Zicht vanuit Lichtenstein op de Zwitserse berg Gonzen.

Aardse paradijzenZwitserland

Zwitserland: veilig, schoon en een mooie natuur

Zicht vanuit Lichtenstein op de Zwitserse berg Gonzen.

Het zijn 40 duizend km2 Europa waarop sommigen in Nederland jaloers zijn. In de eerste aflevering van zijn serie Aardse Paradijzen bezoekt Olaf Tempelman Zwitserland. 'Jazeker, ze zeggen hier altijd nee.'

Een aards paradijsje? Jazeker. 'Voortreffelijke werkethiek, erg veilig, geen euro, weinig btw, in de kleine steden en dorpen nog altijd schone straten...' Dan pauzeert Thomas Aeschi, jong talent van de club die wordt bestempeld als de Zwitserse PVV, de Schweizerische Volkspartei (SVP). 'Je moet al die dingen eigenlijk niet opschrijven, want dan komen nog meer mensen hierheen.'

In de Alpen liggen veertigduizend vierkante kilometers waar je veilig bent - voor kapseizende muntunies, luchtverontreiniging, graaiende belastingambtenaren en Brusselse bureaucraten. Vaak wordt de naam van dit stukje Europa uitgesproken met een zekere jaloezie. Wat als de wereld een groot Zwitserland was: dan was de mens terug in de Hof van Eden. Zwitserleven: dat is een betere naam voor een pensioenverzekeraar dan Italiaanleven of Albaneesleven.

'Wees welkom', glimlacht René Murmann, oud-helikopterpiloot, oprichter van High End Travel Switzerland. Hij helpt kapitaalkrachtige vreemdelingen deuren van het paradijs te openen. 'Dat mensen om belastingtechnische redenen komen, is een beetje een cliché', zegt Murmann. 'In Monaco betaal je helemaal niets. Belangrijk is de privacy, de discretie van de bevolking. Zwitsers laten mensen met rust. Paparazzi hebben hier geen kans. Frida van Abba heeft een huis in mijn kanton, die kan overal winkelen zonder dat iemand haar lastig valt.'

De weg naar Visp, kanton Valais, kronkelt omhoog door een type landschap dat bekend is van de Milkachocolade. De beekjes klateren, de koeien dragen bellen, de lucht is strakblauw. 'Wij zijn een uitzondering op de regel dat als de zon veel schijnt, de economie niet veel soeps is', zegt Murmann met een glimlach. Hij ontbiedt in een etablissement in het knusse hart van Visp, met witte gevels en straten met kinderkopjes.

Een jeugd als Heidi

In Valais had Murmann een jeugd 'als Heidi en Peter. Ik kon eerder skiën dan lopen.' Als helikopterpiloot kwam hij vanzelf met gegoede vreemdelingen in aanraking. Op de raarste tijdstippen moest hij ze van de luchthaven Genève naar wintersportplaatsen vliegen. 'Als de Saoedische koning kwam, huurde hij de hele vloot van de firma af.' De helikopter was als transport extra geliefd omdat de snelweg door Valais niet opschoot. 'De Zwitserse directe democratie is mooi', zegt Murmann. 'Maar ze werkt wel remmend op de infrastructuur. Je hebt altijd mensen die vrezen voor de rust in hun tuin.'

Mariah Carey en Celine Dion zaten ook een keer in zijn helikopter, al hoorde hij dat pas achteraf. Murmann is een discrete man. Wat hij vertelt over beroemde rijken, is onschuldig of bekend. Dat de Duitse coureur Michael Schumacher in Zwitserland slechts een paar honderdduizend franc lump sum tax betaalt, bijvoorbeeld. Diens jaarinkomen loopt steevast in de acht cijfers, reken maar uit wat hij in eigen land kwijt zou zijn.

Wie minder kapitaalkrachtig is dan autocoureurs, Abba-zangeressen of Saoedische prinsen, kan Zwitserland als minder voordelig ervaren. Dit land stond nooit bekend als goedkoop, maar is door de vrije val van de euro aanmerkelijk duurder geworden. Elk kaal budgetpension is qua prijs snel een driesterrenhotel. Fastfood kan bij de kassa een delicatesse lijken. Parkeren is ook in afgelegen gehuchten niet gratis. Zelfs de kapitaalkrachtige popster Phil Collins, aan het Meer van Genève, beklaagde zich onlangs over Zwitserse parkeertarieven en Zwitserse bonnen.

