloed gaat naar je spieren toe. Blijkbaar kan ik het lang ophouden.’

UIT DE COCON - ‘...Maar de steun langs de kant was zo massaal dat het iets van ons samen werd. (...) We gingen met zijn allen die Elfstedentocht doen.’ Beeld Foto Klaas Jan van der Weij

Zaterdag 18 augustus

Sneek, IJlst, Sloten

Triomftocht

Als in de traditionele Elfstedentocht voor de schaatsers laat Van der Weijden bij aankomst in elke stad zijn kaart stempelen. Het is een triomf­tocht, het publiek juicht en zingt hem toe. ‘Maarten, bedankt.’ Het is alsof de eenzame zwemmer plotseling in een vol stadion speelt, terwijl hij als topsporter iedereen buitensloot. ‘Tien jaar geleden had ik niets gehad aan die steun, nu was mijn zwemtocht een middel voor een groter doel.

‘Ik besefte dat het water meer was dan mijn huiskamer, het was mijn ­leven. Ik had de keuze om mijn leven klein te houden en door te zwemmen, zo was het wellicht eenvoudiger om de tocht te voltooien. Als topsporter had ik gezegd: ik houd mijn focus, ik laat niemand toe. Nu werd de tocht draaglijker door mijn leven groter te maken. Al die mensen die me aanmoedigden, werden er onderdeel van.’

Vanaf de eerste meters houdt Van der Weijden zich voor dat hij niet vooruit moet denken. ‘Ik zwom ontspannen, de truc was dat ik tevreden moest zijn met de kilometers die achter me lagen. De tocht was haalbaar, zolang ik niet ging opkijken tegen het monsterlijke getal 200. Dan was het een kansloze onderneming.’

Het element van de wedren ontbreekt, in 2008 vloog Van der Weijden door het open water in Beijing om een medaille te veroveren. Nu ploegt hij door een virtuele oceaan, zonder te weten waar hij moet aantikken. ‘Ik hoefde nu niet sneller dan een ander te zijn, ik moest die tocht doorkomen. Ik keek niet vooruit naar de volgende stad, wel naar het volgende eetmoment. Of de momenten dat mijn begeleiders me een mooi rond getal zouden doorgeven van het aantal ­kilometers dat ik had afgelegd. Je ­creëert mijlpaaltjes om nieuwe energie te krijgen.’

ONDERWEG - Maarten van der Weijden in het water tijdens zijn monstertocht langs de Friese steden. Beeld ANP

Zondag 19 augustus

Hindeloopen

Helse nacht

Als de avond valt en Van der Weijden in het donker moet zwemmen, realiseert hij zich dat zijn wereld nog kleiner is geworden. ‘De kunst was om niet te denken aan de finish. Het water was mijn thuis, ik leefde in het nu. Ik kon niet ontsnappen aan de nacht. Ik moest het accepteren, zonder het te licht willen zoeken. Maar ’s nachts lukte me dat niet. Ik verlangde naar het daglicht.

‘De nacht is onwennig, je lichaam wil slapen. Ik raakte vermoeid, ik ging langzamer zwemmen, mijn tussen­tijden werden minder en dat hielp ook niet mee. Ik kon niet voorkomen dat ik ging nadenken hoe lang het nog was. Ik voelde hevige pijn en het licht was zo ver weg. Van Hindeloopen naar Workum leek eindeloos te duren. Ik wilde stoppen.’

Daisy komt bij hem en raakt de juiste snaar. In 2008 hadden ze hun relatie tijdelijk stopgezet, omdat zwemmen bij haar geliefde op één stond. Van der Weijden: ‘Ik had de droom olympisch kampioen te worden. Daar kon ik egoïstisch in zijn. Ik zei tegen Daisy: ‘Als jij niet met die droom mee wil, doe ik het zelf wel.’ Nu kan het niet meer. Ik heb een ­gezin, voor het eerst deden we het ­samen. Ik had Daisy ook hard nodig om deze opdracht te volbrengen.

‘Ze zei: je doet dit toch niet voor jezelf? Je zoekt een podium om kankeronderzoek te financieren en dit werkt fantastisch. We kunnen stoppen, hebben we een mooie dag gehad. Maar elk uur dat je blijft zwemmen brengt je einddoel dichterbij.

‘Voor jou maakt het misschien niet uit of je in Franeker eindigt of in Leeuwarden, maar voor die kankerpatiënt wel. Je houdt de aandacht alleen vast door te zwemmen. Dus hup Maarten, zwemmen! Tsja, als je vrouw dat zegt? Ik heb mijn zwembril opgezet en ben verder gegaan.’

