Leven op de rand van het bestaan

Ze reizen de wereld rond. Een fascinatie achterna. Om die later in hun kunst te verwerken. Van Irian Jaya tot in Schotland zijn Nederlandse kunstenaars te vinden....

WIE in Eindhoven de brug over de Dommel nadert, ter hoogte van het Stratumseind, leest op de bogen nog in vaag-blauwe letters de roep van het Europese ijsvogeltje: tzii. Aan de andere kant praat het beestje anders: tsjiet. Beeldend kunstenaar Hans Waanders, die in 1997 deze beschaafde graffiti aanbracht in opdracht van een expositie, hoopt nog steeds dat het diertje, mocht het onder de brug door vliegen, in verwarring raakt: bij ingang tsjie tsjie, bij de uitgang tit tit tit.Waanders zocht in legio naslagwerken naar de beschrijving van het ijsvogelgeluid en kwam tot de conclusie dat ornithologen het niet eens kunnen worden. Is Bertel Bruun in zijn Vogelführer overtuigd van tziii, in de Nederlandse vertaling (Gids van de vogels van Europa) wordt het tsjiet.De ijsvogel kent zijn talen.De onenigheid verwerkte Waanders in een van zijn kunstenaarsboeken. Op iedere krijtwitte bladzijde een minuscuul blauw silhouet van het ijsvogeltje en daaronder in zwarte letters een roep, 123 pagina's lang. Tot grraed grraed zuch vrhuii vrhuii tjull aan toe. Zo'n zelfde boek maakte hij over de kleur (metaalglanzend blauwgroen, turquoise, olijfgroen), het aantal eieren (5 tot 8) en de lengte van de broedtunnel (divers).Al bijna twintig jaar is de ijsvogel Waanders' grote inspiratiebron. Op 4 oktober 1982 ('Dierendag, realiseerde ik me later') zag hij het eerste exemplaar, bij een plas aan de Maas in de omgeving van zijn woonplaats Den Bosch. Al maanden kwam hij daar om het rivierenlandschap te tekenen. Hij is er nog vaak geweest maar heeft het beestje nooit meer waargenomen.In al die jaren heeft hij vier keer het genot mogen proeven van de aanwezigheid van een ijsvogeltje. Eén keer zelfs twee tegelijk, langs de Aa, in het centrum van Den Bosch. 'Wonderbaarlijk, want ze leven meestal solitair.' Nederland bevindt zich tegen de grens van het verschijningsgebied, die door Zuid-Scandinavië loopt. In weerwil van zijn naam leeft het dier vooral in tropische gebieden. Maar in veelvuldigheid is Waanders niet geïnteresseerd. Hij speurt juist langs de randen van het verspreidingsgebied waar de ijsvogel net wel of net niet voorkomt.Schotland bijvoorbeeld, waarvoor hij vorig jaar een reisbeurs kreeg. Een week lang fotografeerde hij de grens met Engeland, deels gevormd door rivieren, die tevens het verschijningsgebied van de ijsvogel markeert. Het vogeltje met zijn prachtig blauwe verenkleed zag hij niet. 'Dat is geen teleurstelling.' Wel schilderde hij zichzelf in een T-shirt met daarop de Latijnse soortnaam: Alcedo atthis. Zoals hij dat ook in Ierland deed, Portugal en IJsland.Een leven op de rand van het bestaan, dat ligt besloten in de symboliek van de ijsvogel, vindt Waanders. Een metafoor ook voor het leven van een kunstenaar: vliegen en vallen, nestelen op zee (volgens een Griekse mythe) en naar voedsel duiken vanaf een tak boven een rivier. Om het diertje te helpen met overleven steekt hij af en toe een tak in de oever.Waar hij dan weer foto's van maakt, die hij thuis documenteert.Waanders ordent de wereld aan de hand van materiaal over de ijsvogel: 'Ik vind de hele kosmos terug in dat ene vogeltje. Je moet je als kunstenaar beperken om vat te krijgen op je omgeving.' Na die ontmoeting aan de plas beloofde hij zichzelf alle wetenswaardigheden die hij over de ijsvogel zou opsporen, over te schrijven, totdat hij het dier zou weerzien: 188 vellen met doorlopende tekst, handgeschreven en daarna overtrokken met verdunde blauwe inkt - 'om de relatie met water aan te geven' - vormen nu een wandgroot kunstwerk.Zijn atelier in Den Bosch staat vol met naslagwerken en ijsvogelsouvenirs: een Indiaas bierflesje van het merk kingfisher (de Engelse benaming), een flipboekje waarin het diertje bij het doorbladeren naar een vis duikt, twee koekjestrommels met ijsvogels, in winter- én zomeruitvoering. Aan de wand verschillende aquarellen van de Alcedo atthis (niet van hemzelf), waaronder een van zijn vader, een vogelaar, die de Javaanse ijsvogel natekende toen Waanders één was. Toch komt daar niet zijn fascinatie vandaan, meent de kunstenaar.Het werk van Waanders balanceert op de grens van conceptuele kunst en pop art. Hij maakte series stempels, postzegels en zeefdrukken. Maar ook een cd met een artificieel gesprek tussen de stem van Joeri Gagarin in de ruimte - 'een testvlieger op de rand van het bestaan' - en de roep van de ijsvogel.''Het is geen obsessie', zegt Waanders. 'Het is toeval. Het had ook een groene specht kunnen zijn. En mijn zoektocht kan van de ene op de andere dag afgelopen zijn.'