Dat de Zwitserse Centrale Bank de franc heeft vastgezet op 1,2 per euro, vermag prijzen niet te drukken. Ben je als land zo verstandig de euro te weren, krijg je toch wat narigheid mee. 'De eurocrisis leidt overduidelijk tot minder bezoek uit de West-Europese middenklasse', zegt René Murmann. 'Dat wordt gelukkig gecompenseerd door Russen en Indiërs.'

Dat gefortuneerde Russen in opkomst zijn, zie je aan het Meer van Genève. In vele restaurants tussen de donkerblauwe waterspiegel en de groene uitlopers van de Alpen ligt de menukaart in het cyrillisch alfabet klaar. De meeste villa's en chateaus van beroemdheden liggen discreet verscholen tussen de oever en hoge muren met camerabewaking. 'Je ziet nergens wat van', zegt Murmann. In Corseaux kun je wel ongeveer raden waar het domein van Shania Twain moet liggen. De enige celebrity die zich hier open en bloot vertoont, is Freddy Mercury, in Montreux pal aan het water in brons vereeuwigd.

Standbeeld van Freddy Mercury in Montreux Beeld null
Standbeeld van Freddy Mercury in Montreux

De paradijselijke status van dit gebied wordt bekrachtigd door vele hotels met de naam Eden. Palace Montreux, in magnifieke Franse fin-de-siècle-architectuur, van buiten gedecoreerd met fraaie oranje zonwering, geldt al honderd jaar als Eden der Edens. De corpulente Russen in de lobby treden in de voetsporen van Nakobov, die hier zijn laatste levensjaren doorbracht. Aan de balie checken Indiërs in die de receptionisten niet aankijken maar, dopje in het oor, microfoontje aan de mond, belangrijke telefoongesprekken voortzetten.

Single room? 'Vanaf 580 franc, monsieur', zegt de receptionist. 'Monsieur!', roept hij mij na als ik beleefd weer afscheid heb genomen, 'aan de achterkant vanaf 460 franc, maar dan mist u uitzicht op het meer.' Ik beloof dat ik erover zal nadenken. Op de rotsblokken aan het water eten rugzakkers stokbrood uit de supermarkt. Het fijnst is de eurocrisis voor de Franse en Duitse winkels vlak bij de grens. Met hun stevige francs doen Zwitsers in groten getale boodschappen in het buitenland. Eén hypermarkt in de middle of nowhere boven Basel haalde vorig jaar de hoogste omzet van Duitsland - geheel ten koste van de Zwitserse middenstand.

Het referendum van 6 december 1992 was een ommekeer in zijn leven, zegt Thomas Aeschi, 32, werkzaam in financiële sector, afgevaardigde in de Nationale Raad (Tweede Kamer) voor de Zwitserse Volkspartij. 'Moet Zwitserland toetreden tot de Europese Economische Ruimte (EEA)?'. Nee, wist Aeschi, toen 12, al heel zeker. 'Destijds was het vooral een gevoel. Er waren allerlei misplaatste waarschuwingen. Als we erbuiten blijven, gaat de werkloosheid stijgen, prijzen we ons uit de markt, gaan we failliet. Nou, we bleven erbuiten en je ziet het: de laagste werkloosheid van Europa, de hoogste levensstandaard.'

Conservatisme zit hem in het bloed, vertelt Aeschi, in de Starbucks aan de kade van de Limatt in Zürich. Hij groeide op in een kleine gemeenschap in het kanton Zug, hij kreeg de politiek mee via zijn vader, die zich namens de christen-democraten bezig hield met belasting op de verkoop van grond oftewel Grundstücksgewinnsteuer. Aeschi koos als student voor de jonge Zwitserse Volkspartij, robuuster anti-Europees dan de gevestigde partijen. 'Zwitserlands directe democratie is een verworvenheid. Waarom zou je zeggenschap over je leefomgeving uitleveren aan een Europese instantie ver weg?'