Ze had ook kunnen zeggen: je bent knettergek Maarten, denk aan je dochters. ‘Daisy vond het naar om mij te zien lijden. En ze zei: voor jou was ook het naar om mij te zien lijden toen ik van onze dochters beviel. Daisy kende haar taak. Ze had de gemakkelijke weg kunnen kiezen: stoppen Maarten, het is klaar. Maar ze wist dat mijn lijden een hoger doel had.’

Van der Weijden had de mislukking al geaccepteerd. ‘Ik zag de commentaren al voor me. Roept hij een jaar lang: ik ga de Elfstedentocht zwemmen en dan stopt hij na een dag. Maar ik had pijn, ik wilde niet meer. Ik was leeg. Ik zei tegen mijn coaches: ook mijn lijden kent een grens. Toen besefte ik dat het lijden alleen aanvaardbaar is wanneer je ergens een streepje licht ziet. Uitzichtloos lijden is onmenselijk.

‘Dus zocht ik alsnog het licht, want ik bleek mijn grens nog niet te hebben bereikt. De zon kwam op en ik kon weer op tempo zwemmen. Je bioritme geeft ook aan dat je fris aan een nieuwe dag begint. Het stukje naar Bolsward was overweldigend. Ik betrad een arena vol publiek, een arena vol geluid. Ik had drie uur geslapen tussen Hindeloopen en Workum en kwam dus veel later aan in Bolsward dan gepland. Niemand ging weg, ­iedereen bleef op me wachten.’

Zondag 19 augustus

Harlingen, Franeker

Overleversschuld

‘Topsport is een metafoor voor het ­leven. Ik vraag me af of topsporters zich dat voldoende realiseren. Met het tonen van mijn kwetsbaarheid en onzekerheid werd de metafoor aanraakbaar. Mensen duwen je als het ware vooruit. Ik hoorde dat de NOS een extra uitzending had gepland, een extra bewijs dat het plan werkte.’

Heeft Van der Weijden ook niet het lijden tot een metafoor van zijn leven gemaakt? Waarom wil hij de pijn van het verleden telkens weer oproepen? In zijn in 2009 verschenen autobiografie Beter beschreef Van der Weijden dat ‘strijden’ tegen kanker een vals beeld is. Er valt niks te strijden, je moet vooral geluk hebben dat de behandelingen aanslaan.

In een beklemmende scène ligt Van der Weijden in een zaal vol kanker­patiënten, hij is de enige die zal genezen. Sindsdien wordt hij gedreven door ‘overleversschuld’. Van der Weijden: ‘Ik kan rationeel beredeneren dat het flauwekul is, maar het is een diepe emotie. Dennis was een goede vriend van mij. Hij herstelde niet van leukemie, waardoor zijn tweede kind na zijn dood werd geboren.

‘Dan vraag ik me af waarom ik een bevoorrecht mens ben en hij die kans niet heeft gekregen. Ik heb leed gekend in mijn jeugd, maar ik heb ook veel geluk gehad. Ik herstelde van leukemie, mijn concurrenten kozen in de olympische finale in Beijing net een andere kant waardoor ik kon winnen.

‘Door alle chemokuren was de kans groot dat ik onvruchtbaar zou worden, maar ik heb twee prachtige dochters gekregen. Geluk of botte pech, de consequenties zijn ingrijpend. Ik wilde die schuldgevoelens een plek gegeven, het was de voornaamste reden om deze Elfstedentocht te organiseren.’

GEFINISHT - Na 55 uur zwemmen en 163 kilometer besluit de teamarts: ‘Het is klaar.’ Beeld Foto Remko de Waal / ANP

Maandag 20 augustus

Burdaard

Wedergeboorte

Alleen licht maakt het lijden aanvaardbaar, had Van der Weijden ontdekt. Op zijn verzoek schijnen boeren op tractors hem bij tijdens de tweede nacht. ‘Ik had de Hel van het Noorden vooraf gevisualiseerd als een eenzame tocht in het donker. Maar het leek wel alsof ik door een partytent zwom. Overal was licht en harde muziek, het was een groot feest. En dus die was die tweede nacht een stuk gemakkelijker te verdragen dan de eerste.’

De dag blijkt dit keer geen extra stimulans voor Van der Weijden, hij is de totale uitputting nabij. ‘Ik kwam in dezelfde fase als tijdens de eerste nacht. Ik ging langzamer zwemmen, had overal pijn. Twee keer was ik over een sluis heen getakeld, het was een prettige onderbreking. En het illustreerde dat we aan alles hadden gedacht. Bij Bartlehiem maak je een bocht en in de verte zie je een bruggetje, maar het duurde zo lang voor ik daar was.’

