Toeristen bevolken de straten van het centrum van Amsterdam.
Toeristen bevolken de straten van het centrum van Amsterdam. © ANP

Amsterdam lanceert verbod op toeristenwinkels in stadshart - na uiterst geheim politiek beraad

Maar of het juridisch stand houdt?

Met een onorthodoxe verrassingsaanval heeft het Amsterdamse stadsbestuur een tik uitgedeeld aan de toeristenindustrie in de stad. Het is per direct niet meer mogelijk om in het oude centrum en veertig omliggende straten toeristenwinkels te openen.

Locoburgemeester en economiewethouder Kajsa Ollongren (D66) maakte deze opvallende aanpassing van het bestemmingsplan donderdag bekend. Samen met haar collega Eric van der Burg (VVD, Ruimtelijke Ordening) en de gemeenteraad heeft zij de maatregel de afgelopen maanden stiekem voorbereid. Tijdens een besloten vergadering stemde raad vorige week unaniem in. Die geheimzinnigheid was ingegeven door de angst dat slimme ondernemers nog snel onder de regels van het oude bestemmingsplan een vergunning zouden aanvragen.

De verschraling van het winkelaanbod is al enkele jaren een groeiende irritatie onder inwoners en gevestigde winkeliers in de binnenstad. Zij zien hoe niche- en buurtwinkels verdwijnen en plaatsmaken voor 'monomiddenstand', die zich richt op de miljoenen toeristen die de stad jaarlijks aandoen. Symbool van deze trend is de opkomst van zoetgeurende 'Nutellawinkels' waar toeristen snel de in wafels en pizza verstopte calorieën inslaan die hun stedentrip aan de gang houden. Andere voorbeelden zijn verkooppunten van tours, sleutelkantoortjes, dure kaaswinkels en allerhande ijsformules.

Kat-en muisspel

In het oude bestemmingsplan stonden al regels die bepaalde ongewenste middenstand de voet dwars zette. Zo is het onder andere onmogelijk om souvenirwinkels, smartshops, geldwisselkantoren en massagesalons te openen. Maar slimme ondernemers speelden op die voorschriften in met nieuwe formules, die niet verboden waren. Waaronder dus de Nutellawinkels.

De gemeente hoopt nu een einde te maken aan dit kat- en muisspel door het beleid specifiek te richten op de doelgroep van de middenstand. In het nieuwe bestemmingsplan, dat geldt voor postcodegebied 1012 (de oude binnenstad) en enkele winkelstraten daarbuiten, staat daarom een veel algemener beschrijving. Detailhandel, dienstverlening, of 'kantoren met baliefunctie' zijn niet toegestaan indien die zich in hun reclame, presentatie, aanbod en bedrijfsvoering richten op dagjesmensen of toeristen.

Verkoop fast food

Ook is de verkoop van fast food uit het vuistje voor nieuwe winkels verboden. Of, in juridische termen: 'Vormen van detailhandel die zich richten op de verkoop van etenswaren en/of drankjes die in hoofdzaak worden meegegeven om direct te worden geconsumeerd.'

'Goed dat er duidelijkheid is', zo luidt de verrassende reactie van Roberto Fava. Hij is uitbater van elf Amsterdamse IceBakery's, waar met Nutella-doordrenkte zoetigheden worden verkocht. En daarnaast nog van zes vestigingen van Dunkin' Donuts, en tien restaurants 'van steakhouse tot Thais'. Al die winkels mogen blijven en dat is natuurlijk een geweldige positie in het almaar drukker wordende Amsterdam, stelt Fava tevreden vast. Voor concurrentie hoeft hij niet meer te vrezen.

Dat hij niet meer nieuwe winkels kan openen in de binnenstad ziet hij niet al een groot probleem. 'In Amsterdam was het toch wel een beetje klaar. We richten ons nu op andere plaatsen zoals Utrecht en Amersfoort. Daar worden we met open armen ontvangen.' Fava verwacht dat veel andere ondernemers nu zullen gaan kijken hoe ze binnen de bestaande regels toch nog nieuwe formules kunnen introduceren om de toeristen te bedienen. 'Dat is het spel van ondernemen.'

In de rode gebieden mogen geen nieuwe toeristenwinkels meer worden geopend.

Een jaar geleden kondigde Ollongren al aan dat zij op zoek ging naar 'juridische instrumenten' om iets tegen deze trend te doen. Dat doet zij dus met dit per direct geldende 'voorkeursbesluit'. Zowel de gevolgde procedure als de inhoud van het besluit zijn 'voor zover mij bekend uniek', zegt hoogleraar bestuursrecht Jon Schilder van de Vrije Universiteit. 'Voor grote aanbestedingen vindt besluitvorming van overheden wel vaker in het geheim plaats, maar ik ken geen voorbeelden waarbij dit wordt gebruikt om middenstand in een stad te regelen.' Dat de gemeente winkels niet alleen beoordeelt op wat ze verkopen, maar het type klanten dat zij willen trekken is volgens ook Schilder nieuw.

Of het juridisch ook stand houdt zal de komende maanden blijken. Dan krijgen insprekers de alsnog kans om kritiek te leveren op het bestemmingsplan en kunnen zij eventueel naar de rechter stappen. Schilder verwacht dat advocaten zeker kansen zien om aan te tonen dat het Amsterdam oneigenlijk gebruik maakt van het bestemmingsplan. 'Maar ik sluit zeker niet uit dat een rechter oordeelt dat dit mag.' Kajsa Ollongren ziet dergelijke procedures met vertrouwen tegemoet. 'We hebben dit goed voorbereid.'

Maatregelen om massatoerisme in te perken

Gedaan 

- Hotelstop. In grote delen van de stad worden er geen vergunningen meer uitgegeven voor nieuwe hotels.
- Touringcarstop. Bussen vol toeristen worden geweerd uit de binnenstad.
- Meldplicht voor vakantieverhuur. Sinds 1 oktober moet iedere Amsterdammer die zijn huis via airbnb of op andere manier verhuurt aan toeristen, dit melden bij de gemeente. Zo is het maximum van 60 dagen per jaar beter te handhaven.n Verbod bierfiets. Ultiem symbool van de 'verpretparkisering' van de hoofdstad is de bierfiets, een rijdende bar met trappers onder de krukken langs de toog. Na enig juridisch gesteggel is de bierfiets per 1 november dit jaar definitief niet meer welkom in de binnenstad.
- Verbod op toeristenwinkels.

Gaat waarschijnlijk gebeuren
Rondleidingen en ander commercieel gebruik van de openbare ruimte worden mogelijk onder een vergunningsstelsel gebracht. Om zo meer grip te houden op het aantal en omvang van groepen toeristen in de stad.

Hangt nog boven de markt
Vakantieverhuur inperken. Zestig dagen per jaar is nu nog het maximum voor vakantieverhuur van woningen. Terugbrengen naar dertig is wenselijk, maar juridisch nog niet mogelijk, stelde verantwoordelijk wethouder Ivens (SP) vorig jaar. Maar een linkse meerderheid in de raad en inmiddels ook de Amsterdamse VVD denken daar anders over en vinden dat het dertig dagen maximum er wel moet komen.