Als consultant bezocht hij om en nabij de 65 landen. 'Reizen kan je zekerheden ontkrachten, maar ook bevestigen. Ik besefte wat een paradijs Zwitserland is. Je hebt zoveel landen in de wereld waar helemaal niets werkt.'

Als politicus leerde Aeschi veel van Obama. Hij had nooit op hem gestemd, maar hij maakte zijn campagne mee toen hij in 2008 aan Harvard zijn Master in Public Administration haalde. In 2011 versloeg Aeschi met een aansprekende straatcampagne een gevestigde tegenkandidaat in Zug en kwam in de Nationale Raad.

'Veiligstellen van de Zwitserse neutraliteit, veiligstellen van Zwitserlands financiële onafhankelijkheid, afbouwen van de welvaartsstaat, verlaging van de belastingen', somt Aeschi wat kernwaarden op die de SVP in twintig jaar de grootste partij van Zwitserland hebben gemaakt. Amper 10 procent kreeg de partij in 1992, tussen 25 en 30 procent nu. Een belangrijk punt: 'Afbouwen van de emigratie: Zwitserland heeft meer emigranten opgenomen dan welk EU-land ook.'

Die boodschap wordt stevig gebracht. In 2007 kwam de SVP in opspraak met een affiche met drie witte schapen die een zwart schaap zo'n opdonder verkopen dat het van de Zwitserse vlag tuimelt. Onderschrift: Sicherheit schaffen. 'In een campagne moet dat kunnen', zegt Aeschi. 'Maar wij zijn geen extremisten of populisten. We zijn niet zoals Le Pen of hoe heet die man bij jullie?' Die met dat Mozart-haar? 'Ja die.'

Bernard Degen, bekleder van de leerstoel Zwitserse geschiedenis aan de universiteit van Basel: 'We zijn geen eend, maar we hebben wel een snavel, zwemvliezen en we snateren. Er is programmatisch geen verschil tussen de SVP en extreem-rechts elders.'

Wat wel verschilt, stelt Degen, is dat de SVP groter, succesvoller en beter in de samenleving is geworteld dan verwante partijen. 'In Frankrijk of Nederland gaat het om politieke leiders die kiezers bespelen. Hier is het een beweging van onderaf, goed georganiseerd.' Als 'ronduit onaangenaam' ervoer Degen dat rood-wit-zwarte SVP-affiche met 'grote nazi-schoenen': Masseneinwanderung stoppen! 'Op het station in Basel was het alsof je in het Derde Rijk was.'

Zicht op de Zwitserse bergen. Beeld null
Zicht op de Zwitserse bergen.
Zicht op het meer van Genève. Beeld null
Zicht op het meer van Genève.

Eigen stopcontacten

Degen, uit de school van Zwitserlands beroemdste 20ste-eeuwse historicus Edgar Bonjour, serveert espresso uit een automaat 'die vaak kapot is en vieze koffie levert, een gewone Europese koffie-automaat kortom'. Bij referenda stemde hij vaak anders dan zijn landgenoten: in 2001 vóór onderhandelingen over het EU-lidmaatschap, in 1992 vóór de EEA. 'Jazeker, ze zeggen hier altijd nee. Maar door bilaterale verdragen maakt Zwitserland de facto al lang deel uit van de EEA. De meeste Europese wetten bestaan hier inmiddels gewoon, 80 of 90 procent is hetzelfde. Maar het gaat mensen niet om feiten, maar om een gevoel. We hebben nog altijd onze eigen stopcontacten.'

Een nog belangrijkere bron van identiteit dan het stopcontact is de eigen munt. 'Een voordeel? Rationeel? Wij kunnen nu goedkoop naar Amsterdam, jullie betalen kapitalen in Basel. Voor het toerisme, de industrie en de export is de franc een ramp. De farmaceutische industrie hier in Basel moet de raarste dingen doen om zich niet uit de markt de prijzen. Je kunt de euro wel weren, maar de eurocrisis niet.'

Zwitsers koesteren hun identiteit, meer nog dan vroeger, zegt Degen, omdat ze de hete adem van de buitenwereld in hun nek voelen. Neutraliteit en onafhankelijkheid blijken steeds betrekkelijker. 'De Amerikaanse belastingdienst eiste de opheffing van het bankgeheim van vierduizend rekeninghouders uit de VS. De hele Zwitserse politieke klasse steigerde: bankgeheim is een heilig Zwitsers principe! Maar na een beetje Amerikaanse druk werden de gegevens keurig ingeleverd. Zo zwaar weegt onafhankelijkheid in de grote wereld.'

