Help, de stad verzuipt in bezoekers. Valt deze toeristentsunami te stoppen?

En wat kan er tegen gedaan worden?

De protesten tegen de groeiende overlast van toeristen in steden culmineerden in Barcelona in een aanval op een bus. Ook andere steden in Europa hebben er genoeg van. Valt de toeristentsunami te stoppen?

'Als het toerismeseizoen is begonnen, waarom mogen we dan niet op toeristen schieten?' Albert Postma, lector aan Stenden Hogeschool voor vrijetijdsbeleving en toerisme, kent foto's van deze protestkreet op muren in steden die door het toerisme worden overrompeld. Maar bij zijn weten hebben boze stedelingen niet eerder de daad bij het woord gevoegd, zoals vorige week in Barcelona. Daar prikten vier actievoerders de banden lek van een toeristenbus.

Gemord wordt er langer in Europese steden waar op sommige momenten meer vakantiegangers en dagjesmensen dan inwoners rondlopen. In een documentaire over het massatoerisme in Venetië was te zien hoe boze Venetianen vanaf de wal protestleuzen schreeuwen naar immense cruiseschepen die de stad binnenvaren. Een enkele demonstrant laat zelfs zijn broek zakken om de arriverende toeristen welkom te haten.

Venetië trekt jaarlijks meer toeristen dan Londen en Parijs, maar is een veel kleinere stad dan die twee metropolen. De toeristendruk, het aantal toeristen in verhouding tot het aantal inwoners, is in Venetië ongekend hoog. De stad heeft net als Amsterdam de extra 'pech' dat het een relatief kleine oude binnenstad heeft, die eeuwen geleden gebouwd werd voor tienduizenden inwoners, niet voor miljoenen toeristen. Londen, Parijs en Istanbul trekken veel meer toeristen dan Barcelona en Amsterdam, maar die gasten houden zich op in een veel groter stadsgebied, waardoor de overlast minder groot is. 

De overlast in steden als Venetië, Barcelona en Amsterdam zal er zonder tegenmaatregelen niet minder op worden, want tal van ontwikkelingen brengen het mondiale toerisme in een stroomversnelling. De gestegen koopkracht in opkomende markten zoals Azië leidt er toe dat meer wereldburgers gaan reizen, aldus Postma. 'Ook de opkomst van prijsvechters in de luchtvaart maakt reizen voor meer mensen betaalbaar.' Ook de trend dat mensen steeds vaker een aantal korte vakanties nemen naast hun lange (zomer)vakantie bevordert het stedelijk toerisme, zegt Postma.  'De stad leent zich goed voor zo'n korte trip met vier tot vijf overnachtingen.'

Steeds meer mensen zijn gewend aan een stedelijk leven. Dat leven zoeken ze dan ook op als ze op vakantie gaan

Albert Postma, lector Stenden Hogeschool

De verstedelijking heeft ook een effect op het toerisme. Postma: 'Steeds meer mensen zijn gewend aan een stedelijk leven. Dat leven zoeken ze dan ook op als ze op vakantie gaan.' Tussen 2007 en 2015 groeide het aantal stedentrips wereldwijd met 82 procent en bereikte een marktaandeel van 22 procent van alle vakanties.

Het toerisme is nergens meer weg te denken. De sector is wereldwijd goed voor een op de elf banen, 7 procent van de internationale export en 10 procent van het mondiale bruto nationaal product. Dat is een van de redenen waarom de Verenigde Naties 2017 hebben uitgeroepen tot internationaal jaar voor duurzaam toerisme, die volgens de volkerenorganisatie moet leiden tot meer werkgelegenheid, minder armoede, meer begrip voor andere culturen en - vooruit - de wereldvrede.

Postma denkt niet dat stadsbewoners en buitenlandse gasten door cultuurverschillen met elkaar in aanvaring komen. 'In Barcelona komen de meeste toeristen uit andere Europese landen, of in elk geval westerse landen.' De weerstand van de stadsbewoners richt zich vooral op de neveneffecten van de toeristentsunami. 'Bijvoorbeeld dat de huizenprijzen zo sterk stijgen dat het voor oorspronkelijke bewoners niet meer te betalen is om in de binnenstad te wonen.' Onder druk van het massatoerisme worden in steden zelfs gebouwen buiten het echte stadshart omgebouwd tot hotels en hostels.

De maatregelen die het stadsbestuur tot dusver heeft genomen zijn een druppel op de gloeiende plaat

Jan van der Borg, Universiteit Leuven

Aantasting van het leefklimaat is ook volgens Jan van der Borg, hoofddocent geografie en toerisme aan de Katholieke Universiteit van Leuven, de voornaamste reden voor bewonersprotesten. 'De woede richt zich niet zo zeer tegen de toeristen, want boze inwoners gaan zelf ook vier keer per jaar op vakantie. Het is een signaal aan de stadsbestuurders: houd de stad leefbaar.'

In dat opzicht verbaast het misschien dat de vlam in de pan slaat in Barcelona, waar de bevolking in 2015 een linkse burgemeester koos die beloofde de uitwassen van het toerisme aan te pakken. Van der Borg: 'De maatregelen (zoals boetes voor kamerverhuurder Airbnb - red.) die het stadsbestuur tot dusver heeft genomen zijn een druppel op de gloeiende plaat. Het is net als in Amsterdam. De wethouder belooft de stad in balans te brengen, maar hanteert uiteindelijk de kaasschaaf vanwege de grote economische belangen. En daar doet hij dan heel dik over.'

Om de toeristenoverlast in sommige steden te verminderen is een radicale aanpak nodig, vindt Van der Borg. '80 procent van de mensen die naar steden als Venetië en Amsterdam komen doet dat op de bonnefooi, voor een paar uurtjes. Dat is de groep die voor de meeste problemen zorgt.' De Leuvense hoogleraar wil gasten die vooraf een verblijf boeken daarvoor belonen, bijvoorbeeld met een toeristenkaart die gratis of sneller toegang biedt tot musea en andere attracties. De dagjesmens belandt in de wachtrij of betaalt meer.

In Venetië, waar Van der Borg woont, is men aan het experimenteren met zo'n aanpak. 'De dagjesmensen reageren er tot nu toe positief op. De tijd is er rijp voor.'