Zijn lot lag in handen van arts Marko Blankers. ‘Ik heb na Barthlehiem nog anderhalf uur gezwommen, maar ik verkeerde al in een waas. Ik keek vanuit een andere dimensie naar mezelf. Wanneer je hallucineert, zie je dingen die er niet zijn. Ik zag mezelf zwemmen en ik droomde tegelijk. Mijn arts adviseerde me een powernap te doen. Toen ik uit het water kwam, moest ik meteen overgeven. Er was niet veel meer van me over.

‘Ik kreeg medicijnen tegen misselijkheid, ze moesten binnen een uur werken. Hij zei: zo niet, dan stoppen we. Ik nam die medicijnen, maar moest na een minuut of tien weer spugen. Toen kwam Marko weer bij me, ik zag tranen in zijn ogen. Hij zei: Maarten, je bent gefinisht. Het is klaar. En ik wist dat hij gelijk had. Het was goed zo. De afspraak was dat mijn arts mocht ingrijpen als hij langer zwemmen onverantwoord achtte.’

Zo strandt zijn missie in Burdaard, na 55 uur zwemmen en 163 kilometer. Van der Weijden kon al niet meer falen, hij had zijn grens tot het uiterste opgerekt. ‘De kans bestond altijd dat ik de 200 kilometer niet zou halen, daar ben ik transparant in geweest. De arts bepaalde dat ik niet verder mocht. Sportief gezien gaf het einde in Burdaard me meer voldoening dan Leeuwarden halen. Was het dan alles geweest? Ik zou het nooit hebben geweten. Nu weet ik wat ‘alles geven’ ­betekent, meer kon ik niet aan.’

ALLES GEVEN - De voeten van Van der Weijden na zijn ‘helse tocht’ van 163 km. Beeld EPA

Ook in de Volkskrant wordt Van der Weijden als een moderne Christus ­beschreven, de voormalige kanker­patiënt verbindt miljoenen Nederlanders met zijn lijdensweg. Zelden is een livestream van de NOS zo populair als bij de onmenselijke rondgang van Van der Weijden langs de elf Friese steden. Het is brekend nieuws, wanneer hij zijn zwemtocht maandag op bevel van de teamarts moet staken.

Toch geeft de strak geregisseerde helletocht ook een ongemakkelijk gevoel. Mafkees of messias, is Van der Weijden het niet allebei? Had topzwemster Ranomi Kromowidjojo niet al gezegd dat Van der Weijden ‘een beetje gek’ is? Van der Weijden: ‘Dat klopt ook wel, maar voor het onderzoek naar kanker hielp het enorm dat zoveel mensen meeleefden.’

Woensdag 22 augustus

Waspik

Paradox

Dreigt nu weer een zwart gat, tien jaar na zijn gouden race in Beijing? Van der Weijden, opvallend fit en monter thuis op de bank: ‘Het was verleidelijk om te zeggen dat alles minder zou worden na olympisch goud, al maakte het mij niet uit hoe mensen over mij dachten. Het lijkt nu een ­paradox als je ziet wat mij afgelopen weekend is overkomen. Nadat ik was gestopt als zwemmer vond ik het uitdagend om als trainee bij Unilever iets te mogen vertellen over vaatwasserblokjes en afwasmiddelen.

Maar als olympisch kampioen stelde ik mezelf nog steeds extreme doelen. Ik wilde het hoogst haalbare, uiteindelijk was ik na vijfenhalf jaar financial controller bij Ahold, de grootste klant van Unilever. Maar was dat werkelijk wie ik ben? Ik stopte bij Unilever en zocht een leven dat meer bij me paste. Toen kwam ik toch weer uit bij het zwemmen, in combinatie met mijn stichting en mijn werk als raadslid voor de VVD in Waalwijk.’

Daisy vouwt haar handen om het hoofd van haar versleten man die uit het water wordt getild. Het beeld van zijn verschrompelde handen en voeten beklijft. Een dag later is er niets meer van te zien. Van der Weijden: ‘Medisch gezien stelde het niks voor. En weet je dat we er bij de geboorte allemaal zo uitzien? Dit was mijn wedergeboorte, hier lag de Maarten van der Weijden die ik wil zijn.’

Daisy had hem al ingefluisterd dat het de laatste keer is geweest. Van der Weijden zal niet nog een poging wagen om de Elfstedentocht zwemmend te voltooien. ‘Dit was mooier dan mijn gouden medaille in Beijing. Zo mooi dat het ook mooi genoeg is geweest. Ik ben in 2008 als een bezetene bezig geweest met het halen van goud. Ik stopte, omdat ik geen slaaf meer wilde zijn van mijn prestatiedrang. Ik was net zo bezeten voor die Elfstedentocht. Maar het is niet gezond om zo bezeten te blijven.’

FEEST - Van der Weijden tijdens zijn huldiging in het centrum van Leeuwarden. Het feest gaat door ook al heeft de zwemmer de tocht eigenlijk niet volbracht. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.