De kern van mythevorming over Zwitserland, zegt Degen, onder Zwitsers en hun bewonderaars, is dat dit stukje neutraal hyperdemocratisch Europa is ontstaan dankzij lokaal gezond verstand. 'Zwitserland is weinig anders dan een historisch compromis tussen Europese grootmachten. De kantons zijn na Napoleons nederlaag op het congres van Wenen samengevoegd, terwijl de Zwitserse afgevaardigden nog onderling aan het ruziën waren. En let wel: je kunt alleen maar lang neutraal blijven als je niet belangrijk bent. Voor een land als Nederland, met al die havens en die handel, zat neutraliteit er domweg niet in. Nederland is als land ook veel ouder. Zwitserland is pas heel laat een land geworden, daarom heeft het ook geen eigen taal.'

null Beeld null

Literair exportproduct

Heidi is Zwitserlands beroemdste literaire exportproduct. Ze woont bij haar opa, haar Alp-Öhi, in een paradijselijk bergdorpje in kanton Graubünden. Dan moet ze in Frankfurt voor het invalide meisje Klara gaan zorgen. Daar, in de grote stad, wordt Heidi gekweld door heimwee. Maar in een wonderschone zomer mag ze Klara meenemen naar Graubünden en ziedaar: door de gezonde berglucht en de liters melk van geitenhoeder Peter staat Klara op uit haar rolstoel. Ziek in de grote geperverteerde wereld, gezond op een bergweide in Graubünden.

Dat was in de late 19de eeuw. Zou Heidi vandaag op de Zwitserse Volkspartij stemmen? In Graubünden maakt de SVP al lang deel uit van de regering. Chur, kantonhoofdstad, is aan vier kanten door de Alpen ingesloten. Kinderen op de fiets dragen hier helmpjes. Bitte Shuhe reinigen, prijkt op menige deur. Een ansichtkaart toont een bebaarde bergboer: In Graubünden werden Trends gesetzt. Bedoeld als grap, lijkt dat tegenwoordig een waarheid als een Zwitserse koe: een beweging die in heel West-Europa zichtbaar is, richting het koesteren van 'eigenheid', heeft hier een voorsprong van jaren.

Thomas Aeschi van de SVP: 'Er is bij jongeren veel meer interesse voor eigenheid, voor tradities, dan twintig jaar terug. Neem een sport als Schwingen, het Zwitserse worstelen. Die gold als ouderwets. Ik was vorige zomer op een festival. Het wemelde van de tieners en twintigers. De Alpenhoorn wordt ook weer door nieuwe generaties bespeeld.'

Chur heeft een Turks kebabrestaurant. Aan de muur hangt een poster: Döner macht schöner! Tussen de ansichtkaarten verderop in de straat zit een close-up van de lokale salami: In Graubünden haben wir seit 700 Jahre fastfood! In Graubünden is 13,9 procent van de inwoners niet in het bezit van de Zwitserse nationaliteit. Vaak zijn zij kleinkinderen of achterkleinkinderen van emigranten.

Bernard Degen neemt een slok uit zijn plastic bekertje automaatkoffie. 'Stel dat de vader van Nicolas Sarkozy zich niet in Frankrijk maar in Zwitserland had gevestigd. Dan had zijn zoon het niet tot president geschopt: die stond nog steeds geregistreerd als Hongaars allochtoon. De SVP gebruikt in haar campagnes statistieken die moeten aantonen dat in Zwitserland meer vreemdelingen wonen dan in welk EU-land ook. Dat is slimme misleiding, want in die EU-landen zijn die allochtonen allang autochtonen. Hier in Basel hebben we een balletdanseres met een Russische overgrootvader. Denk maar niet dat zij al Zwitsers is.'

Om Zwitserland te begrijpen, zegt Degen, moet je de psychologie van de kleine gemeenschap begrijpen. Tot een kleine gemeenschap is het lastiger toetreden dan tot een grote. Zwitserland is vergaand gedecentraliseerd. Je krijgt de nationaliteit pas als een gemeenschap in een kanton je heeft toegelaten. Maar de kleine gemeenschap handhaaft zich door uitsluiting. Het gemeenschapsgevoel bestaat bij de gratie van degenen die er niet bij horen.

'Mijn vrouw is Oostenrijkse. Ze vroeg een paar decennia terug de Zwitserse nationaliteit aan. Er kwam een man onze buren ondervragen over haar gedrag. Mijn vrouw was lid van een Zwitserse transportvakbond. Ze gingen onderzoeken of dat geen subversieve organisatie was. Er kwamen dossiers, rapporten. Ze moest voor een comité vragen over Zwitserse kazen beantwoorden. Ik ben een Zwitserse historicus, gespecialiseerd in de geschiedenis van Zwitserland, ik had geen flauw idee van al die kazen. Hoe ver denk je dat de kleinzoon van een Turk het schopt?'

Nog een kenmerk van de kleine gemeenschap: zij is op zichzelf. Dat is prettig voor rijke beroemdheden die in een chateau willen genieten van een beetje privacy en een duit in de dorpskas doen. Het is minder prettig voor wie wil deelnemen. Dat wilden bijvoorbeeld de Zwitserse vrouwen. Het duurde tot 1971 voor ze van de mannen stemrecht kregen. In het kanton Appenzell Innerrhoden hielden de mannen het vrouwenkiesrecht nog tot de vroege jaren negentig tegen.

null Beeld null

Veel ruimte voor de onderbuik

Het is verleidelijk in deze tijd, met een zwalkende EU met een groot democratisch tekort, de kleine directe democratie te idealiseren, zegt Degen, maar voorzichtigheid is gepast.

'Er zijn absoluut voorbeelden van de positieve werking. Het gebeurt dat ze in een katholiek kanton zomaar een socialist kiezen omdat mensen hem kennen als integer bestuurder, of andersom. Maar erg vaak werkt het systeem als een rem. Dat zie je aan de Zwitserse economische groei, die is al vanaf de jaren zestig heel gering. In mijn jeugd was Zwitserland rijk en Oostenrijk arm, nu is er nauwelijks nog verschil. En het systeem laat erg veel ruimte voor de onderbuik. Het is altijd weer lastig te bepalen waar gezond conservatisme bij de urn in het dorpslokaal ophoudt en uitsluiting begint. Er was een plaats met een burgemeester uit een ander kanton die een prima bestuurder was en graag officieel wilde toetreden tot de gemeenschap. Nee, zeiden de inwoners: jij bent niet een van ons.'

Het is hier een aards paradijs, wist Hermann Hesse, toen hij in 1919 een nieuw leven begon in Montagnola, kanton Ticino, in Zwitserlands zuidpunt. Hier, tussen kastanjes, palmen, judasbomen en eucalyptussen, met uitzicht op het Meer van Lugano, ontwaakte hij 'uit een nachtmerrie die jaren had geduurd'. Tuinieren in Ticino deed dood gewaande creativiteit tot leven komen. Het kralenspel ontstond tijdens het aardbeien plukken. Vanaf de jaren dertig bood Hesse in Montagnola onderdak aan een lange reeks vluchtelingen voor het nazisme, onder hen Bertolt Brecht, Stefan Zweig, Thomas Mann en Peter Weiss. Na de oorlog was Hesse wereldberoemd. Hordes wilden hem en zijn paradijs in het echt zien. Ze overspoelden Montagnola en lieten zich gelden in zijn tuin.

'Ze veranderen een restant van het paradijs in een voorstad van Berlijn', concludeerde Hesse toen. Hij ging over tot het plaatsen van een hek en een bord: 'geen bezoek gewenst'. Dat vermocht de brutalen van deze wereld niet tegen te houden, maar bleek wel vrienden af te schrikken. De schrijver liet hek en bord toen maar weer weghalen. 'Dat soort borden wordt alleen serieus genomen door mensen voor wie ze niet bedoeld zijn.' Hesse woonde al 43 jaar in Montagnola en bezat al zestien jaar de Nobelprijs toen hij, enkele maanden voor zijn dood in 1962, het ereburgerschap van de plaats kreeg toebedeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden